Соқотри тілі: Қауіп төндігі мен сақталмау мәселесі

Кіріспе

Сокотраның оңтүстік семит тілі, Йемен

Сокотри (кейде сокотри, сокотри, сукутри деп те жазылады; өзіндік атауы: ماتڸ دسقطري, ; اللغة السقطرية, ) – Сокотра аралында және Сокотра архипелагындағы Гуардафуи бұғазындағы Абд әл-Кури және Самха аралдарындағы екі жақын аралда Сокотри халқы қолданатын оңтүстік семит тілі. Сокотри – қазіргі оңтүстік араб тілдері тобына жататын алты тілдің бірі. Бұл тілдердің ішінде мехри, шехри, батари, харсуси және хобиот тілдері бар. Олардың бәрі Оңтүстік Арабияның әртүрлі аймақтарында сөйленеді.

Жіктеу

Сокотри тілі көбінесе араб тілінің бір түрі деп қате түсініледі, бірақ ресми түрде афроазиялық, семит тобына жататын, оңтүстік семит және оңтүстік араб тілі ретінде жіктеледі.

Қауіпке ұшырау

Тілге араб тілі мен мәдениетінің күшті ықпалы бар, себебі көптеген араб тілінде сөйлейтін йемендіктер Сокотра аймағына тұрақты қоныстанды, нәтижесінде араб тілі аралдың ресми тіліне айналды. Сокотри тілі қазір мектептерде білім беру құралы ретінде араб тілімен алмастырылды. Оқушыларға мектепте ана тілін қолдануға тыйым салынған, ал жұмыс іздеген сокотралықтар жұмысқа орналасу үшін араб тілінде еркін сөйлей білуі керек. Жастар сокотри тілінен гөрі араб тілін артық көреді және енді оны үйренуде қиындықтар туындайды. Көбінесе олар араб тілінде сөйлейді, Сокотри ауыз әдебиетінің бір де бір үлгісін жатқа айта алмайды немесе түсіне алмайды. Араб тілі қазір ұлттық сананың символдық, тіпті идеологиялық бейнесі болып табылады, сол себепті ол ұлттың басым тіліне айналды. Үкімет тарапынан да Сокотри тіліне немқұрайлылық көрініс береді. Бұл, Сокотри тілі – жеке тіл емес, тек диалект деген көзқарасқа негізделген сияқты. Йемендегі араб тілінен өзге ауызша тілдерге, оның ішінде Сокотри және Мехри тілдеріне қатысты мәдени саясат әзірленбеген. Тіл дамуға кедергі келтіретін фактор ретінде қарастырылады, себебі жас буын оны аралдың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға көмектеспейді деп санайды. Сокотри тілінің жазба нұсқасының болмауы сияқты шектеулер, халықтың 60% құрайтын жастар үшін үлкен тосқауел болып табылады. Тілге деген мәдени сезімдер болғанымен, немқұрайлылық пен оның кедергі келтіретін фактор екені туралы түсінік салдарынан бейжайлық та байқалады. Осылайша, Сокотри тілі өте қауіпті тіл ретінде қарастырылады, ал оның зерттелу деңгейінің төмендігі тек семит тілдерімен ғана емес, Сокотри фольклорының мұрасын сақтаумен де байланысты. Бұл оқшауланған аралда жаңғыру процесі күшті, мәдени орта тез өзгеретін жағдайда Сокотра фольклорының құнды бөліктерін жоғалту қаупі бар. Бұрын арал тұрғындарының өмірінде поэзия мен ән қалыпты жағдай еді, ол адамдармен, жануарлармен, өлгендердің рухтарымен, джиндермен, баяндармен немесе құдайлармен байланысудың бір жолы болды. Алайда, Сокотри поэзиясы назардан тыс қалды және арал ақындарының шеберлігі ескерілмеді. Еуропалық Одақ та архипелаг халқының мәдени ерекшеліктерін сақтау мәселесі бойынша үлкен алаңдаушылық білдірді.

The language is under immense influence of the dominant Arabic language and culture because many Arabic speaking Yemenis have settled in the Soqotri region permanently, resulting in Arabic becoming the official language of the island. Soqotri is now replaced with Arabic as a means of education in schools. Students are prohibited from using their mother tongue while at school and job seeking Soqotrans must be able to speak Arabic before getting employed. Young Soqotrans even prefer Arabic to Soqotri and now have a difficult time learning it. Oftentimes they mix Arabic in it and cannot recite or understand any piece of Soqotri oral literature. Arabic is now the symbolic, or more ideological, articulation of the nation's identity, making it the privileged lingua franca of the nation. The government has also taken up an inclination of neglect toward the Soqotri language. This seems to based on the view that Soqotri is only a dialect rather than a language itself. There is also no cultural policy on what should be done about the remaining oral non Arabic languages of Yemen, include Soqotri and Mehri. The language is seen as an impediment to progress because of the new generation's judgement of it as being irrelevant in helping to improve the socio economic status of the island. Limitations to Soqotri, such as not being able to communicate through writing, are also viewed as obstacles by the youth that makes up 60% of the population. There seems to be cultural sentiments toward the language but yet an indifference due to neglect and the notion of hindrance associated with it. Hence, Soqotri is regarded as a severely endangered language and a main concern toward the lack of research in Soqotri language field is not only related to the semitics, but to the Soqotri folklore heritage conservation. This isolated island has high pressures of modernization and with a rapidly changing cultural environment, there is a possibility of losing valuable strata of the Soqotran folklore heritage. Poetry and song used to be a normal part of everyday life for people on the island, a way of communicating with others, no matter if they were human, animal, spirits of the dead, jinn sorcerers, or the divine. However, Soqotri poetry has been overlooked and the skill of the island's poets ignored. The European Union has also expressed serious concerns on the issue of preserving cultural precepts of the archipelago's population.

Грамматика

Соқотри тілінің грамматикасы мен сөздік қоры өте нашар құжатталған және таратылмаған. Тілдік деректерді жинау жөнінде көптеген ұсыныстар жасалған. Бұл Соқотри тілінде сөйлейтін халықтың ғылыми, әдеби, рухани және басқа да мәдениетін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Соқотри тілін сақтау болашақ ұрпақтарға осы білімге қол жеткізуге де жағдай жасайды.

Тәуелсіз сын есімдер

Екінші тұлғалық жекелік есімдіктер, ē (ер.) және ī (әй.), het және hit-ке қарағанда көбірек таралған. Мари Клод Симеон Сенеллдің зерттеулерінде het және hit нақты Диксамда және Қалансияның ең батыс аймақтарында, Қафизде қолданылатын кейбір диалекттерге ғана тән екені анықталды. Ол басқа жерлерде екінші жеке дараның ер. және әй. формалары ē және ī екенін тапты. Ең соңғы жүйеде жаттық есімдер толық түрде қолданылады.

Қосылмалы бөлшегі

Қафиздің батыс диалектісінің тағы бір ерекшелігі – иелік конструкциясы. Бұл диалект, барлық сокотри диалекттері сияқты, жалғаушы d және одан кейін келетін есімдікке негізделген. Алайда, осы диалектте жалғаушы өзгеріп отырады (салыстырмалы есімдік сияқты): жекеше үшін d, көпше үшін l: dihet férham / girl>'сенің (бірлік) қызың', des 'оның', бірақ lḥan 'біздің', ltan 'сендердің (көпше)', lyihan 'олардың (ер)', lisan 'олардың (әйел)'. Бұл айырмашылық жалғаушы, көрсеткіш және салыстырмалы есімдік арасындағы байланысты көрсетеді. Басқа диалекттерде грамматикалық процесс жүзеге асып, жекеше түрі өзгермейтін жалғаушы бөлшек d ретінде қалыптасты.

Жоқ ету

Қараңыз жоғарыда, екі түрдегі жосықсыздықтың дыбыстамалық-морфологиялық түсіндірмесі туралы. Көптеген диалекттерде етістік жосықсыздығы жақсы көріну мен тыйым салу үшін бірдей болады.

Сөздік

1835 жылы картографиялық миссияға қатысқан лейтенант Веллстедт алғаш рет топонимдер, тайпа атаулары, өсімдік атаулары, сандар жинады және барлығы 236 соқотри сөзінен тізім жасады. Сөздердің батыс диалектілеріне тән ерекшеліктері жоқ, ал Веллстедт 236 сөздің ішінде 41-ін араб тілінен алынған сөздер деп көрсеткен. Олардың кейбіреуі шынымен араб тілінен келген, мысалы, бейд (bayḍ) – "жұмыртқа" (соқотри тілінде кэхелихен), ˤажуз – "қарт әйел" (соқотри тілінде śíbīb), тоб (tob) – "көйлек" (соқотри тіліндегі дауыссыз тіс аралық дыбысқа тән емес; соқотри тілінде тоб – "мақта" деген мағынаны білдіреді); көптеген сөздер ежелгі ортақ семит сөздігіне жатады және араб және соқотри тілдерінде кездеседі: едахан – "құлақ" (дақи ˤídəhen), ˤасаби – "саусақтар" (ˤəṣābe) және т.б. Діни өлеңдерде араб тілінің ықпалы байқалады, классикалық араб сөздігінен және Құран тіркестерінен алынған сөздер қолданылған.