Беларускі лацінскі алфавіт: Łacinka тарихы мен мағынасы

Кіріспе

Беларусь тілі үшін латын әліпбиі

Беларусь латын әліпбиі немесе Łacinka (лат. Łacinka, BGN/PCGN: ,) – Беларусь тілін латын әрпімен жазудың жалпы аты. Ол сорб әліпбиіне ұқсас және поляк және чех әліпбилерінің элементтерін қамтиды. Бүгінде беларусьтер көбінесе кириллицаны пайдаланады.

Қолдану

Лацинка 16 ғасырдан бері Беларусь аумағында қолданылып келген. Ресей империясы Беларусь аумағын басып алғаннан кейін, 1859-1905 жылдары ресейлік билік кириллицаға және, әдетте, орыс тіліне көшуді жеңілдету мақсатымен Лацинкаға толық тыйым салды. Бұл тыйым 1905 жылы аяқталды, соның нәтижесінде 1930 жылға дейін көптеген кітаптар мен газеттерде Лацинка мен белорус кириллицасы бірдей қолданылды. 1914-1918 жылдары Германия империясы Беларусьтің батыс бөлігін оккупациялаған кезде, кириллицаға тыйым салынғандықтан, Лацинка жазуы «ана тілі» сабақтарында оқуға рұқсат етілген жалғыз жазу болып табылды. Қазіргі уақытта Лацинка кейбір авторлар, топтар мен жақтастары «Наша Нива» апталығында, ARCHE журналында және интернеттегі белорус диаспорасының кейбір басылымдарында сирек қолданылады. Лацинкадағы латын әрпіне көшу жүйесі орфографиялық емес, фонологиялық сипатқа ие, сондықтан белгілі бір орфографиялық ережелерді білу қажет. Мысалы, Лацинкадағы кириллицаның «е» әрпіне сөз ішіндегі орнына қарай «je» немесе «ie» сәйкес келуі мүмкін. Сонымен қатар, Лацинкада жұмсақ таңба жоқ; оның орнына, алдыңғы дауыссызға диакритикалық белгі қойылып, жұмсақтық көрсетіледі. * Кириллицадағы «л» әрпі көбінесе «ł» ретінде латын әрпіне аударылады, бірақ егер ол «ь», «і», «е», «ё», «ю», «я» немесе осы әріптерге дейін келетін басқа «л» әрпінен кейін келсе, «l» ретінде транслитерацияланады. Латын әрпімен белорус географиялық атауларын транслитерациялау бойынша нұсқаулар Лацинкаға ұқсас, бірақ кириллицадағы «л» әрпі әртүрлі жолмен транслитерацияланады: «л» = «ł» (Лацинка) = «l» (географиялық), «ль» = «l» (Лацинка) = «ĺ» (географиялық), «ля» = «la» (Лацинка) = «lia» (географиялық). Бұл шатасуға әкелуі мүмкін, мысалы, Лацинкадағы «столь» сөзінің жазылуы «стол» сөзінің географиялық транслитерациясынан ажыратылмайды, өйткені екеуі де «stol» болып көрінеді. Лацинканың өмір сүру кезеңінде өзгерулері бұзылуға немесе екіұштылыққа себеп болмаған, тіпті кейде бір мәтінде sz/cz диграфтары мен олардың жаңартылған š/č белгілері бірге қолданылған.

Łacinka was used in the Belarusian area from the 16th century. After the annexation of the Belarusian territory by the Russian Empire, Łacinka was completely banned by the Russian authorities during 1859 1905 in order to facilitate the switch to the Cyrillic script and preferably to the Russian language in general. This ban ended in 1905, resulting in the active concurrent use of both Łacinka and the Belarusian Cyrillic script in numerous books and newspapers until the 1930s. Though during the time of the occupation of the western part of Belarus by the German Empire in 1914 1918, the Łacinka script was the only one allowed to be studied on the "native language" lessons because the Cyrillic script was banned there. Nowadays Łacinka is used occasionally in its current form by certain authors, groups and promoters in the Naša Niva weekly, the ARCHE journal, and some of the Belarusian diaspora press on the Internet. The system of romanisation in the Łacinka is phonological rather than orthographical, and thus certain orthographic conventions must be known. For instance, the Łacinka equivalent to Cyrillic е can be je or ie, depending on its position in a word. Also, there is no soft sign in Łacinka; palatalisation is instead represented by a diacritic on the preceding consonant. Belarusian Latin alphabet(as seen in publications, c.1990s–2000s) Łacinka Cyrillic IPA A a А а B b Б б C c Ц ц Ć ć Ць ць* Č č Ч ч D d Д д Dz dz Дз дз Dź dź Дзь дзь* Dž dž Дж дж E e Э э F f Ф ф G g (Ґ ґ) Łacinka Cyrillic IPA H h Г г Ch ch Х х I i І і* J j Й й, ь* K k К к L l Ль ль* Ł ł Л л M m М м N n Н н Ń ń Нь нь* O o О о P p П п Łacinka Cyrillic IPA R r Р р S s С с Ś ś Сь сь* Š š Ш ш T t Т т U u У у Ŭ ŭ Ў ў V v В в Y y Ы ы Z z З з Ź ź Зь зь* Ž ž Ж ж * Cyrillic е, ё, ю, я are equivalent to je, jo, ju, ja initially or after a vowel, to e, o, u, a after the consonant l (ля = la), and to ie, io, iu, ia after other consonants. * Cyrillic л is generally romanised as ł, but it is transliterated as l if it appears before ь, і, е, ё, ю, я, or another л followed by these letters. Instruction on transliteration of Belarusian geographical names with letters of Latin script is similar to Łacinka, but transliterates Cyrillic л in different ways: л = ł (Łacinka) = l (geographical), ль = l (Łacinka) = ĺ (geographical), ля = la (Łacinka) = lia (geographical). This may become a source of confusion because, for example, the Łacinka spelling of the word "столь" is indistinguishable from the geographical transliteration of a different word "стол" as they both look like "stol". Whereas the changes of the actual Łacinka were never disruptive or ambiguous during its lifetime, digraphs sz/cz were even sometimes used along with their modernized diacritic š/č replacements in the same text.

Бүгін

Қазіргі кезде Лацинка кейбір плакаттар мен белгілерден басқа сирек қолданылады. Дегенмен, кейбір кітаптар әлі де осы қаріппен басылып шығады. Мысалы: Уладзimir Арлоў. 2015 жыл. Patria Aeterna. Апавяданні [Patria Aeterna: Қысқа әңгімелер]. Минск: А. Н. Вараксин. Ричардас Гавелис. 2018 жыл. Vilenski pokier [Vilnius Poker] (литва тілінен аударған Паулина Витушчанка). Вильнюс: Logvino literatūros namai және Минск: Lohvinaŭ. Ескертпе: Қағаз кітап Тарашкевичка кириллицасында басылды. Алайда, электрондық кітап үш орфографиялық және жазу жүйесі бойынша әртүрлі нұсқада қол жетімді, атап айтқанда, Лацинка және ресми орфографияда, қағаз басылымның нақты көшірмесінен басқа. Алхерд Бахаревич. 2022 жыл. Вершы [Шиырлар]. Прага: Vydaviectva Viasna Выдавецтва Вясна, 142 бет. Ескертпе: Әрбір өлең Лацинка және кириллицада берілген. Вильнюста 1997 жылдан бері Рунь (Ruń, ISNN 1392 7671) журналы шығып тұрады, оның соңғы нөмірлерінде Тарашкевичка кириллицасы және Лацинкадағы мақалалар бар. 2021 жылдың соңында латын әліпбиіне негізделген беларусь тілдік Уикипедия, яғни Biełaruskaja Wikipedyja łacinkaj жобасы VK желісінде басталды. 2023 жылы Халықаралық ана тілі күні (21 ақпан) күні "Наша Нива" сайтының Лацинкаға машиналық түрде аударылған нұсқасы іске қосылды.