Кіріспе

Гайана мемлекетінің басшысы және үкімет басшысы

Гайана Конституциясына сәйкес, Гайана президенті – Гайана мемлекетінің басшысы және үкімет басшысы, сондай-ақ Республиканың қарулы күштерінің бас қолбасшысы. Президент сонымен қатар Гайана ордендерінің канцлері болып табылады. Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы ретіндегі конституциялық өкілеттігімен қатар, президент жеке Қорғаныс министрін тағайындамайды. Осы лауазымды президент атқарады және Қорғаныс заңына сәйкес қорғаныс министріне жүктелген барлық міндеттерді өзі орындайды.

Тарих және сипаттама

1970 жылы Гайана республика болып жарияланғанда президентті Ұлттық Ассамблея бес жылдық мерзімге сайлап, ол көбінесе рәсімдік өкілдік құқықтарға ие болды. Президент Артур Чунг осы заң ережелері бойынша лауазымды атқарган жалғыз адам болды. 1980 жылғы референдумнан кейін конституцияға түзетулер енгізіліп, президенттік орындаушы лауазымға айналдырылды (яғни, лауазым иесі елдің мемлекет басшысы және үкімет басшысы болар еді) және бұл лауазым атқарушы президент деп аталды. Форбс Бернхэм осы өзгерістерден кейін президент болған алғашқы адам болды.

Сайлау

Конституцияның 91-бабына сәйкес, президент халықтың парламенттік сайлауда берген дауыстары негізінде (яғни, бірдей уақытта екі рет дауыс беру арқылы) сайланады. Әрбір қатысатын партия тізімі, тізімінен бір мүшені үміткерлерді тіркеу күні президенттікке кандидат ретінде белгілейді. Қай партияның тізімі ең көп дауыс алса, сол партияның президенттік кандидаттары президент болып сайланады және заң шығарушы органның мерзіміне – іс жүзінде бес жылға – өкілеттіктерді атқарады. Егер екі немесе одан көп кандидатқа басқа кандидаттарға қарағанда көп дауыс берілсе, онда Конституцияның 177(3)-бабына сәйкес президентті сот канцлері мен қауымдастықтың қатысуымен жеребе тастау арқылы анықтайды. Президенттік лауазым құрылғаннан бері, Гайана тарихында президентті анықтау үшін жеребе салу рәсімі ешқашан өткізілген емес.

Тәуелсіздік конституциясы

Тәуелсіз Гайананың алғашқы конституциясы, 1961 жылғы конституцияның өзгертілген нұсқасы, тәуелсіздіктің алғашқы күні, 1966 жылғы 26 мамырда күшіне енді. Ол Гайананың заң үстемдігіне негіделген демократиялық мемлекет екендігін растады. Елдің номиналды басшысы британ монархы болды, Гайанада оны көбінесе рәсімдік қызмет атқаратын генерал-губернатор өкілдік етті. Нақты атқарушы билік премьер-министрге, оны қайта аталған Ұлттық Ассамблеядағы көпшілік партия тағайындады, және оның министрлеріне тиесілі болды. 1968 жылғы тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлаулар ПНК-ның және оның жетекшісі Форбс Бернхэмнің үстемдігін растады. 1970 жылғы 23 ақпанда Бернхэм үкіметі Гайананың ынтымақтастық республикасын жариялады. Бұл қадамның экономикалық және саяси салдары болды. Үкімет елдің көптеген ресурстарын шетелдік капиталистер бақылап отырғанын және халықты кооперативтерге ұйымдастыру дамудың ең тиімді жолы екенін мәлімдеді. 1970 жылғы жариялау Гайананың Ұлыбританиямен соңғы маңызды конституциялық байланысын үзіп тастады. Бұрынғы мемлекет басшысы генерал-губернатордың орнына гайаналық азамат келді, ол елдің тұңғыш президенті болды. Британ монархымен байланысы үзілгенімен, Гайана Ұлттар Достастығының құрамында қалды. Достастыққа мүшелік Гайанаға Ұлыбритания нарығына қол жеткізудің артықшылықтарын алуға және Ұлыбританияның бұрынғы колонияларына ұсынған қорғаныс шараларының бір бөлігін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, британдық қорғаныс қанаты Венесуэланың гайаналық аумаққа жасаған талаптарына қарсы кедергі болды. 1978 жылы конституциялық референдум өтті. Конституцияның 73-бабына ұсынылған өзгеріс конституцияның берік ережелерін (президенттік өкілеттіктерді, парламентті таратуды және сайлау жүйесін қоса алғанда) өзгерту үшін референдум өткізу қажеттілігін жояды және олардың орнына оларды парламентте (сол кезде ПНК қолдады) үштен екі көпшілікпен өзгертуге рұқсат береді. Бұл сонымен қатар жыл соңында жоспарланған сайлаудың кейінге шегерілуіне және 1973 жылы сайланған парламентті Конституциялық Ассамблея деп жариялауға әкелер еді.