Кіріспе

Агенттік құқығы – коммерциялық құқықтың, агент деп аталатын адамға, үшінші тұлғамен құқықтық қатынастар орнату үшін басқа адамның (тапсырыс беруші деп аталады) атынан әрекет етуге уәкілеттік беретін келісімшарттық, шартқа жақын және шартсыз сенімгерлік қатынастар жиынтығын қарастыратын саласы. Айқындалған түрінде, бұл тапсырыс беруші мен агент арасындағы тең қатынас болып табылады, онда тапсырыс беруші тікелей немесе жанама түрде агентке өз бақылауында және өз атынан жұмыс істеуге рұқсат береді. Сондықтан, агент тапсырыс берушінің атынан келіссөздер жүргізуге немесе оны үшінші тараптармен келісімшартқа тартуға міндетті. Осы құқық саласы келесі қатынастарды бөліп, реттейді: агенттер мен тапсырыс берушілер арасындағы қатынас (ішкі қатынас), бұл негізгі агенттік қатынасы деп аталады; агенттер мен олар тапсырыс берушілерінің атынан жұмыс істейтін үшінші тараптар арасындағы қатынас (сыртқы қатынас); және тапсырыс берушілер мен агенттердің жұмыс істейтін үшінші тараптармен арасындағы қатынас.

Тұжырымдамалар

Принципал мен агенттің өзара құқықтары мен міндеттемелері коммерциялық және құқықтық шындықтарды көрсетеді. Кәсіп иесі көбінесе өзінің қызметкеріне немесе басқа бір адамға шаруашылық жүргізу үшін сенеді. Корпорация жағдайында, корпорация тек жеке тұлға агенттер арқылы ғана әрекет ете алатындықтан, агент өкілеттілігінің шегінде әрекет еткен жағдайда, негізгі тұлға агент жасаған шартқа міндетті болады. Үшінші тарап, өзін басқа біреудің өкілі деп таныстырған адамның мәлімдемесіне адал ниетпен сенуге құқылы. Басқа біреудің атынан әрекет етуге өкілетті деп көрсетілген адамның шын мәнінде осындай өкілеттігі бар-жоғын тексеру әрқашан тиімді болмайды. Егер кейіннен бұл адамның қажетті өкілеттіксіз әрекет еткені анықталса, ол жауапкершілікке тартылады.

Билік

Өзінің тапсырыс берушісі берген өкілеттік шеңберінде әрекет ететін агент, үшінші тараптар алдында туындаған міндеттемелер бойынша тапсырыс берушіні міндеттейді. Заңда негізінен биліктің үш түрі танылады: нақты билік (тікелей немесе жанама), сыртқы билік және ратификацияланған билік (төменде түсіндіріледі).

Нақты өкілеттілік

Нақты өкілеттік екі түрлі болуы мүмкін. Біріншіден, басшы агентке тікелей өкілеттік берген болуы мүмкін, екіншіден, өкілеттік шартты түрде туындауы мүмкін. Өкілеттік келісім арқылы пайда болады, ал оның болуы фактілік мәселе болып табылады. Агент, жалпы ереже бойынша, егер ол өзінің нақты өкілеттігі шегінде әрекет еткен жағдайда ғана басшыдан өтемақы алуға құқылы, ал егер ол осы өкілеттіктен тыс әрекет етсе, шартты бұзуға және өкілеттік туралы шартты кепілдікті бұзғаны үшін үшінші тарапқа жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Нақты билікті көрсету

Нақты өкілеттік дегеніміз – агентке басшының атынан әрекет етуге рұқсат етілгендігі туралы тікелей айтылған.

Іс жүзіндегі имплицитті билік

Имплицитті нақты өкілеттік, сондай-ақ "әдеттегі өкілеттік" деп аталады, бұл агенттің өзінің айқын өкілеттігін орындау үшін орынды түрде қажеттіліктен туындайтын өкілеттік. Осыған байланысты, агенттің атқаратын лауазымы арқылы оны болжауға болады. Мысалы, серіктестер фирмадағы басқа серіктестерді міндеттемелерге байланыстыруға өкілетті, олардың жауапкершілігі бірлескен және жеке болып табылады, ал корпорацияда лауазымына байланысты шешім қабылдау өкілеттігіне ие барлық басшылар мен жоғары лауазымды қызметкерлер корпорацияны міндеттемелерге байланыстыруға өкілетті. Имплицитті нақты өкілеттіктің басқа түрлеріне әдет-ғұрыпты өкілеттік кіреді. Бұл сауданың әдет-ғұрыптары агенттің белгілі бір өкілеттіктерге ие екенін білдіреді. Жүн сатып алу саласында саудагерлердің өз атынан сатып алуы әдетке айналған. Сондай-ақ, қосымша өкілеттік, онда агенттің айқын өкілеттікті орындау үшін қажетті және қосымша міндеттерді орындауға өкілеттігі бар деп есептеледі. Бұл қажеттіліктен аспауы керек.

Көрініспен билік

Көрініспен билік (немесе "көрінетін билік" деп те аталады) директордың сөздері немесе мінез-құлқы үшінші тараптың орнындағы ақылға қонымды адамды агенттің әрекет етуге уәкілеттік алғанына сендіретін жағдайда туындайды, тіпті егер директор мен күмәнді агент мұндай қарым-қатынасты ешқашан талқыламаған болса да. Мысалы, егер бір адам басқа біреуді агенттік өкілеттіктерді қамтитын лауазымға тағайындаса, оны білетін адамдар мұндай лауазымдағы адамға әдетте тапсырылатын істерді жасауға көрініспен билік бар деп есептеуге құқылы. Егер директор агенттің уәкілеттік алғанын көрсетсе, бірақ нақты уәкілеттік болмаса, үшінші тараптар ақылға қонымды әрекет еткен жағдайда қорғалады. Бұл кейде "эстоппель арқылы агенттік" немесе "күрсету доктринасы" деп аталады, онда егер үшінші тараптар өз жағдайын өзгертіп, осы өзгерістен зиян шеккен болса, директор уәкілеттік беруден бас тартуға құқылы емес. Rama Corporation Ltd v Proved Tin and General Investments Ltd [1952] 2 QB 147 ісінде Slade J былай деді: "Көрініспен немесе көзге көрінетін билік – эстоппельдің бір түрі ғана, тіпті оны эстоппель арқылы агенттік деп атаған. Эстоппельді қолдану үшін үш компонент болуы керек: (i) өкілдік, (ii) өкілдікке сенім, және (iii) осындай сенімнің нәтижесінде жағдайыңыздың өзгеруі".

Уотто Фенвикке қарсы іс-қимыл

Ватто Фенвикке қарсы істе Корольдік сот төрағасы лорд Колридж судьяның пікірінше, үшінші тарап агентке, оның өкілеттігінен тыс әрекет ететін болса, сигара сатқан кезде бұл агент туралы білмеген бас адамды жеке жауапкершілікке тартуға құқылы. Wills J судья «бас адам мен агент арасындағы шектеулерге қарамастан, осы сипаттағы агентке әдетте тапсырылған өкілеттік шеңберінде агенттің барлық әрекеттері үшін бас адам жауапты» деген қаулы шығарды. Бұл шешімге көп сын айтылды және күмәнді деп есептеледі, бірақ Ұлыбританияда толығымен жоққа шығарылмады. Оны кейде «әдеттегі өкілеттік» деп атайды (бірақ бұл Лорд Деннинг MR-дың Хели Хатчинсон ісіндегі «нақты өкілеттік» синонимі ретінде қолданылған мағынасынан өзгеше). Бұл жағдай «көрнекі өкілеттік» немесе «ішкі агенттік құқығы» ретінде түсіндіріледі. Агенттік қатынасындағы алаяқтық пен басқа да зиянды жағдайларды болдырмау мақсатында, агенттік қатынасының өзі арқасында туындайтын «ішкі агенттік құқығы» деген ұғым бар. Мысалы, серіктестер фирмадағы басқа серіктестерді міндеттемелерге байланыстыруға көрнекі өкілеттікке ие, олардың жауапкершілігі бірлесіп және жеке болады (төменде қараңыз), ал корпорацияда барлық басшылар мен шешім қабылдауға өкілетті жоғары лауазымды қызметкерлер корпорацияны міндеттемелерге байланыстыруға көрнекі өкілеттікке ие. Егер агент өкілеттіксіз әрекет етсе де, бас адам мәмілені бекіте алады және келісілген шарттар бойынша жауапкершілікті қабылдай алады. Бұл бас адамның мінез-құлқынан тікелей немесе жанама түрде көрінеді, мысалы, егер агент бірнеше жағдайда әрекет етуге тырысса және бас адам мұны біліп келіссе, агенттің өкілеттігінің жоқтығы туралы барлық тараптарға хабарламау, бұл мәмілелерді бекіту және болашақта ұқсас мәмілелерге өкілеттік беру болып табылады.

Агенттің үшінші тарапқа жауапкершілігі

Егер агенттің нақты немесе көрінетін өкілеттігі болса, агенттің өкілеттік шегінде жасалған әрекеттері үшін жауапты болмайды, егер агенттік қарым-қатынасы және тапсырма берушінің кім екені жарияланған болса. Алайда, егер агенттік жасырын немесе жартылай жасырын болса, агент де, тапсырма беруші де жауапты болады. Егер агенттің нақты немесе көрінетін өкілеттігі болмағандықтан тапсырма беруші міндетті болмаса, онда агент ретінде әрекет еткен тұлға үшінші тарапқа өкілеттік туралы түсінікті кепілдікті бұзғаны үшін жауапты болады.

Агенттің негізгі тұлғаға жауапкершілігі

Егер агент нақты өкілеттіксіз әрекет еткен болса, бірақ агенттің сыртқы көрінісінде өкілеттігі болғандықтан, басшы осыған қарамастан міндетті болып саналады, онда агент басшыға туындаған кез келген шығын мен залал үшін өтеуге жауапты.

Тапсырыс берушінің өкілге жауапкершілігі

Егер агент нақты берілген өкілеттік шегінде әрекет етсе, негізгі тұлға қарым-қатынас барысында жасалған төлемдер үшін агентті өтеуге міндетті, тікелей рұқсат етілген немесе негізгі тұлғаның бизнесін дамыту үшін қажет болған шығындарға қарамастан.

Серіктестік пен компаниялар

Бұл мәселе күрделене түсті, себебі мемлекеттер серіктестіктің мәні туралы бір пікірге келмейді. Кейбір мемлекеттер серіктестікті фирмаға қосылған жеке тұлғалардың жиынтығы ретінде қарастырады. Ал басқалары серіктестікті шаруашылық субъектісі ретінде қарастырып, корпорация сияқты, оған жеке заңды тұлға мәртебесін береді. Сондықтан, мысалы, ағылшын құқығында серіктес басқа серіктестердің өкілі болып табылады, ал шотланд құқығында «[серіктестік] – оның құрамына кіретін серіктестерден өзгеше заңды тұлға» делінеді, сондықтан серіктес өзі серіктестіктің өкілі болып табылады. Мұндай өкілдік серіктес статусының ішкі қасиеті болып табылады және ол өкілдік шарт арқылы туындамайды. Біріккен Корольдіктің 1890 жылғы Серіктестік туралы заңы (оған Англия мен Шотландия да кіреді) серіктестік қызметін жүзеге асырудың қалыпты барысында өзінің нақты (тікелей немесе жанама) өкілеттігі шегінде әрекет ететін серіктестің, серіктестікті міндетті ететінін қарастырады. Егер бұл жанама өкілеттік жойылған немесе шектелген болса да, үшінші тарап өкілеттік күшін жойғанын білмесе, серіктес көрінетін өкілеттікке ие болады. Сондықтан, егер серіктестік кез келген серіктестің өкілеттігін шектегісі келсе, ол бұл шектеу туралы барлық тараптарға хабарлауы керек. Дегенмен, ағылшын заңын өзгертудің маңызды айырмашылығы болмас еді: серіктестер серіктестікті өздерінің әріптестерінен гөрі міндеттейтін болар еді. Осы мақсаттар үшін, әрекет ететін серіктестің білімі басқа серіктестерге немесе жеке тұлға ретінде қарастырылатын фирмаға жүктеледі. Басқа серіктестер немесе фирма – бұл басқа тарап, ал үшінші тараптар басқа тараптың барлық қажетті ақпараттан хабардар болғанын дұрыс деп есептеуге құқылы. Бұл бір серіктес алаяқтық немесе салғырттықпен әрекет етіп, фирма клиенттеріне зиян келтіргенде мәселе тудырады. Көптеген мемлекеттерде фирманың жалпы шаруашылық қызметі туралы білім мен бір клиентке қатысты құпия мәліметтер арасында ерекшелік жасалады. Осылайша, серіктес фирманың мүддесіне қарсы әрекет етсе, ол алаяқтық ретінде қарастырылмайды. Серіктестік салғырт орындалған жұмыс үшін сыйақы түрінде табыс алған жағдайда, тіпті бұл орынбасарлық жауапкершіліктің стандартты ережелерінің бір бөлігі болса да, жауапкершілікке тартылу ықтималдығы жоғары. Зардап шеккен тарап серіктестікті немесе жеке серіктестерді сотқа шақыруды қалайтыны, әдетте талапкердің құзырында болады, өйткені көптеген юрисдикцияларда олардың жауапкершілігі бірлесіп және толық болып табылады.

Жылжымайтын мүлік операцияларындағы агенттік қатынастар

Жылжымайтын мүлік мәмілелері жылжымайтын мүлік брокерлігі және ипотекалық брокерлікті қамтиды. Жылжымайтын мүлік брокерлігінде сатып алушылар немесе сатушылар өзі басшы болып табылады, ал әрбір басшыны өкілдік ететін брокер немесе оның сатушысы – оның сенімді адамы.

Ағылшын заңдарында

Біріккен Корольдіктегі агенттік құқығы – Ұлыбританияның коммерциялық құқығының бір бөлігі және бизнестің тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті ережелердің негізгі жиынтығын құрайды. Агенттік құқығы негізінен ортақ құқықпен, ал аз дәрежеде – заңнамалық актілермен реттеледі. 1986 жылы Еуропалық қауымдастықтар өзін-өзі жұмыспен қамтыған коммерциялық агенттер туралы 86/653/ЕЭК Директивасын қабылдады. Ұлыбританияда бұл 1993 жылғы Коммерциялық агенттер ережелерінде ұлттық заңға енгізілді. Осылайша, коммерциялық агенттік қатынастағы агенттер мен тапсырыс берушілер ортақ құқық пен Коммерциялық агенттер ережелеріне бағынады. Коммерциялық агенттер ережелері агенттерден өз қызметін «міндетті түрде және адалдықпен» атқаруды талап етеді (Рег. 3); сондай-ақ, тапсырыс берушілер өздерінің коммерциялық агенттерімен қарым-қатынастарында «міндетті түрде және адалдықпен» әрекет етуі керек (Рег. 4). Бұл міндетті «міндетті түрде және адалдықпен» әрекет ету туралы заңда нақты анықтама болмаса да, директорлар мен агенттер «адалдықпен, ашықтықпен және мәміледегі екінші тараптың мүдделерін ескере отырып» әрекет етуі керек деп ұсынылған. Бұл мінез-құлық стандартын нақтылауға екі «нормативтік қағида» көмектеседі:

«Біріншіден, адалдық пен ашықтықты білдіре отырып, коммерциялық агенттер мен тапсырыс берушілер өздерінің келісімдерін орындау кезінде өзара ынтымақтасуы керек. Жақсы ниетпен әрекет ету әрбір тараптың өз келісімін жүзеге асыруда екінші тарапқа көмектесу үшін белсенді түрде әрекет етуін талап етеді, бұл жай ғана кедергі келтіруден бас тартуға қарсы. Алайда, тараптың жақсы ниетпен әрекет еткенін анықтау үшін ынтымақтастық туралы моральдық немесе метафизикалық түсінікке сүйенудің қажеті жоқ; бұл бағалау нақты коммерциялық агенттік қатынасты объективті бағалауға негізделуі керек. Осыған сәйкес, талап етілетін ынтымақтастықтың деңгейі келісімшарт шарттарына және тиісті коммерциялық тәжірибелерге байланысты өзгереді. Екіншіден, коммерциялық агенттер мен тапсырыс берушілер агенттік қатынастағы теңсіздікті екінші тараптың заңды күтулерін бұзатын тәрізде пайдаланбауы керек. Осыған байланысты, қандай да бір әрекеттің міндеттемелерді бұзғаны туралы шешімді қатынастың барлық аспектілерін ескере отырып, тұтастай бағалау керек; маңызды фактілерге әр тараптың келісімшарттық және коммерциялық ықпалы, олардың келісімшартта бекітілген объективті ниеттері және осы саланың бизнес-тәжірибелері кіреді. Дегенмен, осы зерттеудің бастапқы постулаты – бұл кәсіпқорлар өздеріне сенімді болуы және өз мүдделерін еркін іске асыруы тиіс коммерциялық қатынастар екендігі. Бұл бағалау онтологиялық әділдікке, әділ келісімге немесе коммерциялық агенттер мен тапсырыс берушілер арасындағы теңгерімділікке қол жеткізуге бағытталған емес».

Үндістан

Үндістанда, шарттық құқық мақсатында, 1872 жылғы Шарттар туралы заңның 182-бабы агентті "басқа біреу үшін кез келген әрекет жасауға немесе үшінші тұлғалармен сделке жасауда басқа біреуді өкілдік ететін адам" деп анықтайды. 184-бапқа сәйкес, басқарушы және үшінші тұлғалар арасында кез келген адам (шарт жасау қабілеті бар немесе жоқ) агент бола алады. Осылайша, кәмелетке толмаған немесе санасы толық емес адам да агент бола алады.

Аллограф

Аллограф автографтың қарама-қарсысы болуы мүмкін, яғни біреудің сөздері немесе аты-жөні (қолы) басқа адам жазған. Заң бойынша аллограф – іске қатысқан тараптардың ешқайсысы жазбаған құжат. Американдық заңнамада, агент өкілеттігімен және басқа тұлғаның атынан жазған чектер (checks) сол тұлға үшін аллографтар болып саналады.