Кіріспе

АҚШ-қа кіруге арналған иммиграциялық лотерея

«Әртүрлі иммигранттық виза» бағдарламасы, сондай-ақ «жасыл карта лотереясы» деп те аталады, АҚШ тұрақты тұру құқығы картасын алуға мүмкіндік беретін АҚШ үкіметінің лотереялық бағдарламасы болып табылады. 1990 жылғы Иммиграциялық заң қазіргі және тұрақты «Әртүрлі виза» (DV) бағдарламасын орнатып, бекітті. Лотерея Мемлекеттік департамент тарапынан басқарылады және «Иммиграция және ұлттықтар туралы заңға» (INA) сәйкес жүзеге асырылады. Жыл сайын 55 000 иммигранттық виза ұсынылады және бұл бағдарламаның мақсаты – АҚШ-тағы иммигранттар құрамын әртараптандыру, соңғы бес жылда иммигранттар саны аз елдерден өтініш білдірушілерді іріктеп алу арқылы. Жыл сайын 11 миллионнан астам адам лотереяға қатысады, яғни әр 200 өтініш берушінің біреуі ғана қабылданады. Көптеген адаспаз агенттіктер өтініш берушілерден ақы сұрайды немесе олардың жеңіс мүмкіндіктерін арттыра алатындарын жалған айтады, бірақ шындығында лотереяға қатысудың жалғыз жолы – Мемлекеттік департаменттің веб-сайтында тегін өтініш нысанын толтыру. Өтініш берушілер кездейсоқ таңдалады және тек лотереяда іріктелгендер ғана процесті жалғастыру үшін төлем жасауы керек. 2005 жылдан бері бағдарламаны тоқтатуға әрекеттер жасалып келеді.

Заңнамалық және әкімшілік тарихы

1986 жылдан бастап АҚШ әдеттегі иммиграциялық басымдықтардан (отбасы мүшелері немесе жұмыс арқылы) тыс бірнеше уақытша иммигрант виза бағдарламаларын құрды. Алғашқы бағдарлама NP 5 болды, ол 1987 жылдан 1989 жылға дейін іске асырылды, онда визалар «келгенге қызмет көрсетілетін» принципі бойынша, шектеулі санда берілді. Екінші бағдарлама – OP 1, ол 1989 жылдан 1991 жылға дейін лотерея арқылы өткізілді және АҚШ-қа соңғы кезде аз көшіп келген елдердің азаматтарына арналған. Үшінші бағдарлама, AA 1, 1992 жылдан 1994 жылға дейін бұрынғы иммиграциялық заңдардың «кері әсерін» сезінген елдердің іріктелген тобының азаматтарына қолжетімді болды. Бұл бағдарламалардан Ирландия мен Солтүстік Ирландия азаматтарының артық пайда алуы мақсат етілді және іс жүзінде де осылай болды. Олар сонымен қатар демеуші конгрессмендердің атымен – Донали, Берман және Моррисон визалары деп те белгілі болды. Ирландия үкіметі осы бағдарламалардың басталысынан бері лотереялық заң жобаларын және осыған ұқсас заңнаманы белсенді түрде қолдады. Доннелли визасы «бірнеше мың ирландты» (шамамен 4000) пайдаланды, ал Берман визасының иегерлерінің саны 500-ге жуық болды. Үш жылдық Моррисон бағдарламасы (1992–1994), көлемі бойынша ең ірісі, Ирландияда немесе Солтүстік Ирландияда туғандарға барлық әртүрлілік визаларының 40% бөліп берді, яғни 120 000 визаның ішінде 48 000 виза оларға тиді. Өтініш берушілердің көп санына байланысты Польша азаматтары екінші орында тұрды. Ұлыбритания Моррисон бағдарламасы бойынша шамамен 6000 виза алып, үшінші орынға ие болды. 1990 жылғы Иммиграциялық заң екі партияның қолдауымен қабылданды және президент Джордж Буш-әкесі қол қойды. Бұл заңнама қазіргі және тұрақты Әртүрлілік визасы (DV) бағдарламасын құрды, онда жыл сайынғы лотереяда 55 000 иммигрант визасы беріледі. Лотереяның мақсаты – АҚШ-тағы иммигранттар құрамын әртараптандыру, соңғы бес жылда АҚШ-қа аз көшіп келген елдерден өтініш берушілерді іріктеп алу арқылы. 1995 қаржы жылына арналған алғашқы DV лотереясы DV 1 деп аталды. 1996–1999 қаржы жылдарында атау DV YY форматында болды, мұнда YY – жылдың соңғы екі цифры. 2000 қаржы жылынан бастап лотереялар DV YYYY форматында, толық жыл нөмірін көрсете отырып аталады. Атаудағы жыл иммигрант визалары берілетін қаржы жылына қатысты, ол өткен күнтізбелік жылдың қазан айында басталады, ал лотереяға қатысу мерзімі шамамен бір жыл бұрын аяқталады. Сондықтан лотерея атауы мен қатысу мерзімі арасында екі жылдық айырмашылық бар. Мысалы, DV 2017 (2016 қаржы жылы, қазан айында басталады) үшін қатысу мерзімі 2015 жылы болды. Бастапқыда DV лотереясы толығымен пошта арқылы жүргізілді және жеңімпаздар ғана хабардар етілді. 2005 жылы DV лотереясына қатысу формасы онлайн жүйеге көшірілді, бірақ жеңімпаздар ғана пошта арқылы хабарланды. Жеңімпаздарды пошта арқылы хабарлау 2011 жылға дейін жалғасты, бірақ 2012 жылдан бастап бұл процесс толығымен онлайн режимінде жүзеге асырылады. 2011 жылы компьютерлік қатеге байланысты лотереяға үміткерлердің іріктелуі кездейсоқ емес сипатта болды, нәтижесінде Мемлекеттік департамент алғашқы нәтижені жойға мәжбүр болды. Шамамен 22 000 үміткерге хабарланған болатын, олар өздерінің таңдалуы күштен тоқтатылғанын білгенде көңілі қалды. Кейін Мемлекеттік департамент қателікті түзетіп, жаңа іріктеу жүргізді.

Сын-пікірлер мен күшін жоюға бағытталған әрекеттер

Бағдарламаны сынау кезінде алаяқтық, расизм және лотереяның кездейсоқ сипаты, сондай-ақ лотерея жеңімпаздары жасаған қылмыстық немесе террористік әрекеттерге назар аударылды. 2002 жылы египеттік иммигрант Хешам Мохамед Хадаят, әйелінің түрліліктік визасы арқылы АҚШ-та тұру құқығын сақтап, Лос-Анджелес халықаралық әуежайында екі адамды өлтіріп, тағы төртеуін жарақаттады. Бұл лотереяның қауіпсіздікке қауіп төндіретініне сын тудырды. Лотереяны жоюға бірнеше әрекет жасалды. 2005 жылдың желтоқсанында АҚШ Өкілдер палатасы 273–148 дауыспен шекараны нығайту туралы H. R. 4437 заңына түзету енгізуге дауыс берді, ол DV визасын жойды. Лотереяға қарсылар оның алаяқтыққа бейім екенін және террористердің елге кіруіне мүмкіндік беретінін айтты. Сенат бұл заңды қабылдамады. 2007 жылдың наурызында конгрессмен Боб Гудлатте (R-VA) Diversity Visa бағдарламасын жоюға бағытталған заң жобасын ұсынды. 2007 жылдың маусымында АҚШ Өкілдер палатасы бағдарламаны қаржыландыруды тоқтату туралы, ал Сенат қыркүйек айында осыған ұқсас шешім қабылдады. Алайда, 2007 жылдың 26 желтоқсанында қол қойылған түзетулер енгізілген заңның соңғы нұсқасында бағдарламаға қаржыны тоқтату туралы ешқандай ескерту болған жоқ. H. R. 2764 қаржыландыру туралы заң болғандықтан, ол лотереяға қаржыны тек бір қаржы жылына ғана тоқтата алатын, бірақ бұл Палата мен Сенаттың Diversity Visa бағдарламасын тоқтату туралы заңды алғаш рет қабылдауы болды. Гудлатте 2009 жылдың 7 мамырында Американың қауіпсіздігі мен әділдігін арттыру туралы заңды (бұрынғы H. R. 1430, қазіргі) қайта ұсынды. Бұл заң иммиграция және ұлттық заңға түзетулер енгізіп, әртүрлі иммигранттар бағдарламасын толығымен жоюға бағытталған, бірақ қабылданылмады. Өкіл Шила Джексон Ли (D-TX) 2009 жылдың 7 қаңтарында Американы сақтаудың кешенді иммиграциялық заңын ұсынды. Бұл заң әртүрлі визалардың санын жылына 110 000-ға дейін екі есеге арттыруды көздеді. Бұл заң да қабылданылмады. 2011 жылы Конгресс зерттеу қызметі DV лотереясының мәселелерін жан-жақты талдады. 2013 жылы «Сегіздік» деп аталған екі партиялық сегіз сенатордан тұратын топ иммиграциялық жүйені толыққанды реформалауға бағытталған заң жобасын ұсынды. Бұл заң әртүрлі иммигранттар визасы бағдарламасын жоюды көздеді. Заң Сенатта қабылданды, бірақ республикашыл оппозиция салдарынан республикашылдар бақылайтын Өкілдер палатасында жеңіліске ұшырады. Бұған жауап ретінде, бұрын «қандай да бір еңбекке негізделген» иммиграциялық жүйеге оралуға шақырған президент Дональд Трамп бағдарламаны тоқтатуға шақырды. Трамптың бағдарламаны тоқтату туралы шақыруынан кейін Ақ үйдің баспасөз хатшысы Сара Хакаби Сандерс, әртүрлі виза лотереясының иегерлеріне толық тексеру жүргізілмейтінін мәлімдеді, бірақ Politifact бұл ақпаратты жалған деп бағалады, барлық виза иегерлері АҚШ-қа келгенге дейін тексеруден, қауіпсіздік тексерулерінен және консулдық қызметкерлермен сұхбаттасудан өтетінін атап өтті.

Талаптар

Лотереяға қатысу үшін үміткерлерге белгілі бір елде туғандығы талап етіледі, екі ерекшелік бар: үміткер қаласа, оның жұбайының туған елін немесе ата-анасының біреуі де үміткердің туған елінде тумаған және үміткер туған кезде заңды түрде тұрмаған болса, ата-анасының туған елін көрсетуге болады. Үміткердің тұрғылықты жері немесе ұлттығы лотереяға қатысы жоқ. Лотереяда таңдалған жағдайда, иммигранттық виза алу үшін үміткерлер кем дегенде орта мектепті бітірген немесе кем дегенде екі жылдық жұмыс тәжірибесі бар, ал осы мамандыққа кем дегенде екі жылдық білім немесе тәжірибе талап етілетін кәсіпте жұмыс істеген болуы керек. Мемлекеттік департамент жыл сайын үміткерлерге арналған жаңа нұсқауларды жариялайды.

Географиялық таралуы

Визалар алты аймаққа бөлінеді: Африка, Азия, Еуропа (Түркия, Кипр және бұрынғы Кеңес Одағының барлық елдері Еуропаға жатқызылады, тіпті олардың кейбіреулері географиялық тұрғыдан Азияда орналасқан болса да), Латын Америкасы (Мексика, Орталық Америка, Кариб теңізі аймағы және Оңтүстік Америка), Солтүстік Америка (тек Канада мен Багам аралдарынан тұрады) және Океания. Тәуелді аумақтар тиісті егемен мемлекеттердің құрамында қарастырылады, ал даулы аумақтар АҚШ мойындаған статус бойынша бөлінеді. Мысалы, Бермуда Ұлыбританияның бөлігі ретінде Еуропаға, Газа секторы Мысырдың бөлігі ретінде Африкаға, ал Батыс жағалау Иорданияның бөлігі ретінде Азияға жатқызылады. Дегенмен, кейбір ерекшеліктер бар: Солтүстік Ирландия және Тайвань жеке елдер ретінде қарастырылады, ал Макао Еуропадағы Португалияның бөлігі ретінде қарастырылады (оның егемендігі 1999 жылы Қытайға қайтарылғаннан кейін де). Сонымен қатар, кері жағдай да мүмкін. Бір топтағы аймақтар арасында әртүрлілік визалары олардың халқының санына пропорционалды түрде бөлінеді, бірақ бұл шарттарға сай келмейтін елдерді (өткен бес жылда 50 000-нан астам иммигрант жіберген елдерді) қамтымайды. Сонымен қатар, алғашқыда іріктелген барлық үміткерлер тексерілгеннен кейін кейбір визалар бос қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда, қосымша үміткерлер кейін таңдалады. Осы себепті, лотереяда алғашқыда таңдалмаған үміткерлер тиісті қаржы жылының соңына дейін өздерінің онлайн статусын мерзімімен тексеріп отыруы қажет.

Құқықтық қолдау ала алмайтын елдер

Соңғы бес жылда АҚШ-қа 50 000-нан астам иммигрант жіберген аумақта туған адамдар әртүрлілік визасына үміткер бола алмайды. DV 2025 (ең соңғы лотерея, тіркелу мерзімі 2023 жылы) үшін келесі елдердің азаматтары виза алуға құқылы емес: Бангладеш, Бразилия, Канада, Қытай (құрлық және Гонконг), Колумбия, Доминикан Республикасы, Сальвадор, Гаити, Гондурас, Үндістан, Ямайка, Мексика, Нигерия, Пәкістан, Филиппин, Оңтүстік Корея, Венесуэла және Вьетнам.

Алдамшы агенттіктер

Түрлі виза лотереясына қатысу үшін ешқандай төлем қабылданбайды, және қатысудың жалғыз жолы – тіркеу кезеңінде АҚШ Мемлекеттік департаментінің веб-сайтында қолжетімді электрондық нысанды толтырып жіберу. Дегенмен, көптеген компаниялар мен веб-сайттар өтініш беруші үшін нысанды толтыруға ақы алады. Мемлекеттік департамент және Федералды сауда комиссиясы кейбір компаниялардың лотереяда жеңіске жету мүмкіндіктерін арттыратынын немесе АҚШ үкіметімен байланысты екенін жалған түрде айтатынын ескертті. Сонымен қатар, Мемлекеттік департаменттен жіберілгендей көрінетін және алушыға тұрақты тұру құқығы картасы берілгенін мәлімдейтін көптеген алаяз электрондық хаттар мен хаттар табылды. Бұл хабарламалар алушыларды «кепілді» жасыл карта алу үшін «визалық рәсімдеу төлемін» аударуға шақырады. Кейде мұндай хабарламалар лотереяға қатыспаған адамдарға жіберіледі және олар сенімді көрінеді, себебі оларда алушының нақты аты-жөні, байланыс деректері және заңды хабарлама сияқты ақпараттар болады. Мемлекеттік департамент алаяқтарға қарсы ескерту жасады. Ол, лотерея жеңімпазы екеніңізді мәлімдейтін кез келген электрондық хаттың жалған екенін, себебі Департамент жеңімпаздарды электрондық пошта арқылы хабарламайтынын атап өтті. Департамент мұндай хабарлама алғандарды Интернет-қылмыстарды хабарлау орталығына хабарлауға шақырды. Бас инспектор кеңсесі бірнеше елде, соның ішінде Украина, Гана, Албанияда DV лотереясымен байланысты бірнеше мәселені анықтады. Стивен А. Эдсонның Өкілдер палатасының сот комитеті алдындағы куәлігіне сәйкес, «Мысалы, Бангладеште бір агент бүкіл телефон анықтамасын тіркеп, содан кейін бағдарламаға ешқашан қатыспаған жеңімпаздардан ақша алуға немесе олардың жеңімпаз орындарын басқаларға сатуға тырысқан».

Экономикалық

Еңбек экономистері және басқалар Америка Құрама Штаттарына экономикалық пайда әкелгені үшін және АҚШ еңбек күшінің бәсекеге қабілеттілігін арттырғаны үшін Диверсификациялық виза бағдарламасына үлкен үлес қосты. Льюис және басқа бірнеше экономистердің зерттеулері көрсеткендей, әртүрлі және нашар білікті иммигранттар туған жердегі жұмысшылардың жалақысын көтереді, себебі олар туған жердегі жұмысшыларға қарағанда ауыстыру қиын.

Қауіпсіздік

2004 жылы Мемлекеттік департаменттің бас инспекторының орынбасары, терроризммен байланысы бар елдердің жеңімпаздарына виза беру қауіпсіздік тәуекелдерін тудыруы мүмкін екенін ескертті. Бірақ 2007 жылғы Үкіметтік жауапкершілік кеңсесінің баяндамасы, әртүрлілік визасын алғандар қандай да бір қауіп төндіретінін көрсететін ешқандай дәлел таппады. 2017 жылы Нью-Йорк қаласындағы метро станциясында жарылғыш зат тастаған Акайед Улланың қарындасының күйеуі әртүрлілік лотереясын ұтып алып, 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық азаматтық туралы заңның отбасылық қайта біріктіру шаралары арқылы оның жиеніне АҚШ-қа келуге мүмкіндік берді. Иммиграция мәселелеріндегі сарапшылар лотереяда жеңіске жету мүмкіндігінің төмен екенін, ал лотереяны ұтқандарға қатаң тексерулер жүргізілетінін атап көрсетеді, бұл әртүрлілік лотерея бағдарламасын АҚШ-та террористік шабуылдар жасауды жоспарлап отырған иммигранттар үшін тиімсіз таңдау жасайды.