Кіріспе
Британдық иммиграциялық мәртебесі
Белгісіз мерзімге тұруға рұқсат (ILR) – Біріккен Корольдікте (ҰК) тұруға құқығы жоқ, бірақ ҰК-ке уақыт шектеусіз кірген және жұмыс істеуге, бизнеспен айналысуға, жеке кәсіпкерлікпен шұғылдануға немесе оқуға еркін адамға берілетін иммиграциялық мәртебе. Біріккен Корольдіктен тыс адамдарға берілген белгісіз мерзімге тұру рұқсаты "кіру үшін белгісіз мерзімге рұқсат" (ILE) деп аталады. Бұл басқа елдердегі тұрақты тұру (PR) ұғымына ұқсас, бірақ ҰК Еуроодақта болған кезде Еуроодақ заңнамасы бойынша еркін қозғалысқа байланысты бұл терминнің мағынасы ерекше болған. ILR Ұлыбританияның ішкі заңнамасымен беріледі, ал PR (Brexit-ке дейін) белгілі бір шарттар орындалған жағдайда Еуроодақ заңнамасы бойынша автоматты түрде алынды. Белгісіз мерзімге тұруға рұқсаты бар, тұруға құқығы бар немесе Ирландия азаматтығына ие адам Біріккен Корольдікте тұратын болса, тұрақты мәртебеге ие болады (барлық британдық азаматтардың тұруға құқығы бар). Белгісіз мерзімге тұруға рұқсаты бар адам Ұлыбританиядағы мемлекеттік қаражатқа және әлеуметтік көмекке қол жеткізуге құқылы. Тұрақты мәртебе британдық азаматтыққа қатысты заңда маңызды рөл атқарады, себебі британдық азаматтыққа немесе тіркеуге өтініш берушінің Ұлыбританияда тұруы қажет. Британдық азамат емес ата-аналардың баласы Ұлыбританияда туған жағдайда тұрақты мәртебе маңызды, өйткені ата-аналардың кем дегенде біреуі тұрақты мәртебеге ие болмаса, бала автоматты түрде британдық азамат болмайды. Жұмыс немесе отбасылық бағдарлама бойынша Ұлыбританияда тұратын адам Ұлыбританияда заңды түрде тұрудың қажетті мерзімін аяқтағаннан кейін белгісіз мерзімге тұруға рұқсат алуға өтініш бере алады. Егер рұқсат иесі Біріккен Корольдіктен тыс жерде екі жылдан астам үздіксіз болса, белгісіз мерзімге берілген рұқсат тоқтатылуы мүмкін. Рұқсат иесі Ұлыбританияда шектеулі уақытпен тұрса, ол белгісіз мерзімге сақталады.
Британдық азаматтықты алу
ILR иелері егер олар ILR-ді он екі ай немесе одан ұзақ уақыт бойы сақтаған болса, 18 жасқа толған болса және соңғы бес жыл ішінде Ұлыбританияда тұрақты түрде тұрған болса, британдық азаматтыққа үміткер бола алады. Белгілі бір ILR иелері, егер оларға рұқсат болса (мысалы, Ұлыбританияда туған немесе британдық азаматтықтың басқа түрін ұстаған болса), тіркеу арқылы британдық азаматтыққа үміткер бола алады. Тіркеу әдетте натурализациядан арзан, және үміткерлерден білім мен тіл талаптары талап етілмейді.
Ұлыбританияда туған балалар
1983 жылдан кейін Ұлыбританияда туған бала, егер оның ата-анасы британдық азамат болмаса, автоматты түрде британдық азамат болып табылмайды. 2006 жылдың 1 шілдесіне дейін тек заңды бала (әкесі мен анасының некеде тұрғаннан туған баласы) ғана әкесі британдық азамат болса немесе Ұлыбританияда "тұрақты түрде" тұрса, әкесінен британдық азаматтықты автоматты түрде ала алатын. Бірақ, егер ата-ана бала Ұлыбританияда туған кезде некеде болмаса, бірақ кейін некеге тұрып, ол неке баланы заңдастырса, және әке бала туған кезде британдық азамат болса немесе Ұлыбританияда "тұрақты түрде" тұрса, онда бала британдық азамат болады және некеге тұрған күннен бастап солай болған деп есептеледі. Бұл тек анасы британдық азамат немесе Ұлыбританияда "тұрақты түрде" тұрмаған балаларға қатысты. 2006 жылдың 1 шілдесінен бастап немесе одан кейін туған балалардың әкесі, некеде тұрмаса да, (некеде тұрған әкемен салыстырғанда) балаға британдық азаматтықты беруде шамамен бірдей құқықтарға ие. Егер бала ата-анасының некеде болмауы себепті британдық азамат бола алмаса, Ішкі істер министрлігі британдық азаматтық туралы заңның 3(1) бабына сәйкес, егер бала 18 жасқа толмаған болса, оны британдық азамат ретінде тіркейді. Егер бала туғаннан кейін тұрақты тұру құқығын (ILR) алса, ол автоматты түрде британдық азамат болмайды. Алайда, бала 1981 жылғы британдық азаматтық туралы заңның 1(3) бабына сәйкес 18 жасқа толғанға дейін өтініш берілсе, британдық азамат ретінде тіркелуі мүмкін. Сонымен қатар, егер бала 10 жасқа дейін Ұлыбританияда тұрса, ол заңның 1(4) бабына сәйкес, британдық азамат ретінде тіркелуге өмір бойы құқылы. 1983 жылға дейін Ұлыбританияда туған балалар, ата-аналарының иммиграциялық мәртебесіне қарамастан, британдық азаматтар болып табылады (егер әкесі бала туған кезде Ұлыбританияда аккредиттелген дипломат болмаса).
Мемлекеттік қаражат
Ұлыбританияда шектеулі мерзімге тұруға рұқсаты бар адамдардан өзгеше, тұрақты тұруға рұқсат алғандар мемлекеттік қаражатқа қол жеткізе алады. Тұрақты тұруға рұқсат алғандардың визаларында "мемлекеттік қаражатқа жүгінуге құқығы жоқ" деп жазылмайды. Осының салдарынан, олар жұмыс іздеушілерге арналған төлемдер мен басқа да жәрдемақыларды алуға құқылы, бұл төлемдер әдетте тек британдық және ирландтық азаматтарға (және "тұрақты мәртебесі" барларға) ғана қолжетімді болады.
Үйдегі оқушы мәртебесі
ILR иелері Ұлыбританиядағы жоғары білім беру оқу орындарында оқу үшін британдық және ирландтық азаматтар сияқты, ішкі студенттерге арналған баға төлейді. Яғни, LTR виза иелерінен айырмашылығы, егер олар Ұлыбританияның кез келген оқу орнында оқығысы келсе, оларға халықаралық студенттерге арналған баға қойылмайды.
Сайлауға қатысу құқығы
Ұлыбританияда тұратын және бекітілген тұру құқығына (ILR) ие Комонвелл азаматтары барлық сайлауда дауыс беруге және кандидат болуға құқылы.
ILR сатып алу
ILR бірнеше тәсілмен қол жеткізілуі мүмкін.
2 жыл тұратын жер
Егер адам Ұлыбританияда 2 жыл бойы уақытша тұруға рұқсат алып тұрса, және британдық азаматтың немесе Ұлыбританияда тұрақты тұрғылықты адамның күйеуі, әйелі, азаматтық серіктесі немесе некеде тұрмаған/бір жынысты серіктесі ретінде бірге тұруға ниеттенсе (қажет болған жағдайда, әлі де некеде немесе азаматтық серіктестікте болса), егер ол 2012 жылғы 8 шілдеге дейін немесе сол күні Ұлыбританияға келген немесе Ұлыбританияда тұруға рұқсат алуға өтініш берген болса, SET(M) нысаны арқылы ILR алуға өтініш бере алады. Ескеріңіз, егер адам Ұлыбритания азаматының немесе тұрақты тұрғылықты адамның күйеуі, әйелі, азаматтық серіктесі немесе некеде тұрмаған/бір жынысты серіктесі ретінде 2012 жылғы 9 шілдеден бастап немесе одан кейін Ұлыбританияға келсе немесе Ұлыбританияда болуға рұқсат алуға өтініш берсе, ILR алу үшін 5 жыл (2 жыл емес) Ұлыбританияда тұруы керек (төменде қараңыз).
4 жыл тұратын жер
Ұлыбританияда 3 сәуірге дейін берілген, Жоғары білікті көшіп келушілер бағдарламасы (HSMP) немесе жұмыс рұқсатын қажет етпейтін жұмыс бойынша визасы бар және 4 жылдан астам тұрған адам SET(O) нысаны арқылы тұрақты тұруға (ILR) өтініш бере алады. Ұлыбритания қарулы күштерінде кемінде төрт жыл қызмет еткен Достастық азаматы әскерден шыққаннан кейін SET(AF) нысаны арқылы тұрақты тұруға (ILR) өтініш бере алады.
6 жыл тұратын жер
Ұлыбританияда 6 жыл бойы дискрециялық рұқсатпен (Discretionary Leave) тұрған адам SET(O) арқылы тұрақты тұру құқығына (ILR) өтініш бере алады. Бұрын жағдайға қарай HPDL нысаны балама ретінде қолданылатын, бірақ қазір бұл практика тоқтатылды.
10 жыл тұратын жер
Ұлыбританияда 10 жыл үздіксіз тұрған адам, егер соңғы 10 жылда Ұлыбританияда өткізген барлық уақыты заңды болса және ол Ұлыбританиядан барлығы 540 күнтізбелік күннен (18 ай) немесе бір ретке 180 күнтізбелік күннен (6 ай) аспаса, "ұзақ тұру" негізі бойынша ILR алуға SET(LR) нысаны арқылы өтініш бере алады. "Құнды немесе қайырлы жағдайларда" Ішкі істер министрлігі белгіленген шектен асып кеткен жоқ болуларын қарау құқығына ие. Егер 10 жылдық кезеңде заңды тұруда үзілістер болса, әрбір үзіліс 28 күннен аспаса және 2016 жылдың 24 қарашасына дейін аяқталса, немесе үзіліс 28 күнді асып кетсе, "ерекше жағдайларда", немесе егер үзіліс 14 күннен аспаса және 2016 жылдың 24 қарашасынан бастап немесе одан кейін аяқталса, "өтініш берушінің немесе оның өкілінің бақылауынан тыс жақсы себептер" болған жағдайда ILR берілуі мүмкін. Ұлыбританияда 10 жыл үздіксіз тұрғаннан (осы кезеңде жеке өмір негізінде тұруға рұқсат алғаннан) кейін, ол ILR алуға өтініш бере алады.
1922,5 жыл тұратын
18-25 жас аралығындағы, өмірінің кем дегенде жартысын Ұлыбританияда өткізген (заңды немесе заңсыз, бірақ түрмеде отырған кезеңдерді есепке алмағанда) адам, FLR(FP) нысаны арқылы жеке өміріне байланысты тұруға рұқсат алуға өтініш бере алады. Үзіліссіз тұру кезеңінде адам Ұлыбританиядан барлығы 540 күнтізбелік күннен (18 ай) немесе бір ретке 180 күнтізбелік күннен (6 ай) аспауы керек.
Шығындар
2003 жылға дейін Ұлыбританияда тұрақты тұруға рұқсат алу тегін болды. Алайда, 2003 жылдан бастап алымдар енгізіліп, жыл сайын сәуір айында көтеріледі. 2003 жылы тұрақты тұруға рұқсат алу ақысы 155 фунт стерлинг болды. 2004–2005 жылдары, әсіресе Шығыс Еуропадан иммиграция рекордтық деңгейге жеткендіктен, негізгі өтініш беруші үшін 2005 жылы ақыс 335 фунт стерлингке, 2007 жылы 750 фунт стерлингке, ал 2009 жылы 820 фунт стерлингке дейін өсті. 2009 жылы Үкімет 70 миллион фунт стерлингтік Мигранттарға әсер ететін қорды құрды. Экономикалық мигранттар мен ЕО-ға мүше емес елдерден Ұлыбританияға келетін студенттер виза алу үшін қалыпты төлемдерінен өзге 50 фунт стерлинг қосымша төлейді. Бұл қор олардың тұратын аймақтарын қолдауға жұмсалады. Сондай-ақ, тәуелді өтініш берушілер үшін әрқайсысына 50 фунт стерлинг мөлшерінде алым енгізілді. 2009 жылы аймақтық кеңседе жеке кездесумен берілетін жедел өтініштер 1020 фунт стерлингке бағаланды. 2010/11 жылдары өтініш ақысы 840 фунт стерлингке (премиум – 1095 фунт стерлинг) дейін көтерілді, оған Мигранттарға әсер ететін қордың төлемі де кірді. Тәуелділер үшін төлем де әрқайсысына 129 фунтқа дейін өсті. 2010 жылдың тамызында жаңа Үкімет Мигранттарға әсер ететін қорды жойды. Дегенмен, алым енгізілуде; қосымша кіріс «енді виза құнына үлесін қосады және Үкімет әдетте жасауы тиіс өсімді азайтады». 2011 жылдың 6 сәуірінде өтініш ақысы 972 фунт стерлингке (премиум – 1350 фунт стерлинг) дейін көтерілді, оған Мигранттарға әсер ететін қордың төлемі де кірді. Тәуелділер үшін төлем де әрқайсысына 486 фунт стерлингке (премиум – 675 фунт стерлинг) дейін өсті. 2012 жылдың 6 сәуірінен бастап өтініш ақысы 991 фунт стерлингке (премиум – 1377 фунт стерлинг) дейін көтерілді, оған Мигранттарға әсер ететін қордың төлемі де кірді. Тәуелділер үшін төлем де әрқайсысына 496 фунт стерлингке (премиум – 689 фунт стерлинг) дейін өсті. 2015 жылдың 6 сәуірінен бастап өтініш ақысы 1500 фунт стерлингке дейін көтерілді. 2016 жылдың 6 сәуірінен бастап өтініш ақысы бір адамға 1875 фунт стерлингке (премиум – 2375 фунт стерлинг) дейін көтерілді (тәуелділер де соманы төлейді). 2017 жылдың 6 сәуірінен бастап өтініш ақысы бір адамға 2297 фунт стерлингке (премиум – 2848 фунт стерлинг) дейін көтерілді (тәуелділер де соманы төлейді). 2018 жылдың 6 сәуірінен бастап өтініш ақысы бір адамға 2389 фунт стерлингке (премиум – 2999 фунт стерлинг) дейін көтерілді (тәуелділер де соманы төлейді).
ЕЭА мүше мемлекеттерінің азаматтары
2021 жылға дейін Еуропалық экономикалық аймақтағы елдердің азаматтары мен Швейцария азаматтары бес жыл бойы Ұлыбританияда тұрып, шарттастырылған құқықтарын пайдаланғаннан кейін тұрақты тұру құқығын автоматты түрде алатын. ЕЭА азаматтарының құқықтары Ұлыбританияның иммиграциялық ережелерімен реттелмейді. Жаңа схеманың бірінші нұсқасы 2018 жылдың қазан айында жарияланды, ал схема толыққанды жұмыс істеуі Ұлыбритания Еуроодақтан шыққаннан кейін ғана басталады. 2018 жылдың 1 қарашасында Ішкі істер министрлігі жоғары білім беру, денсаулық сақтау немесе әлеуметтік көмек салаларында жұмыс істейтін және Android құрылғысына қол жеткізе алатын белгілі бір адамдар үшін схеманың шектеулі пилоттық жобасын іске қосты. Иммиграциялық ережелердің ЕС қосымшасына сәйкес, бұл жаңа иммиграциялық мәртебе «Ұлыбританияда тұрақты түрде болуға рұқсат (ILR)» ретінде расталды, бірақ мәртебеге ие болған азаматтар бұл мәртебені растайтын физикалық құжатты алмайды. Еуропалық Одақ Елдестіру Схемасының екінші нұсқасы 2019 жылы Ішкі істер министрлігі тарапынан Ұлыбританиядан Еуропалық Одақтан шығу алдында тұратын Еуропалық Одақ азаматтарының тіркелуін жүзеге асыру үшін іске қосылды. Схемаға өтініш берушілер өтініш беру үшін еш төлемейді, ал сәтті болған жағдайда, бірнеше талаптарға байланысты екі мәртебеден бірін алады, ең маңыздысы – Ұлыбританияда тұруға кеткен уақыт: «Тұрақты мәртебе» немесе «Уақытша мәртебе». 2020 жылғы 31 желтоқсанға дейін Ұлыбританияда тұратын және бес жылдан астам уақыт бойы үздіксіз шарттастырылған құқықтарды пайдаланған азаматтарға («үздіксіз тұру») әдетте тұрақты мәртебе беріледі. Өтініш берген кезде бес жыл үздіксіз тұру мерзімі толмаған азаматтарға әдетте «уақытша мәртебе» беріледі. «Уақытша мәртебесі» бар азаматтар бес жыл үздіксіз тұру мерзімін толтырғаннан кейін «тұрақты мәртебеге» өтініш бере алады. Уақытша мәртебе берілген күннен бастап бес жыл өткен соң күшін жояды. Иммиграциялық ережелердің ЕС қосымшасына сәйкес «тұрақты мәртебе» алған азаматтар, ресми түрде «Ұлыбританияда тұрақты түрде болуға рұқсат (ILR)», белгілі бір шарттар сақталған жағдайда Ұлыбританияда қалағанша қала алады. Тұрақты мәртебесі бар азаматтар бұрынғыдай жұмыспен қамтуға, әлеуметтік көмекке, білім алуға және мемлекеттік қаражатқа қол жеткізу құқығын сақтайды. «Тұрақты мәртебесі» бар азаматтар өздерінің иммиграциялық мәртебесіне әсер етпей, Ұлыбританиядан тыс жерде бес жылға дейін үздіксіз тұра алады және егер олар бес жылдан астам және бір күннен астам Ұлыбританиядан тыс жерде болса, «тұрақты мәртебесін» жоғалтады. Жақын туыстары «тұрақты мәртебесі» бар азаматтарға 2020 жылғы 31 желтоқсанға дейін немесе Швейцария азаматтарының жұбайлары мен азаматтық серіктестері үшін 2025 жылғы 31 желтоқсанға дейін қосыла алады; бұл жақын туыстар Режимге тіркелген кезде тіркелуі керек. Ұлыбританияда туған балалардың кем дегенде біреуі ата-анасы бала туған кезде «тұрақты мәртебесі» бар азамат болса, бала туғаннан бастап автоматты түрде британдық азаматтығына ие болады. Ұлыбританияда туған, ата-анасының кем дегенде біреуі бала туғаннан кейін «тұрақты мәртебеге» ие болған бала 18 жасқа толғанға дейін Ұлыбритания азаматтығына ие болуға құқылы. Ирландия азаматтары еркін қозғалыс құқығынан әрі қарай пайдалана береді және Brexit-ке әсер етпейді, өйткені Біріккен Корольдіктің Еуропалық қауымдастыққа мүшелігіне дейін Біріккен Корольдіктің ортақ саяхат аймағы туралы келісімге қол қойылды, сондықтан Ұлыбританияның Еуроодақ ережелерінен шығуы оған әсер етпейді.
HC 1016
2006 жылғы 3 сәуірден бастап, белуге рұқсат алуға қажетті мерзім бес жылға ұзартылды. Бұл өзгерістер 2006 жылғы 20 маусымда Төменгі палатаның тұрақты комитетінде талқыланды. Барлық Лейборист партиясының депутаттары өзгерістердің кері күшін сақтау үшін дауыс берді, ал қалған депутаттар Үкіметке ереже өзгертілгенге дейін Ұлыбританияда болғандарға бұрынғы төрт жылдық ереже бойынша құқық беру үшін көшу шараларын енгізуді ұсынды. Бұл өзгерістерге 2006 жылғы 16 маусым мен 23 шілдеде Лондонда демонстрациялар мен митингілер арқылы наразылық білдірілді. Өзгерістер кері күшке ие болды, яғни төрт жылдық визамен келгендер ILR-ға өтініш беру үшін алдымен бір жылға визасын ұзарту керек болды, бірақ бұл өзгеріс бұрыннан төрт жылдан кейін ILR алған адамдарға әсер етпеді.
HC 194
2012 жылдың 9 шілдесінде 14 жылдық ереже (276B (i) (b) тармағы) (заңды немесе заңсыз ұзақ мерзімді тұру негізінде тұрақты тұруға қол жеткізу жолын қамтамасыз еткен) күштен шығарылды. Оның орнына, жаңа Иммиграциялық Ережелерде кем дегенде 20 жыл үздіксіз тұру, заңды немесе заңсыз, қылмыстық істер мен басқа да талаптар ескеріле отырып, 8-баптағы жеке өмірге құрметтеу құқығы негізінде Ұлыбританияда қалу туралы өтініш беру үшін қажетті жағдай ретінде қарастырылды. (10 жылдық ереже (276B (i) (a) тармағы), Ұлыбританияда кемінде 10 жыл үздіксіз заңды түрде тұру негізінде тұрақты тұруға қол жеткізу жолын қамтамасыз етеді, өзгеріссіз күшінде және қолданыста болады). Ішкі істер министрі ұлттық қауіпсіздік негіздерімен немесе ILR иегері Біріккен Корольдіктен депортацияға әкеп соғу мүмкін қылмыс жасаған жағдайда ILR-ді тоқтатуға құқылы. Сондай-ақ, егер адам Біріккен Корольдіктен екі жылдан астам уақытқа кетсе, ILR-ден айырылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір жағдайларда мұндай адам Ұлыбританияға белугісіз мерзімге кіруге рұқсат алу үшін қайтадан өтініш бере алады. Британдық теңіз азаматтары, британдық азаматтар және британдық қорғалатын адамдар Ұлыбританиядан тыс жерде қанша уақыт болса да ILR-ді жоғалтпайды.