Кіріспе
Заң бойынша, шетелдік – белгілі бір елдің азаматы немесе туған жері бойынша сол елге жататын емес кез келген адам (ұйымдар да осыған жатады).
In law, an alien is any person (including an organization) who is not a citizen or a national of a specific country,
Лексикология
"Шеттік" термині латын тіліндегі alienus сөзінен туындаған. Кейіннен бұл сөз белгілі бір ортаға жат, шетелдік немесе туыс емес адамды білдіретін болды. Осы контексте "шеттік" сөзімен мағынасы жақын терминдерге шетелдік және басқа елден келген адам жатады.
Санаты
Әлемнің әртүрлі елдерінде шетелдіктерді атау үшін әртүрлі терминдер қолданылады. Шетелдіктердің бірнеше түрі бар:
заңды шетелдік – қоныс аударатын елде болуға заң бойынша рұқсат етілген кез келген шетел азамат. Бұл өте кең санат, оған туристік виза иелері немесе шетелдік туристер, тіркелген босқындар, уақытша тұрғындар, тұрақты тұрғындар және азаматтығынан және/немесе ұлттығынан бас тартқандар кіреді. Заңды шетелдіктер санатына мыналар кіреді:
уақытша тұрғылықты шетелдік – үкіметтің заңды түрде берген рұқсатымен белгілі бір мерзімге көлік жүргізуге, ұшуға, саяхаттауға, тұруға, оқуға немесе жұмыс істеуге құқық алған, содан кейін рұқсат мерзімі біткенге дейін ұзартуға өтініш беретін немесе елден шығатын кез келген шетел азамат.
тұрақты тұрғылықты шетелдік – елдің иммиграциялық заңдарына сәйкес, елге заңды түрде қабылданған және тұрақты тұрғын ретінде сол елде қалуға құқық берілген кез келген иммигрант.
резидент емес шетелдік – бір елде заңды түрде тұрып, заңды тұрғылықты жері басқа елде орналасқан кез келген шетел азамат.
жау шетелдігі (немесе жау азаматы) – баспана беруші елмен соғыстағы кез келген елдің кез келген шетел азаматы.
құжатсыз шетелдік (немесе заңсыз шетелдік) – елдің иммиграциялық заңдарын бұзғандықтан депортацияға жататын кез келген адам.
legal alien any foreign national who is permitted under the law to be in the host country. This is a very broad category which includes travel visa holders or foreign tourists, registered refugees, temporary residents, permanent residents, and those who have relinquished their citizenship and/or nationality. Categories of legal alien include
temporary resident alien any foreign national who has been lawfully granted permission by the government to drive, fly, travel, lodge, reside, study or work for a specific number of years and then apply for an extension or leave the country before such permission expires. permanent resident alien any immigrant who has been lawfully admitted into a nation and granted the legal right to remain therein as a permanent resident in accord with the nation's immigration laws. nonresident alien any foreign national who is lawfully within a nation but whose legal domicile is in another nation. alien enemy (or enemy alien) any foreign national of any country that is at war with the host country. undocumented alien (or illegal alien) any person who is liable to deportation because their presence in a nation is in violation of that nation's immigration laws.
Жалпы құқық юрисдикциялары
Ағылшын заңында "шетелдік" – монархтың иелігінде тумаған және монархқа адалдық серт бермеген кез келген адамды білдіретін. Шетелдіктерге жер меншігіне ие болуға рұқсат берілмеді және олар азаматтардан өзгеше салықтар төлеуге міндетті болды. Бұл принцип Ұлттар Достастығы арқылы басқа ортақ құқық жүйелеріне тарады.
Австралия
Австралияда азаматтық Австралияның ұлттық заңдарымен анықталады. Австралияда азамат емес адамдар – тұрақты тұрғындар, уақытша тұрғындар немесе заңсыз тұрғындар (техникалық түрде «заңсыз азамат емес адамдар» деп аталады). Австралияға саяхат ететін азамат емес адамдардың көпшілігі (азаматтық құжаттары жоқтарды қоса алғанда) сапарға шығар алдында виза алуы тиіс. Бұл ереженің ерекшелігі – Жаңа Зеландия паспортын немесе азаматтығын иеленушілер, олар Транс-Тасмандық саяхат келісіміне сәйкес елге келген кезде виза алуға өтініш бере алады. 2020 жылы Love v Commonwealth ісінде Австралияның Жоғарғы соты аборигендер (Mabo v Queensland (No 2) ісінде анықталғандай) Австралияда туылғандарына немесе Австралия азаматтығына ие болғандарына қарамастан, Австралия Конституциясы бойынша шетелдік деп есептелмейді деген қаулы қабылдады.
Канада
Канадада "шетелдік" термині федералды заңдарда қолданылмайды. Оның орнына "шет ел азаматы" термині заң құжаттарында қолданылады. Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заңда "шет ел азаматы" "Канада азаматы немесе тұрақты тұрғыны емес, соның ішінде азаматтығы жоқ адам" деп анықталған.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда 1981 жылғы британдық ұлттық заңы шетелдік деп британдық азамат, Ирландия азаматы, Ұлт Достастығы азаматы немесе британдық қорғау құқығы бар адам емес адамды анықтайды. 1905 жылғы «Шетелдіктер туралы» заң, 1914 жылғы «Британдық ұлттық есімділік және шетелдіктердің мәртебесі туралы» заң және 1919 жылғы «Шетелдіктерді шектеу (өзгерту) туралы» заң – барлығы 20 ғасырдың басындағы алабұдындаудың нәтижесі болды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың Иммиграция және азаматтық туралы заңына сәйкес, «шетелдік» деген термин АҚШ азаматы немесе ұлттығы жоқ кез келген адамды білдіреді. Америка Самоасында немесе Суэйнс аралында туған адамдар заң бойынша «азамат емес ұлттықтар» болып табылады. Палау және Маршалл аралдарының тумалары сияқты басқалары ИНА мақсаттары үшін заңды иммигранттар және шетелдіктер болып саналады. АҚШ-қа «жасыл карта» бойынша кірген әрбір босқын автоматты түрде «иммигрант» болып, кейіннен «арнайы иммигрант» мәртебесін алады. INA «заңсыз шетелдік» терминіне жалпы анықтама бермегенмен, ол АҚШ кодексінің 8-тарауындағы бірнеше ережелерде кездеседі. Кейбір ережелерде тіпті «рұқсатсыз шетелдік» термині де қолданылады. PolitiFact мәліметінше, «заңсыз шетелдік» термині федералды заңда сирек кездеседі, «термин пайда болған жерде ол анықталмаған, кіріспе бөлігінің құрамында немесе тек ауыр қылмыс жасаған адамдарға қатысты қолданылады».
Since the U. S. law says that a corporation is a person,
"Alienage", i. e., citizenship status, has been prohibited since 1989 in New York City from being considered for employment, under that town's Human Rights legislation.
АҚШ заңы корпорацияны адам деп есептейтіндіктен, 1989 жылдан бері Нью-Йорк қаласында «шетелдік статусы» жұмысқа орналасу кезінде қарастырылмайды, бұл қаланың Адам құқықтары заңнамасымен реттеледі.
Since the U. S. law says that a corporation is a person,
"Alienage", i. e., citizenship status, has been prohibited since 1989 in New York City from being considered for employment, under that town's Human Rights legislation.
Араб мемлекеттері
Перс шығанағының ынтымақтастық кеңесі (Біріккен Араб Әмірліктері, Сауд Арабиясы, Кувейт, Оман, Бахрейн және Катар) аймағында көптеген туған жерінен тыс адамдар дүниеге келгеннен бері өмір сүріп келеді. Дегенмен, бұл араб мемлекеттері туған жерінен тыс адамдарға азаматтық беруге оңайлық жасамайды. Кувейттегі көптеген азаматтығы жоқ бедуиндердің көпшілігі солтүстік тайпалардан шыққан.