Кіріспе

Жаңа Зеландия маорилерінің әшекейлі алқасы Хэй тики (/h//eɪ/'/t//ɪ//k//i/) – Жаңа Зеландия маорилерінің әшекейлі алқасы. Хэй тики көбінесе пауномудан (жасыл тас) жасалады және маорилер үшін таңға (қазына) саналады. Жаңа Зеландиялықтар оларды көбінесе "тики" деп атайды, бұл термин бастапқыда алғашқы адамды білдіреді. (Маори тіліндегі "хей" сөзі "мойынға тағу" деген мағынаны білдіреді.) Жаңа Зеландияда сауда орындары хэй тикидің туристік нұсқаларын сатады – олар жадеден, басқа тас түрлерінен, пластиктен немесе басқа материалдардан жасалуы мүмкін.

Шығу тегі және материалдары

Хеи-тикидің пайда болу теориясының бірі, маори аңызындағы алғашқы адам Тикимен байланысты екенін көрсетеді. Хорацио Гордон Роблидің сөзіне сүйенсек, хей-тики символикасының екі негізгі түсінігі бар: олар ата-бабалардың естеліктері немесе босану құдайы Хинетейвайваның бейнесін көрсетеді. Бірінші теорияның себебі, олар көбінесе кайтиаки (қорғаншы) қайтыс болғанда жерленген, кейін арнайы жерге қойылып, тангиханга (аза тұту және оған байланысты шаралар) кезінде көрсетілетін. Хинетейвайвамен байланысы болғандықтан, егер әйел бала көтеруде қиындыққа тап болса, хей-тики оның күйеуінің туыстарынан сый ретінде берілетін. Робли, «Маори тикиінің тарихы» атты еңбегінде, кейбір тикилердің Будда бейнелеріне ұқсас екенін айтты, олар көбінесе жасыл нефриттен жасалған. Ол, бұл заттардың ұмытылған естеліктері болуы мүмкін, бірақ төмендеген түрінде деп санайды. Ең құнды хей-тикилер пунамудан (нефрит немесе бовенит, маори тілінде: тангивай) жасалған. Маори халқы пунамуды оның әдемілігі, беріктігі және қатаңдығы үшін жоғары бағалайды; ол тек хей-тики және сырға сияқты әшекейлер үшін ғана емес, сонымен қатар ою-өрнек құралдары, балталар және қару-жарақтар жасау үшін де қолданылады. Белгілі сорттарына: мөлдір жасыл кахуранги, ақшыл инанга, жартылай мөлдір кавакава және тангивай немесе бовенит жатады. 2014 жылы Дугал Остин жасаған, Питер Аддс басшылық еткен диссертация, Те Папа Тонгаревадағы хей-тики коллекциясын және шетелдік коллекциялардағы алғашқы үлгілерді зерттеуге негізделген. Зерттеу нәтижесінде, хей-тикидің манасы «ұзақ жылдар бойы ата-бабалардың қолдануының нәтижесінде пайда болған» және стиль жағынан «бастапқыда пунамудың ац формасындағы бөлшектерге сәйкес келетін, жоғары дамыған» екені анықталды. Хей-тики үлгілері әлемнің әртүрлі мұражайларында сақталады. Жаңа Зеландияның Те Папа Тонгарева мұражайында (200-ден астам) және Британ мұражайында (шамамен 50) ең ірі коллекциялар бар, олардың көпшілігі екі мәдениет арасындағы алғашқы байланыс кезінде еуропалық саяхатшылар мен теңізшілерге сыйға берілген немесе айырбасталған.

Түрлері

Дәстүрлі түрде, пішіні әртүрлі болатын бірнеше типті хей-тикилер болған. Дегенмен, қазіргі заманғы хей-тикилерді екі түрге бөлуге болады. Бірінші түрі, бас пен дене арақатынасы шамамен 30/70 болатын, құлақ, шынтақ және тізе сияқты ұсақ бөлшектері бар, нәзік болып келеді. Басы көлбеу, бір қолы тізеге, екіншісі кеудеге қойылған. Көздері салыстырмалы түрде кішкентай. Екінші түрі, әдетте, бірінші түрінен ауыр. Оның бас пен дене арақатынасы 40/60-қа тең, екі қолы да тізеге қойылған, ал көздері пропорционалды түрде үлкен.

Өндiру

Хеи-тикидің дәстүрлі үлгілерінің мөлшері мен стиліне қарағанда, тас бастапқыда кішкентай балта (айқаш) пішінде кесілген болуы мүмкін. Птиау түріндегі хей-тикидің еңкейген басы тастың қасиеттерімен байланысты – оның қаттылығы мен жоғары құндылығы тастан мүмкіндігінше аз бөлігін алып тастауды қажет етеді. Дәстүрлі әдістермен хей-тики жасау – ұзақ және қиын процесс, оның кезінде тас абразивті үйкеу арқылы тегістеледі; соңында, таяқтар мен суды пайдалана отырып, оған біртіндеп пішін беріліп, тесіктер ашылады. Еңбектің көп жұмысын қажет ететін және ұзаққа созылатын жылтыратудан кейін, дайын алқа жапсырылған баумен ілінеді және тізбекшемен бекітіледі.

Қазіргі танымалдылығы

Басқа да таунга (қадірлі заттар) арасында жеке әшекей ретінде қолданылатын құлақ сырғалары немесе алқалар түріндегі сүйекке ойылған өрнектер бар. Көптеген маори үшін мұндай бұйымдарды кию – маори мәдени сәйкестігімен байланысты. Олар сондай-ақ, Жаңа Зеландияның барлық жастағы тұрғындары арасында танымал, олар үшін бұл алқалар Жаңа Зеландиялық болмыстың жалпы сезімін білдіреді. Маори тайпалық топтары бірнеше көркемдік ұжымдар құрды. Бұл ұжымдар зергерлік бұйымдар (әсіресе дәстүрлі балық аулау ілгектерінен жасалған сүйекке ойылған алқалар және басқа да жасыл тастан жасалған зергерлік бұйымдар) және басқа да көркем өнер туындыларын (ағаштан ойылған бұйымдар мен тоқымалар) жасап, экспорттауды бастады. Жақында Жаңа Зеландияда түсірілген жоғары беделді фильмдерде ойнаған бірнеше актер осындай зергерлік бұйымдарды киіп қайтып келді, соның ішінде «Сақиналардың иесі» фильміндегі әйгілі Вигго Мортенсен хей мату алқасын мойнына тағып жүрді. Бұл тенденциялар бүкіл әлемде дәстүрлі маори мәдениеті мен өнеріне қызығушылықты арттырды, мысалы, Кири Натан 2013 жылғы Лондон әсемдік апталығындағы көрмесіне пунаму зергерлік бұйымдарын қосты. 1911 жылы Жаңа Зеландия үкіметі Британ империясын қорғау үшін қаржылаған және Бірінші дүниежүзілік соғыстың үш шайқасына қатысқан HMS New Zealand әскери крейсерінің капитаны шайқасқа хей тики (сондай-ақ, маори жауынгерінің белдігі – пиупиу) киген. Ықпал етушілер бұл кеменің «бақытты кеме» болуымен байланыстырды, өйткені ол соғыс кезінде ешқандай шығынға ұшырамады.

Танымал мәдениетте

"Хей Тики" макияждық фильмі 1935 жылы шықты, ал "Нью-Йорк Таймс" газетінің рецензиясында сюжет "табу деп жарияланып, соғыс құдайының әйелі болуға тағайындалған басшының қызы туралы" деп сипатталған, ал атаудың мағынасы "сүйіспеншілік сыйы" (Хей Тики бейнесіндегі әшекей) екені айтылған. Қылмыстық романдар жазушысы Нгайо Марш 1937 жылғы "Винтаждық кісі өлтіру" романында амулеттік хей тикиге (ол оны жай ғана тики деп атайды) ерекше мән береді. Ол оның фертильділікті күшейту қасиетін баса көрсетеді.