Шри-Ланка рупиясының тарихы мен айналымы

Кіріспе

Шри-Ланканың валютасы – Шри-Ланка рупиясы (, ; символ: Re және Rs (көпше түрі) ағылшын тілінде, රු сингал тілінде, ௹ тамил тілінде; ISO коды: LKR). Ол 100 центке бөлінеді (, ), бірақ төмен құнына байланысты центтер айналымда сирек кездеседі. Оны Шри-Ланканың Орталық банкі шығарады. Re (жеке) және Rs (көпше) аббревиатуралары көбінесе қолданылады, ал әлемдік банк басқа "рупия" аталатын валюталардан ажырату үшін SL Rs аббревиатурасын толыққанды нақтылау ретінде ұсынады.

Тарих

Стерлинг 1825 жылы Цейлонның ресми валютасы болды, бұл Цейлондық риксдоллардың орнына 1 фунт = 13 1/3 риксдоллар бағамымен алмастырылды, сондай-ақ британдық күміс монеталар заңды төлем құралы ретінде қабылданды. 1827 жылы стерлингпен есептелген қазына вексельдері шығарылды, олар бұрынғы риксдоллар вексельдерін ығыстырды. 1831 жылғы маусымда айырбасқа ұсынылмаған риксдоллар вексельдері қолданыстан шығарылды. 1836 жылғы 26 қыркүйекте Үнді рупиясы Цейлонның стандартты монетасы болып бекітілді, соның нәтижесінде Цейлон Үнді валюта аймағына қайта оралды. 1836 жылдан кейін стерлингпен есептелген қазына вексельдері рупиямен бірге айналымда болды. Заңды валюта британдық күміс болып қала берді, ал есептер фунт, шиллинг және пенспен жүргізілді. Дегенмен, төлемдер рупия мен аннамен «фиктивті паритет» (белгіленген есептеу курсы) бойынша, яғни 1 фунт = 10 рупия (Rs. 10/) есебімен жүзеге асырылды. Ceylon Bank аралда банкноттар шығаратын алғашқы жеке банк болды (1844 ж.), ал қазына вексельдері 1856 жылы қолданыстан шығарылды. Үнді рупиясы 1869 жылғы 18 маусымда ресми түрде шексіз заңды төлем құралы ретінде бекітілді. Рупия 1871 жылғы 23 тамызда ондық жүйеге көшті. Осылайша, 100 центтен тұратын рупия Цейлонның есептік валютасы және жалғыз заңды төлем құралы болды, ол 1872 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді, стерлингті 1 рупия 2 шиллинг пен 3 пенске тең бағамен ығыстырды. 1884 жылғы Цейлон банктік және валюталық дағдарысынан кейін, аралдағы ең ірі айырбас банкі – The Orient Bank өтімділік тапшылығына тап болды, бұл Chartered Mercantile Bank және Bank of Madras сияқты басқа екі айырбас банкіне қарсы шабуылға әкелді. Цейлон үкіметі 1884 жылғы Қағаз валюта туралы жарлықты қабылдады, ол 1876 жылғы Маврикийдегі ұқсас жарлыққа негізделген. Қағаз валюта туралы жарлық валюталық кеңес құруды көздейді, нәтижесінде Цейлон валюта комиссарлары кеңесі құрылды, оның құрамына Цейлонның отарлаушы хатшысы, Цейлонның қазынашысы және Цейлонның бас аудиторы кірді. Бұл жарлық Цейлон валюталық банкноттары мен Үнді күміс рупияларын валюта комиссарлары кеңсесінде номиналды бағамен, комиссиясыз, бір Цейлон рупиялық банкнотына бір Үнді рупиялық монетамен айырбастауға байланыстырды. 2022 жылғы сәуір айында Шри-Ланкадағы саяси тұрақсыздық Financial Times басылымының мәліметінше, Шри-Ланка рупиясын әлемдегі «ең нашар өнім көрсетіп жатқан валюта» етті. 2022 жылға қарай валюта бағамы 1 АҚШ долларына 350 рупийден асып кетті.

Sterling became Ceylon's official currency in 1825, replacing the Ceylonese rixdollar at a rate of £1 = 13 1/3 rixdollars, and British silver coins were made legal tender. Treasury notes denominated in sterling were issued in 1827, replacing the earlier rixdollar notes. Rixdollar notes not presented for exchange were demonetized in June 1831. The Indian rupee was made Ceylon's standard coin on 26 September 1836, and Ceylon reverted to the Indian currency area. Sterling denominated treasury notes continued to circulate after 1836, along with the rupee. The legal currency remained British silver and accounts were kept in pounds, shillings and pence. However, payments were made in rupees and annas at the "fictitious par" (fixed accounting rate) of two shillings per rupee (i. e. £1 = Rs. 10/ ). The Bank of Ceylon was the first private bank to issue banknotes on the island (1844) and Treasury notes were withdrawn in 1856. The Indian rupee was formally established as the unlimited legal tender 18 June 1869. The rupee was decimalized 23 August 1871. Thus, the rupee of 100 cents became Ceylon's money of account and sole legal tender effective 1 January 1872, replacing sterling at a rate of Re. 1/ equalling two shillings and three pence sterling. Following the Ceylon banking and monetary crisis of 1884, in which the largest exchange bank in the island, The Orient Bank experienced an acute liquidity shortage, resulting in a run on the other two exchange banks, Chartered Mercantile Bank and the Bank of Madras. The Government of Ceylon, stepped in an enacted the Paper Currency Ordinance of 1884 which was based on a similar Ordinance in Mauritius in 1876. The Paper Currency Ordinance, established a currency board, the Board of Commissioners of Currency of Ceylon was established consisting of the Colonial Secretary of Ceylon, the Treasurer of Ceylon, and the Auditor General of Ceylon. This Ordinance linked the Ceylon currency notes and the Indian silver rupees being mutually convertible at the office of the Currency Commissioners at a nominal par without any commission of one Ceylon rupee note to one Indian rupee coin. By April 2022, political upheaval in Sri Lanka made the Sri Lankan rupee the world's "worst performing currency," according to the Financial Times. The currency's exchange rate had plummeted to over Rs. 350/ = US$1 as of 2022.

Монеталар

1872 жылы мыс 1/4c, 1/2c, 1c және 5c монеталары 1870 жылы енгізілді, содан кейін 1892 жылы күміс 10c, 25c және 50c монеталары енгізілді. 1/4c монетасының шығарылуы 1904 жылы тоқтатылды. 1909 жылы үлкен мыс 5c монетасы, дөңгелекленген бұрыштары бар, кішкентайрақ купро-никель монетасымен алмастырылды. 1919 жылы күмістің тазалығы 0,800-ден 0,550-ге дейін төмендетілді. 1940-1944 жылдары монета айналымында толық өзгеріс жасалды. 1/2c монетасының шығарылуы 1940 жылы тоқтатылды, ал 1942 жылы салмағы және қалыңдығы азайтылған қола 1c монетасы енгізілді. Сол жылы никельді мыс 5c монетасында купро-никельді алмастырды, ал 1943 жылы күмісті 25c және 50c монеталарында алмастырды. 1944 жылы никельді мыс, 2c және 10c монеталары енгізілді. 10c монетасы күміс 10c монетасын алмастырды. 1957 жылы шығарылған 2c монеталары осы кезеңдегі Елизавета II бейнеленген жалғыз монеталар болды. 1952 жылы Джордж VI патша қайтыс болғаннан кейін де оның суреті салынған монеталар айналыста болды. 1957 жылы купро-никельді Re. 1/ монеталары және .925 күміс Rs. 5/ монеталары Буддизмнің 2500 жылдығын мерекелеу үшін шығарылды. 1963 жылы монархтың портреті жоқ, оның орнына Цейлонның гербтік белгісі бейнеленген жаңа монеталар енгізілді. Алюминийден жасалған 1c және 2c, никельді мыстан жасалған 5c және 10c, купро-никельден жасалған 25c және 50c және Re. 1/ монеталары шығарылды. Бұл монеталар бұрынғы серияның пішіні мен мөлшерімен бірдей болды, бірақ әртүрлі материалдардан жасалған. 1976 жылы еске алуға арналған жеті қырлы Rs. 2/ және он қырлы Rs. 5/ монеталары шектеулі санда шығарылды. 1978 жылы девальвация салдарынан 5c және 10c монеталарында никельді мыс алюминиймен алмастырылды, ал 1c және 2c монеталарының шығарылуы көп ұзамай тоқтатылды. 1984 жылы купро-никельді Rs. 2/ және алюминий қоласы Rs. 5/ монеталары енгізіліп, тиісті банкноттарды толықтай алмастырды. 1987 жылы еске алуға арналған Rs. 10/ монеталары шығарылды, олар 5c монетасы сияқты төртбұрышты және дөңгелек жиектері бар болды. 1998 жылы екі металдан жасалған еске алуға арналған Rs. 10/ монетасы шығарылды. Бұрынғы рупиялық монеталар сияқты, олар да шектеулі санда шығарылды және тиісті банкноттарды алмастыруға арналмаған. 1972 жылдан бері шығарылған монеталардың бет жағында Шри-Ланка Республикасының гербтік белгісі бейнеленген. Монетаның арт жағында номиналы сандармен, сингал, тамил және ағылшын тілдерінде жазылған, ал төменгі жағында шығарылған жылы және жоғары жағында Сингал тілінде SRI LANKA деп жазылған. 1c, 2c, 5c, 10c, 25c және 50c монеталарының номиналы айналыста жоқ және осы номиналды монеталардың шығарылуы тоқтатылды. Жаңа монеталардың бет және арт жағының дизайны ұқсас номиналды жаңа сериядағы айналымдағы монеталармен бірдей болды. Алайда, олардың салмағы мен құрамы оңай анықтау үшін және өндіріс шығындарын үнемдеу үшін қатты қорытпадан гөрі электропластикалық болаттан жасалды. 2017 жылы толық жаңа сериядағы тот баспайтын болаттан жасалған монеталар енгізіліп, қазір айналыста жүр. 2005 жылғы Шри-Ланканың ескі монеталар сериясы Сурет Құны Аверс Кері Металл Диаметрі Салмағы Қалыңдығы Жыл 25c Гербтік белгі Ел атауы, жыл және құны Мыспен қапталған болат 16.0 мм 1.68 г 1.2 мм Жалпақ 2005 50c 18.0 мм 2.5 г 1.4 мм Жалпақ Re. 1/ Мыспен қапталған болат 20.0 мм 3.65 г 1.7 мм Тісті Rs. 2/ Никельді болат 28.5 мм 7.0 г 1.5 мм Тісті Rs. 5/ Мыспен қапталған болат 23.5 мм 7.7 г 2.7 мм Жазулы Rs. 10/ Никельді болат 26.4 мм (Hendecagon) 8.36 г 2.1 мм Жалпақ 2009

In 1872, copper 1/4c, 1/2c, 1c and 5c coins dated 1870 were introduced, followed in 1892 by silver 10c, 25c and 50c. Production of the 1/4c ceased in 1904. The large, copper 5c coin was replaced in 1909 by a much smaller cupro nickel coin which was square with rounded corners. In 1919, the fineness of silver used was reduced from .800 to .550. Between 1940 and 1944, a wholesale change in the coinage was carried out. Production of the 1/2c ceased in 1940, with bronze 1c introduced in 1942 with reduced weight and thickness. Nickel brass replaced cupro nickel in the 5c in the same year and replaced silver in the 25c and 50c in 1943. In 1944, nickel brass, scalloped shaped 2c and 10c coins were introduced. The scalloped 10c coin replaced the silver 10c coin. Later 2c coins issued in 1957 were the only coins from this period to ever depict Queen Elizabeth II. Coins with the portrait of King George VI continued to be in circulation after his death in 1952. In 1957, cupro nickel Re. 1/ coins and .925 silver Rs. 5/ coins commemorating 2,500 years of Buddhism were issued. In 1963, a new coinage was introduced which omitted the monarch's portrait, depicting instead The Armorial ensign of Ceylon. Coins issued were aluminium 1c and 2c, nickel brass 5c and 10c and cupro nickel 25c and 50c and Re. 1/ These coins had the same shapes and sizes of the previous series but were composed of different materials. In 1976, commemorative seven sided Rs. 2/ and ten sided Rs. 5/ coins were introduced in limited numbers. In 1978, devaluation prompted aluminum to be the replacement of nickel brass in the 5c and 10c, while shortly after 1c and 2c were discontinued. Cupro nickel Rs. 2/ and aluminium bronze Rs. 5/ coins were introduced in 1984 fully replacing the corresponding banknotes. In 1987, commemorative Rs. 10/ were released which like the 5c coin was square with round edges. In 1998 a bimetallic commemorative Rs. 10/ coin was released. Like earlier forerunner rupee denominations, these were again only issued in limited supply, not intended to replace the corresponding banknotes. The obverse of the coins issued since 1972 carry the Armorial Ensign of the Republic of Sri Lanka. The reverse of the coin the value in numerals and in Sinhala, Tamil and English below and year of issue at the bottom with SRI LANKA in Sinhala on top. The lower denominations of 1c, 2c, 5c, 10c, 25c and 50c are not in circulation and the minting of these denominations had been discontinued. The obverse and reverse designs of the new coins remained identical to the circulating coins of the new series based on similar denominations. However their weights and compositions have been changed to electroplated steel as opposed to a solid alloy for easier identification purposes and to save on production expense. In the year 2017, a complete new series of stainless steel coins was introduced and is currently in circulation. 2005 Old coin series of Sri LankaImage Value Obverse Reverse Metal Diameter Weight Thickness Edge Year 25c Armorial Ensign Country name, year and value Copper plated Steel 16.0 mm 1.68 g 1.2 mm Plain 2005 50c 18.0 mm 2.5 g 1.4 mm Plain Re. 1/ Brass plated Steel 20.0 mm 3.65 g 1.7 mm Milled Rs. 2/ Nickel plated Steel 28.5 mm 7.0 g 1.5 mm Milled Rs. 5/ Brass plated steel 23.5 mm 7.7 g 2.7 mm Lettered Rs. 10/ Nickel plated Steel 26.4 mm (Hendecagon) 8.36 g 2.1 mm Plain 2009

2017 - Жаңа монеталар сериясы

2017 жылғы Шри-Ланканың жаңа монеталар сериясы
Сурет Номиналы Алдыңғы жағы Артқы жағы Металл Диаметрі Қалыңдығы Пішіні Шеті Жылы
Re. 1/ Ел атауы, елтаңбасы және жыл құны Тозбас болат 20 мм 1,75 мм Дөңгелек Үзіліспен тісті 2017 ж.
Rs. 2/ 22 мм 1,75 мм Тісті
Rs. 5/ 23,5 мм 1,8 мм Текшеленген, бірқалыпты ойықтары бар
Rs. 10/ 26,4 мм 1,8 мм Он бір бөлікті Дөңгелек, бірқалыпты ойықтары бар
Rs. 20/ Алюминий қорыты 28 мм 2,0 мм Жеті бөлікті Тіссіз 2020 ж.

Банкноттар

Цейлон үкіметі 1885 жылы алғашқы рупиялық банкноттарды шығарды. 5/ рупийлік нота (1885–1925) келесілерінен бұрын шықты: 10/ рупийлік (1894–1926) және 1000/ рупийлік ноталар (1899 және 1915). Екінші шығарылымда 1/ рупийлік (1917–1939), 2/ рупийлік (1917–1921), 50/ рупийлік (1914) және 100/ рупийлік (1919) ноталары болды. 1920 жылдары (кейде 1930 жылдары) 1/ рупийлік (жоғарыда аталған), 2/ рупийлік (1925–39), екі түрі 5/ рупийлік (1925–28 және 1929–39), екі түрі 10/ рупийлік (1927–28 және 1929–39), 50/ рупийлік (1922–39), 100/ рупийлік (1926–39), 500/ рупийлік (1926) және 1000/ рупийлік (1929) ноталары айналымда болды. 1941 жылы екі шығарылым болды. Біріншісі – 1/ рупийлік, 2/ рупийлік, 5/ рупийлік, 10/ рупийлік банкноттар, олар тек 1941 жылы шығарылды. Сәл ертерек шығарылған 1000/ рупийлік нота (1938) осы шығарылыммен біріктірілді. 1941 жылғы екінші шығарылымда 1/ рупийлік (1941–49), 2/ рупийлік (1941–49), 5/ рупийлік (1941–49), 10/ рупийлік (1941–46), 50/ рупийлік (1941–45), 100/ рупийлік (1941–45), 1000/ рупийлік (1941) және 10000/ рупийлік (1947) ноталары болды. 1942 жылы бөлшек банкноттар шығарыла бастады. 25 центтік және 50 центтік ноталардан кейін (1942) 5 центтік (1942), 10 центтік (1942–43), 25 центтік (1942–49) және 50 центтік (1942–49) ноталар шығарылды. Цейлонның Орталық банкі 1/ рупийлік және 10/ рупийлік ноталарды (1951), 1/ рупийлік, 2/ рупийлік, 5/ рупийлік, 50/ рупийлік және 100/ рупийлік ноталарды (1952–54) шығарды.

1/ рупийлік ноталар 1963 жылы монеталармен алмастырылды. 1977 жылдан бастап банкноттарды Шри-Ланканың Орталық банкі шығарды. 20/ рупийлік ноталар 1979 жылы енгізілді, содан кейін 1981 жылы 500/ рупийлік және 1000/ рупийлік ноталар енгізілді. 200/ рупийлік (1998) және 2000/ рупийлік (2006) ноталары шығарылды (кейін тоқтатылды). Шри-Ланка банкноттарының ерекшелігі – олардың кері жағына тік басылуы. 1998 жылы тәуелсіздіктің 50 жылдығына арналған (1948–1998) 200/ рупийлік нота шығарылды. Бұл – Шри-Ланкада шығарылған алғашқы полимерлік банкнота, оны Австралияның банкнота басу компаниясы басып шығарды. Қалған барлық номиналдарды Шри-Ланка үкіметі мен De La Rue компаниясының бірлескен кәсіпорны – De la Rue Lanka Currency and Securities Print (Pvt) Ltd басып шығарады. Шри-Ланканың бұрынғы премьер-министрлері мен бұрынғы президенті Махинда Раджапаксаның портреттері Шри-Ланка банкноттарының алдыңғы жағында, ал артқы жағында Шри-Ланканың жануарлар мен өсімдіктер дүниесі, ландшафты мен өнеркәсіптері, сондай-ақ Шри-Ланканың мәдениеті, тарихы және жетістіктерін бейнелейтін суреттер бейнеленген.

Валюталық бағамы

Шри-Ланка рупиясы жабық валюта болып табылады, яғни оны Шри-Ланкадан тыс жерде сатып алуға немесе сатуға болмайды. LKR-ді Шри-Ланка әуежайында немесе ел бойынша орналасқан валюта айырбастау пункттерінде сатып алуға болады. 2023 жылдың 7 наурызында рупия 0,5%-ға өсіп, 250,8 долларға жетті. Бұл, Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) 20 наурызда Шри-Ланкаға 2,9 миллиард доллар көлемінде құтқару пакетін бекітетінін және Қытайдың елдің қарызын қайта құруға көмектесетінін жариялағаннан кейін 14%-дық өсімді көрсетеді. Дегенмен, Fitch Ratings 2023 жылдың 8 наурызында жариялаған болжамда рупияның құны шамамен 23%-ға төмендеп, жыл соңына қарай доллар бағасы 290-ға жетеді деп күтілуде.