Кіріспе
Өсімдік түрі Лима бұршағы (Phaseolus lunatus), сонымен қатар майлы бұршақ, сива бұршағы, екі бұршақ немесе Мадагаскар бұршағы деп те аталады, ол жеуге жарамды тұқымдары немесе бұршақтары үшін өсірілетін көкбұршақ.
A lima bean (Phaseolus lunatus), also commonly known as butter bean, sieva bean, double bean or Madagascar bean, is a legume grown for its edible seeds or beans.
Шығу тегі және қолданылуы
Phaseolus lunatus Мезоамерика мен Оңтүстік Америкада кездеседі. Лима бұршағының екі гендік жиынтығы тәуелсіз өсіру оқиғаларын көрсетеді. Мезоамерикалық лима бұршағы неотропикалық жазықтарда тараған, ал екіншісі Анд тауларының батысында кездеседі. Андтағы өсіру шамамен б.з.д. 2000 жылы басталды және ірі тұқымды сортты (лима түрі) өндірді, ал екіншісі, шамамен б.з. 800 жылы Мезоамерикада пайда болып, кішкентай тұқымды сортты (Сиева түрі) өндірді. Перудің испан вице-корольдігі кезінде лима бұршағы Американың қалған бөлігіне және Еуропаға экспортталды, ал осы тауарлардың қораптарында олардың шығу орны "Лима, Перу" деп көрсетілгендіктен, бұршақ осылай аталды. Америка Құрама Штаттарында Сиева түріндегі бұршақтар дәстүрлі түрде майлы бұршақтар деп аталады, сондай-ақ Дикси немесе Хендерсон түрі деп те белгіленеді. Бұл аймақта лима бұршағы мен майлы бұршақ бір түрге жатса да, екі түрлі бұршақ ретінде қарастырылады. Ұлыбритания мен АҚШ-та "майлы бұршақ" термині суландыруға болатын кептірілген бұршақтарды немесе пайдалануға дайын консервіленген бұршақтарды білдіреді. Ас дайындауда лима бұршағы мен майлы бұршақ ерекшеленеді, біріншісі кішкентай және жасыл, ал екіншісі үлкен және сары. Екеуі де лима бұршағы саналатын аймақтарда жасыл сортты "бала" (кейде "кішкентай") лима деп таңбалауға болады. Испанияда оны гарофон деп атайды және ол әйгілі Валенсия паэльясының негізгі құрамының бірі болып табылады. Үндістанда оларды қос бұршақ деп атайды. Кептірілген бұршақтарды түні бойы суға малып, карри дайындау үшін қысыммен пісіреді.
Үйге үйрету
Лима бұршағы – бүкіл әлемде, әсіресе Мексикада экономикалық және мәдени маңызы бар қолға үйретілген түр. Оның екі нұсқасы бар. Жабайы нұсқасы – сильвестер, ал қолға үйретілгені – лунатус.
Өсімдік
АҚШ-та жылы мезгілде өсетін өсімдік, негізінен Делавэрде және Атлантика орталық аймағында қайта өңдеу үшін, ал Орталық батыста және Калифорнияда құрғақ бұршақ алу үшін өсіріледі. Жас лима бұршақтары маусымның басында егіледі және шамамен 10–12 аптадан кейін жиналады. Нью-Йорк штатының батысында 2011 жылдан 2015 жылға дейін жас лима бұршағының өндірісі күрт артты.
Өсіру
Мексиканың Оахака штатында маусымнан тамызға дейін негізгі жаңбырлы маусым созылады және құрғақ маусымда жер бетіндегі көптеген бөліктері қурап қалады. Маусым немесе шілде айында өніп шығу немесе бүршік қағу жүреді. Алғашқы гүлшоғыр қазан немесе қарашада пайда болады. Гүлдер мен жемістердің өндірісі әдетте ақпан мен сәуір аралығында тоқтатылады.
Өсімдіктер
Бұта және діңгек (шарап) сорттары бар; екіншісінің биіктігі метрден метрге дейін жетеді. Бұта сорттары діңгек сорттарына қарағанда ертерек піседі. Жеміс қабықшалары ұзындығына дейін жетеді. Піскен тұқымдары ұзын, сопақ немесе бүйрек пішіндес болады. Көптеген сорттарда тұқымдар жазық, бірақ "картофель" сорттарында пішіні шарға жақын болады. Ақ тұқымдар көп кездеседі, бірақ қара, қызыл, қызғылт сары және әртүрлі өрнекті тұқымдар да белгілі. Піспеген тұқымдар біркелкі жасыл түсті болады. Лима бұршағы әдетте гектарына тұқым және биомасса береді. Төменде тізілген сорттардың тұқымы, басқаша көрсетілмесе, ақ түсті. Бір-бірімен тығыз байланысты немесе синонимді атаулар бір қатарда тізімделеді.
Патогендер/аурулар
Фитофтора фазеоли – лима бұршағының патогеніне бір мысал. Бұл салқын және ылғалды ауа райында лима бұршағында қызыл шөптің (көк көбеюдің) пайда болуына себеп болатын өсімдік патогені. Осы патогенмен күресу үшін лима бұршағының тұқымдық сорттарын дамыту – пестицидтерді қолданумен салыстырғанда тиімді әрі экологиялық қауіпсіз әдіс болып табылады.
Жыртқыш/қоян-қолшылар
Екі дақты кене немесе Tetranychus urticae лима бұршағының жапырақтарына жұмыртқа салады. Ол лима бұршағы өсімдіктерін басқа өсімдіктерге, мысалы, қызанақ немесе капуста өсімдіктеріне қарағанда, тамақ ретінде артық көреді. Лима бұршағы өсімдіктері үшін кенелер, жалпы кескіш құрт (Spodoptera litura) сияқты, басқа түрлерге қарағанда үлкен қауіп төндіреді, олар да лима бұршағымен қоректенеді. Бұл өсімдіктер олардың дернәсілдері үшін мекенжай болып табылады. Басқа жыртқыш жәндіктерге құмырсқалар, шершеңдер, шыбыздықтар және қоңыздар жатады.
Қорғау
Лима бұршағы басқа өсімдіктердің ұшқыш заттарына (волатилдеріне) ұшыраған кезде экстрафлоралды нектар (EFN) секрециясын қолданады. EFN өндіру тікелей емес қорғаныс болып табылады, себебі ол өсімдікқоректілердің жауларына баламалы тамақ көзін ұсынады. Лима бұршағының жыртқышы – кенелердің де өз жыртқыштары бар, олар – ет жейтін *Phytoseiulus persimilis* кенесі. Бұл жыртқыш кенелер EFN-ді баламалы тамақ ретінде пайдаланады, сондықтан лима бұршағының оны өндіруі *P. persimilis*-ті тарта алады, осылайша олардың өсімдікқоректі иелерін ығыстырады. Бұл бейімделулердің бірі – өте тиімді индукцияланған өсімдікқоректілікке қарсы қорғаныс. Лима бұршағы өсімдікқоректілердің ет жейтін жауына, яғни *Phytoseiulus persimilis* кенесіне HIPV (өсімдікқоректілердің индукциялаған ұшқыш заттары) арқылы сигнал бере алады, өзін одан әрі жеуден сақтап қалу үшін. Лима бұршағы өсімдігі мұны өсімдікқоректі жыртқыштар жеген кезде индукцияланған қорғаныс ретінде жасайды. Жәндіктердің ауыз сөлдерінен туындаған механикалық зақымдану және химиялық стимуляторлар HIPV өндірісін индукциялайтын сигнал беру жолын бастайды. Бұл жол индукцияланғаннан кейін өсімдік HIPV-ті ауаға шығарады, оны HIPV-ні қабылдай алатын рецепторлары бар кез келген организм қабылдай алады, оның ішінде: етқоректілер, бір түрге жататын және басқа түрге жататын өсімдікқоректілер, сондай-ақ көршілес өсімдіктер. Бұл фактіні көрсететін бір эксперимент лима бұршағы, екі дақты кене және ет жейтін кене арасындағы тритрофикалық жүйені түсінуде болды. Лима бұршағында фитин қышқылы, сапонин, оксалат, танин және трипсин тоқтаушысы сияқты қоректік заттарды сіңіруге кедеріл келтіретін заттар болуы мүмкін. Бұл заттар жануарларда қоректік заттардың сіңуін тежейді және кейбір органдарға зақым келтіруі мүмкін. Қайнатудан басқа, қуыру, қысыммен пісіру, суға малтыгу және өсіру әдістері де антинутриенттерді айтарлықтай азайта алады. Сонымен қатар, бұл В6 витаминінің жақсы көзі болып табылады.
Ас үй
Лима бұршағы, көптеген басқа да бұршақтар сияқты, диеталық талшықтың жақсы көзі және жоғары сапалы белоктың дерлік майсыз көзі болып табылады. Лима бұршақтарында қандағы қант деңгейін реттеуге және холестерин деңгейін төмендетуге көмектесетін ерігіш талшық, сондай-ақ іш қатудың, ас қорытудың бұзылуларының, қозулы ішек синдромының және дивертикулиттің алдын алуға көмектесетін ерігіш емес талшық бар.
Қандағы қант деңгейі
Лима бұршақтарындағы жоғары талшық мөлшері, оларды жегеннен кейін қандағы қант деңгейінің тым жылдам өсуіне кедерес жасайды. Бұның себебі – бұршақтарда сіңуді баяулататын көптеген қосылыстардың және жоғары мөлшердегі ерітілетін талшықтың болуы. Ерітілетін талшық асқазанда суды сіңіріп, бұршақтың көмірсуларының сіңуін баяулататын гель түзеді. Осылайша, олар қандағы қант деңгейін қалыпқа келтіруге көмектеседі және тұрақты, жай күйетін энергиямен қамтамасыз етеді, бұл оларды инсулинге қарсы тұрумен күресіп жүрген диабетпен ауыратын адамдар үшін тамаша таңдауға айналдырады. Сенімсіз дереккөз: күні=2021 жылғы ақпан.