Кіріспе

Германия нацистік саясаткері, гаулейтер, СС Обергрупфюрер (1897–1946)

Артур Карл Грайзер (22 қаңтар 1897 – 21 шілде 1946) – Германия нацистік саясаткері, СС Обергрупфюрер, гаулейтер және Германия басып алған Вартленд аймағының рейхстаттальтері (Рейх губернаторы) болды. Ол Польшадағы Холокостты ұйымдастыруға тікелей жауапты болған адамдардың бірі және адамзатқа қарсы көптеген қылмыстарға қатысты. 1945 жылы американдықтар оны тұтқындады, сотқа берді, кінәлі деп танылды және 1946 жылы Польшада геноцид сияқты қылмыстары үшін дарға асылды.

Ерте өмір және мансап

Грейзер Германия империясының Позен провинциясындағы Шродада (Środa Wielkopolska) жергілікті сот орындаушысының (Gerichtsvollzieher) ұлы болып дүниеге келді. Балалық шағында поляк тілінде еркін сөйлеуді үйренді. 1903 жылы ол бастауыш мектепке түсті, содан кейін екі жыл аралық мектепте оқыды және ақырында Хоэнсальзадағы Корольдік гуманитарлық гимназияға (Royal Humanities Secondary School) түсті. 1914 жылы гимназияны дипломсыз тастады, өйткені сол жылдың тамызында ол Германияның императорлық әскери-теңіз флотына ерікті болып қосылды. 1914 жылдың тамызынан 1915 жылдың шілдесіне дейін ол Киль портындағы әскери-теңіз бекіністерінде – Коруген, Фалькенштейн және Лабое бекініс мұнарасында қызмет етті. Содан кейін ол Фландрияда артиллерияны бақылаушысы ретінде тағайындалды және Фридрихсортта миналардан тазалау операцияларына қатысты. 1917 жылдың сәуір айында Грейзер әскери-әуе күштеріне ерікті болып келіп, бастапқыда I және II SEE құрамында, содан кейін I және II Küstenfliegerstaffel құрамында бақылаушы болып қызмет етті. 1917 жылдың тамызынан 1918 жылдың тамызына дейін ол I әскери-теңіз штурмдық бөлімінде (Marine Schutzstaffel I) әскери-теңіз авиаторы болып қызмет етті. Осы кезеңде ол Seeflugstation Flandern II (Остенд) ауыстырылды, ал кейін Seefrontstaffel және MFJ IV құрамында ұшты. 1917 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың қаңтарына дейін ол КЭ мектебі Лангфурға (Гданьскке жақын, қазіргі Гданьск) тіркелді. Жауынгерлік міндеттерде болған кезде ол Солтүстік теңізде, Англияның оңтүстік және Бельгия жағалаулары арасында миссиялар орындады. Кейіннен оны атып түсіріп, оқтан жараланды. 1919 жылдың 30 қыркүйегінде ол 50% мүгедек деп танылып, әскери қызметтен босатылды. Грейзер I және II дәрежелі Темір кресті, 1914/1918 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Еске алу кресін және 1914 жылғы қара жара белгісін алды. 1919 жылдан 1921 жылдың мамырына дейін ол Freikorps Grenzschutz Ost құрамында қызмет етіп, Балтық елдерінде шайқасты.

Нацистік партияға қосылу

Ричард Эванстың айтуынша, Грайзер христиандыққа қарсы фанатик және нацистік партияның ертедегі мүшесі (NSDAP нөмірі 166,635). Ричард Кунзе құрған ұлтшыл Deutschsoziale Partei (DtSP) партиясында көп жылдар бойы, сондай-ақ 1920 жылдардың ортасында Der Stahlhelm ұйымында мүше болғаннан кейін, ол 1929 жылдың 1 желтоқсанында НСДАП пен SA-ға, ал 1931 жылдың 29 қыркүйегінде СС-ке қосылды. Ол 1933-1934 жылдары Раушнинг Сенатында Данциг еркін қаласының вице-президенті болды, ал 1935-1939 жылдары Сенат президенті (Senatspräsident) қызметін атқарды. Данциг Сенатының президенті ретінде ол 1930 жылдан бері қаланың гаулейтері Альберт Форстердің номиналды басшысына қарсылас болды. Грейзер СС құрамында болды, ал Форстер нацистік партияның ықпалды тұлғалары Рудольф Гесспен және кейіннен Мартин Борманмен тығыз байланыста болды. 1939 жылдың 23 тамызында Форстер Грейзерді Данцигтің мемлекет басшысы лауазымынан ауыстырды. Польша Грейзерді 1939 жылы Еркін қала мен Польша Республикасы арасындағы қарым-қатынасты шиеленістіруге тікелей жауапты деп айыптады. Польшаның сыртқы істер министрі Йозеф Бек, польшалық шекара күзетшілері мен кеден қызметкерлерін мазалаудан кейін экономикалық санкциялар енгізгенде, Грейзер 1939 жылдың 29 шілдесінде Данциг полициясы олардың билігі мен құқығын мойындамайтынын жариялап, дереу қаладан кетуді талап етті. Бұл хабарламаның мәтіні соншалықты келеңсіз болғандықтан, Польшаның Данцигтегі дипломатиялық өкілі Мариан Чодацки оны Бекке жіберуден бас тартып, орнына сот қорытындысын жіберді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшаға неміс басқыншылығынан кейін Грейзер Данцигтен ауыстырылды және 8 қыркүйекте Позен әскери округінің азаматтық әкімшілігінің басшысы болып тағайындалды. Әскери әкімшілік аяқталды, содан кейін ол 21 қазанда жаңадан құрылған Рейхсгау Позеннің гаулейтері болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол жаңа құрылған XXI Wehrkreis, жаңа Рейхсгау құрамына кіретін Рейхс қорғаныс комиссары болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол Пруссияның Мемлекеттік кеңесіне тағайындалды. 2 қарашада ол жаңа аумақтың рейхстаттальтері (рейх губернаторы) болып тағайындалды, осылайша оның бақылауында оның билігінде ең жоғары партиялық және үкіметтік кеңселер біріктірілді. 1940 жылы 29 қаңтарда аймақ Рейхсгау Вартленд деп қайта аталды. Бірнеше нацистік жарымәскери ұйымдардың мүшесі Грейзер 1940 жылы сәуір айында NSFK Gruppenführer және NSKK Obergruppenführer болды. Ақырында 1942 жылдың 30 қаңтарында ол СС-тің Obergruppenführer-і болып тағайындалды. Грейзер билеген аумақ әлеуетті түрде өте бай болды – Пруссияның Позен императорлық провинциясы 1914 жылға дейін Вильгельмин Германиясының нан себеті болды, керемет темір жол және жол желісі және салыстырмалы түрде салауатты және жақсы білімді жұмыс күші болды; Лицманштадт (Лодж) 19 ғасырда өте күрделі өнеркәсіптік базаны дамытты. Әр гаулейтер өз аймағын қандай да бір жолмен толықтай германизациялауға тиіс болса да, Грейзер бұл мақсатқа жету үшін қатыгездікке баса назар аударды. Ол қызу расист еді, ол Вартегауды поляктардан тазарту және "тазаланған" аймақтарды этникалық немістермен қоныстандыру үшін "этникалық тазалау" бағдарламасын құлшыныспен қолға алды. Бұл рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер қолдаған нәсілдік теорияларға сәйкес болды. Поляктарды Вартагаудан генерал-губернаторлыққа жаппай шығару және жазалау әдеттегі жағдай болды. Грейзердің үйіндегі поляк қызметшісі оны "күшті денелі тұлға" деп сипаттады. Ол биік адам еді, оның менмендігі мен мақтандығын байқауға болады. Ол өзіне сенімді, өзімен-өзі толы еді – өзінен жоғары ештеңе жоқ сияқты, құдай сияқты. Әркім оның жолынан қашуға тырысты, адамдар оған иіліп, сәлем берді. Ал поляктарға ол үлкен жеккөрушілікпен қарады. Ол поляктарды тек жұмыс үшін ғана жарамды құлдар деп есептеді". Грейзердің өзі өзінің сенімін былай білдірді: "Егер өткен заманда басқа халықтар өздерінің ғасырлық тарихынан жақсы өмір сүру арқылы және шетелдік халықтарды оларға тиісті өтемақы бермей және оларға әділдік көрсетпей жұмыс істеуге мәжбүр ету арқылы рақаттанған болса, онда біз де немістер ретінде осы тарихтан сабақ алғымыз келеді. Біз енді қанат қағып отырмауымыз керек, керісінше, біз бәріне де иелік етуіміз керек!". Грейзердің ауданы жаппай жер аударылудан басқа, нацистік идеалдарға сәйкес "ішкі" нәсілдік тазалаудың алдыңғы қатарлы болды. Оның бағыныстысы Вильгельм Коппе 1940 жылдың мамыр мен маусым айларында жақын маңдағы Шығыс Пруссияның Гауына "Арнаулы бөлініс (Сондеркоманда) Ланге" ұсынды. Бұл СС отряды Солдау концлагеріндегі психикалық ауруханалардан 1558 науқасты газбен өлтірді, содан кейін осы процесті жалғастыру үшін өз аймағына оралды. Грейзер 1939 және 1940 жылдары Кеңес Одағына қосылған жерлерден неміс босқындарын қоныстандыруға қатысты. 1939 жылдың қазан мен желтоқсан айларында Балтық жағалауындағы Эстония мен Латвиядан Германияға 60 000-ға жуық фолкс-герман (этностық неміс) келді. Вильфрид Стрик Стрикфельдт (кейін генерал Андрей Власовтың аудармашысы болып жұмыс істеді) осы топтың құрамында болған, өйткені ол Позенге "қайта қоныс аударды". Көршілес Гаулейтер мен бәсекелес Альберт Форстер оларға кіруден бас тартты, олар негізінен Познаньдегі және Вартлендтегі поляктардан тартып алынған мүліктерге қоныстанды. Алайда Грейзердің өзі сақ болды, өйткені олардың көбі ескі және урбанизацияланған аристократтар еді, олар SS құдайлары болған ержүрек шаруалар емес. Оның жүрегіне ең жақын 100 000-нан астам этнос немістері болды, олар Волыния мен шығыс Галисиядан көшірілді. Бұл негізінен фермерлер мен ауыл тұрғындары болды, ал Балтық тәжірибесі бойынша Вортландияның шығысындағы Лодзь Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi) негізгі қабылдау орталығы болып тағайындалды. 1940 жылдың мамыр айында тағы 30 000 фолкс-герман Польшаның нацистік бас үкіметінен Грейзердің иелігіне көшірілді. 1941 жылдан кейін Германияның Совет Одағына басып кіруі мен оны басып алуы кезінде Ресей мен Украинадан тағы 300 000 этникалық неміс Вартландқа көшірілді. Грейзердің Познаньі германизацияланған қала деп саналды, ал 1943 жылдың 3 тамызында ол Мартин Борманн, Йозеф Геббельс және Генрих Гиммлер сияқты гаулейтерлер мен жоғары нацистердің ұлттық жиынына төрағалық етті.

Шіркеуге қарсы науқан

Ричард Дж. Эванс католик шіркеуінің "ғасырлар бойы поляк ұлттық ерекшелігін ең бастысы сақтап келген" институт екенін жазды. Польшаға қатысты нацистік жоспар поляк ұлтын жоюды көздеді. Бұл, әрине, поляк шіркеуіне, әсіресе Германияға қосылған аймақтарда шабуыл жасауды талап етті. Грайзер, Рейнхард Гейдрих пен Мартин Борманның ынтасымен, католик шіркеуіне қарсы қатаң шабуылға көшті. Ол шіркеуге мемлекеттен, сондай-ақ Ватикан мен Германия сияқты сыртқы күштерден келген қолдауды тоқтатты. 1940 жылдың шілдесінде ол аймақта Борманның шіркеуге қарсы "он үш тармақты" шараларын енгізді. Гитлердің қолдауымен қабылданған шіркеуге қарсы шаралар, нацистердің неміс қоғамын «дінсіздендіруді» қалай көздегенін көрсетеді. Католик шіркеуінің мүлігі мен қаражаты тәркіленді, және лаиктер ұйымдары жабылды. Эванс былай деп жазды: «Сан алуан дін қызметкерлері, монахтар, епархиялық әкімшілер мен шіркеудің басшылары тұтқындалды, Бас губернаторлыққа жер аударылды, Рейхтегі концлагерьге жіберілді немесе тікелей атып тасталды. Барлығы 1700-ге жуық поляк діни қызметкері Дахауға жеткізілді: олардың жартысы түрмеде қаза тапты». Грейзердің әкімшілік басшысы Август Йейгер бұрын Пруссиядағы евангелистік шіркеуді нацистік идеологияға бейімдеу жөніндегі күш-жігерді жетекшілік еткен. Польшада ол шіркеуге деген өшпірлігі үшін «Kirchenjäger» (Шіркеуші аңшы) деген лақап атқа ие болды. «1941 жылдың соңына қарай», - деп жазды Эванс, - «Польшадағы католик шіркеуі тиімді түрде тыйым салынды. Ол басқа оккупацияланған аумақтарда, Папа Пий XII-нің 1939 жылдың 27 қазанында осы қудалауға қарсы наразылық білдірген энцикликасына қарамастан, көбінесе германдықтандырылды».

Холокост

СС Обергруппенфюрер Грайзер Холокостқа белсенді қатысты. 1940 жылдың басында Грейзердің Герман Герингке Лодзьдегі еврейлерді Польшаға күштеп шығаруды кешіктіруге тырысқандығы туралы мәлімет бар. 1941 жылдың 18 қыркүйегінде Рейхсфюрер СС Гиммлер Грейзерге 1942 жылдың көктеміне дейін 60 мың чех және неміс еврейін Лодзь геттосына көшіруді жоспарлап отырғанын хабарлады, олар кейін "қайта орналастырылатын" еді. Бірнеше аптадан кейін алғашқы партия келді, және Грейзер Гиммлерден өзінің аймағында 100 000 еврейді өлтіруге рұқсат сұрады, ол да берілді. Содан кейін ол HSSPF Вильгельм Коппеге халық тығыздығын басқаруды тапсырды. Коппе және СС штурмбаннфюрері Герберт Ланге мәселені шешу үшін Chełmno nad Nerem ауылындағы газ камералары бар көліктерде тәжірибе жасап, бірінші жаппай қырып-жою бөлімін құрды, ол 1941 жылдың соңынан 1942 жылдың сәуір айына дейін шамамен 150 000 еврейді өлтірді. Сонымен қатар, 1943 жылдың 6 қазанында Грейзер Позенде СС жоғары шенді офицерлерінің ұлттық жиналысын өткізді, онда Гиммлер азаматтарды жаппай атқылау туралы ашық айтты (әйгілі Позен сөйлемі). Грейзердің жаппай қырғындарын СС оберфюрері Герберт Мельхорн үйлестірді. 1945 жылдың 20 қаңтарында Грейзер Позенді эвакуациялауға бұйрық берді (Борманнан Гитлердің қаланы тастау туралы бұйрығын жеткізген телеграмма алғаннан кейін). Грейзер сол күні кешке қаладан шығып, Франкфурт-на-Одердегі Гиммлердің жеке пойзына келді. Онде Грейзер Борманның өзін алдағанын түсінді. Гитлер Позенді кез келген құнмен ұстап тұру керектігін жариялады, және Грейзер дезертир және қорқақ деп есептелді, әсіресе Геббельс, ол 1945 жылдың 2 наурызындағы күнделігінде Грейзерді " (Нацистік) партияның нағыз иттігі" деп атады, бірақ оның Познаньды басып алғаннан кейін жазалау туралы ұсыныстары ескерілмеді. Ол 1945 жылы Австрияда американдықтарға тәлімдік берді.