Кіріспе
Ежелгі Қытайдың аңыздық билеушісі, Бес императордың бірі Император Шунь – ежелгі Қытайдың аңыздық басшысы, кейбір дереккөздерде ол Үш егеменнің бірі және Бес императордың соңғысы ретінде танылады. Дәстүр бойынша, ол шамамен б.з.б. 2294 және 2184 жылдар аралығында өмір сүрген. Сондай-ақ, Чэнь (陳) тегін алып жүргендер Император Шуның ұрпақтары екендігі де дәстүрде айтылады. Шуның ұрпағы Чэнь Герцогы Ху Чэнь мемлекетін құрған. Кейінірек Чэнь әулетінің императорлары, мысалы Чэнь Басянь да Шудан таратынын мәлімдеген.
Emperor Shun was a legendary leader of ancient China, regarded by some sources as one of the Three Sovereigns and Five Emperors being the last of the Five Emperors. Tradition holds that he lived sometime between 2294 and 2184 BC. Tradition also holds that those with surname Chen (陳) are descendants of Emperor Shun. The Duke Hu of Chen, a descendant of Shun, became the founder of the State of Chen. Later Chen dynasty emperors such as Chen Baxian would also claim descent from Shun.
Аттар
Шунның тегі (姓) Яо (姚), әулеті (氏) Юю (有虞). Оның жеке есімі Чонхуа (重華) еді. Шунды кейде Ұлы Шун (大舜) немесе Ю Шун, немесе Юның Шун (虞舜) деп те атайды, мұндағы "Ю" – оған Яодан берілген иеліктің аты.
Шунның өмірі
Дәстүрлі деректерге сәйкес, Шун 53 жасында император Яодан басшылық мантиясын алды, содан кейін 100 жасында қайтыс болды. Өлімінен бұрын Шун билік орнын Ся әулетінің негізін қалаушы Ю (禹) -ға тапсырды. Шунның астанасы Пубань (蒲阪) қаласында (қазіргі Шанси) орналасқан. Император Яоның тұсында Шун кезекті түрде Сабақ министрі, Бас реттеуші және Төрт шыңның басшысы болып тағайындалды және үш жыл ішінде барлық істерді дұрыс тәртіпке келтірді. Яо бұл әрекетіне қатты риза болып, Шунды өзінің орнын басушы етіп тағайындады. Шун одан да ізгі адамға билік тапсыруды қалады, бірақ ақырында Яоның міндеттерін өз мойнына алды. Таққа отырған соң, Шун Шан Ди (上帝) құдайына, сондай-ақ төбелерге, өзендерге және рухтарға (神) құрбандықтар шалды. Содан кейін ол елдің шығыс, оңтүстік, батыс және солтүстік бөліктерін аралады; әр жерде төрт шыңның әрқайсысында (Тай тауы, Хуан тауы, Хуа тауы және Хенг тауы) көкке құрбандық шалып, төбелер мен өзендерге құрбандық шалды, маусымдарды, айларды және күндерді реттеді, ұзындық пен сыйымдылықтың бірыңғай өлшемдерін белгіледі және салтанатты заңдарды нығайтты. Шун елін он екі провинцияға бөліп, он екі төбеде құрбандық орындарын тұрғызды және өзендерді тереңдетті. Шун Төрт қауіп-қатермен күресті: Гунгунды Ю префектурасына қуды, Хуаньду (驩兜) -ды Чонг тауында (宗山) қамауға алды, Гунды өлімге дейін Қауырсын тауына (羽) қамады және Сан Мяо тайпаларын Сан Вэйге айдады. Гунның ұлы Ю (禹) кейіннен су мен жерді басқару үшін жұмыс министрі болып тағайындалды. Кейіннен Шун Юны Бас реттеуші (Премьер-министр) етіп тағайындады. Шун сондай-ақ Иді мал шаруашылығы министрі етіп тағайындады, ол жердің аң-құстарын және ағаштарын басқарды, Бо Иді ата-бабалар ғибадатханасының діни қызметкері етіп тағайындады, ол діни рәсімдерді орындады, Хуйді музыка директоры, Лонгті алаяқтық пен жалған хабарларға қарсы тұру үшін байланыс министрі етіп тағайындады. Шунның каноны бойынша, Шун 30 жасында билік құра бастаған, Яомен 30 жыл билік құрған, ал Яо тақтан басқаннан кейін тағы 50 жыл билік құрған, содан кейін Шун қайтыс болды. Бамбук жылнамасында Яо Шунды таққа отырмас бұрын үш жыл бұрын мұрагер ретінде таңдағаны айтылады. Екі деректе де Яо тақтан басқаннан кейін тағы 28 жыл Шунның тұсында өмір сүргені жазылған. Кейінгі ғасырларда Конфуций философтары Яо мен Шунды ізгіліктері үшін мақтады. Шун әсіресе кішіпейілділігі мен ата-анаға құрмет көрсетуі (сиао 孝) үшін танымал болды.
Аңыздар
Сима Цян бес императордың жылнамасында (五帝本紀) Шудың сары императордан оның немересі император Чжуансу арқылы тегін алғанын мәлімдеді. Бамбук жылнамасында (048) Шудың анасының аты Водэнг (握登), ал Шудың туған жері Яосу (姚墟) деп жазылған. Водэнг Шу өте кішкентай болғанда қайтыс болды. Шудың соқыр әкесі Гусу (瞽叟, сөзбе-сөз: "соқыр қарт") Шудың анасы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қайтадан үйленді. Шудың әкесінің жаңа әйелі Шудың жарты ағасы Сянды (象) және жарты қарындасын (Liènǚ Zhuàn, Ch. 1) дүниеге әкелді. Шудың әкесінің жаңа әйелі мен Сян Шуға қатты жамандық жасады, оны отбасының барлық ауыр жұмыстарын істеуге мәжбүр етіп, ең нашар тамақ пен киім берді. Шудың соқыр және қарт әкесі Шудың жақсылықтарын көбінесе білмей, барлық кінәні оған талады. Бірақ, осындай жағдайларға қарамастан, Шу ешқашан шағымданбады және әкесіне, әкесінің жаңа әйеліне және ағасына мейіріммен және құрметпен қарады. Ол ересек болып қалғанда, әкесінің жаңа әйелі оны үйден қуды. Шу өз бетімен өмір сүруге мәжбүр болды. Бірақ, оның мейірімді мінезі мен табиғи көшбасшылық қабілеттерінің арқасында ол қайда барса да, адамдар оны іздеп келеді, және ол адамдарды бір-біріне мейірімді болуға және бар күштерін салуға ұйымдастыра алды. Шу алғаш рет қыш жасаушылардың ауылына келгенде, бір жыл ішінде қыш бұйымдары бұрынғыдан да әдемі болды. Шу балық аулаушылардың ауылына келгенде, ондағы адамдар балық аулау жерлері үшін ұрысып, көптеген адамдар жарақаттанып немесе қаза тапты. Шу оларға балық аулау ресурстарын қалай бөлісуді үйретті, көп ұзамай ауыл гүлденді және барлық жанжалдар тоқтады. Император Яо қарт болғанда, оның тоғыз ұлының ешқайсысы да пайдалы емес екеніне, олардың барлық қызығушылығы шарап ішіп, ән салу болғанына қынжылды. Яо өзінің министрлеріне, Төрт Тауға, лайықты мұрагерді ұсынуды сұрады. Яо Шу туралы әңгімелерді естіді. Ақылды Яо Шу туралы әңгімелерге сенгісі келмеді, сондықтан оны сынап көруге шешім қабылдады. Яо Шуға билік ету үшін бір округ берді және оған екі қызын үйлендірді, оларға жаңа үй мен ақшалай сыйлық берді. Шуға лауазым мен ақша берілсе де, ол қарапайым өмір сүрді. Ол күнделікті далада жұмыс істеді. Шу тіпті екі келінін, Яоның қыздарын, Ехуанды (Радиациялы Періште) және Нюинды (Гүлдей Қызды), жақсы өмірге дағдыланған, қарапайым өмір сүруге және халықпен бірге жұмыс істеуге көндірді. Бірақ Шудың әкесінің жаңа әйелі мен Сян Шуды өлтіруге тырысып, қатты қызғанды. Бірде Сян арамшөп қорасын өртеп, Шуды отты сөндіру үшін шатырға көтерілуге көндірді, бірақ кейін бағананы алып тастап, Шуды жанған шатырда тұтқынға алды. Шу шапаны мен матасынан парашют жасап, қауіпсіз секіріп түсті. Тағы бір рет Сян мен оның анасы Шуды мас етіп, құрғақ құдыққа лақтырып, оны тас пен топырақпен көмуді жоспарлады. Шудың қарындасы анасы мен ағасының жоспарларын мақұлдамағандықтан, Шудың әйелдеріне жоспар туралы айтты. Осылайша Шу өзін дайындады. Шу мас болып жүрді, ал құдыққа лақтырылғанда, ол үстіне қашып шығу үшін алдын ала туннель қазып алған болатын. Осылайша Шу өмірін құртуға жасалған көптеген қастандықтан аман қалды. Бірақ ол әкесінің жаңа әйеліне де, ағасына да кінә тақпады және оларды әрқашан кешірді. Ақырында Шудың әкесінің жаңа әйелі мен Сян бұрынғы қателіктеріне өкінді. Шу оларды екеуін де шын жүректен кешірді, тіпті Сянға лауазым алуға көмектесті. Шу сондай-ақ император Яоның 9 ұлын қоғамға пайдалы мүшелерге айналдыруға көмектесті. Император Яо Шудың барлық жетістіктеріне қатты таң қалды, сондықтан оны өзінің мұрагері етіп таңдап, Цзивэй жылы (己未) таққа отырғызды. Яоның астанасы Джи (冀) қаласында болды, қазіргі уақытта ол Шанси провинциясында орналасқан. Шу сондай-ақ, тоғыз қытай музыкалық аспаптардың симфониясы - Дашао (大韶) деп аталатын музыканың негізін қалаушы ретінде де танымал. Шудың билігінің соңғы жылында ол елді аралап шығуды шешті. Бірақ, өкінішке орай, ол Сианг өзенінің жанында сапар барысында аурудан кенеттен қайтыс болды. Оның екі әйелі де үйден оның денесіне асығып, өзен жағасында бірнеше күн бойы жылап тұрды. Олардың көз жастары қанға айналып, өзен жағасындағы қамысты қанмен бояды. Сол күннен бастап аймақтың бамбугы қызыл дақты болып кетті, осылайша дақты бамбук пайда болды. Кейін қайғыдан екі әйел де өзенге секіріп, суға батып кетті. Шу өзінің ұлы Шанджунды (商均) лайықсыз деп санады және су тасқынын бағындырған Юнды мұрагер етіп таңдады.
Ұрпақтар
Дәстүр бойынша, Чэнь тайпасы император Шудың ұрпақтары екендігі айтылады. Шунның ұрпағы Гуй Ман Чэнь мемлекетін құрған Чэнь Хугонг атанды. Кейінірек Чэнь әулетінің императорлары, мысалы Чэнь Басян да Шудан шыққан деп мәлімдеді. Хо әулетінің негізін қалаушы Хо Кви Ли кейін Чэнь Ху герцогы Худан (Хо – Ху дыбысының вьетнамша айтылуы) және осы арқылы Шудан туыстас екенін айтты. Қытайдың Чжэцзян провинциясы шамамен 940 жылдары Ху/Ху әулетінің отаны болды. Тянь (田) және Юань (袁) тайпалары да Чэнь мемлекетінен шыққан деп санайды.
Басқа өмірбаяны
Кейбір ғалымдар Менцийдің "Шун шығыс варвары болды деп айтқанын; ол Чу Фенгте туып, Фу Сяға көшіп, Минг Тяода қайтыс болды, ал император Яо өгіздермен оның егістігіне келіп, қыздарын оған үйлендіріп, оны тағайындады. Ол Яо қайтыс болғаннан кейін ғана император болып билік жүргізді, себебі екі билеуші болуға болмайды. Бамбук жылнамалары мен Хан Фэй Шун туралы өте әртүрлі сурет салады. Аталған жылнамалар мен Хан Фэйдің кітабында Шун Яоны құлатып, оны түрмеде өлдіруге тастағаны айтылады. Яоның ұлы және заңды мұрагері Данчжу жер аударылып, кейін шайқаста жеңіліске ұшырады. Хан Фэй сондай-ақ Юның көтерілісін және Шунды қуғынға салуын айтады. Бұл оқиға Ли Байдың "Алыстан айырылысу" (遠別離) өлеңінде де кездеседі. Хан Фэй Шуңның шаруалар мен балықшылар арасындағы жер және су дауларын жеке шешіп, олармен бірге тұрғанын да мәлімдейді. Ю жеңіске жеткеннен кейін Юмиао Қытайға қосылу туралы өтінішпен елші жіберді. Ол билік құрған 36-шы жылы Шун заманындағы (қазіргі Қытайдың Ұлы Қабырғасы емес) Ұлы Қытай қабырғасын бұйрықпен бұздырды. Билік құрған 42-ші жылы Сюанду (玄都) халқы оған табынуға келіп, құнды жаде сыйға әкелді. Билік құрған 47-ші жылы қыс өте жылы болды, шөп өлмеді. 49-шы жылы билік құрған кезінде ол Минцзяоға (鸣条) көшіп, кейін Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Хайчжоу (海州) деп аталған жерге орналасты. Ол билік құрған уақыт елу жылға созылған деп айтылады, ал келесі жылы қайтыс болды.