Кіріспе

Аңызға толы қытай билеушісі, Бес Императордың бірі Император Яо (; дәстүрлі түрде б.з.д. 2356 – 2255 ж.) – түрлі деректер бойынша, Үш Басшы мен Бес Императордың бірі.

Ата-бабалары мен ерте өмір

Яоның тегі – И Ци (伊祁) немесе Ци (祁), руы – Таотаң (陶唐), есімі – Фансюнь (放勳), ол император Ку мен Циндудың (慶都) екінші ұлы. Ол Тан Яо (唐堯) деп те белгілі. Яоның анасы Яо му (堯母) қадірленіп, құдай ретінде құлшылыққа алынады.

Аңыздар

Аңыз бойынша, Яо 20 жасында билеуші болды және 99 жасында қайтыс болды, тағын Ұлы Шунға тапсырды, оған екі қызын әйелдікке берген еді. Бамбук жылнамасы мәліметінше, Яо өзінің 73-ші билік жылында тағын Шуңға өткізіп, Шуң билеген кезде тағы 28 жыл өмір сүрді. Император Яо тұсында Ұлы су тасқыны басталды, судың көлемі соншалықты зор болды ki, Яо жерінің ешбір бөлігі зардаптан құтылмады, Сары өзен мен Янцзы аңғарлары да су астында қалды. Су тасқынының сипаты төмендегідей сипатталған:

"Қайнаған су сияқты, су тасқыны құлпырады, бұзылысты келтіреді. Шегі жоқ, зор күшпен, төбелер мен тауларды басып кетеді. Аспанды да қорқытады. Халық қатты қиналады, азапталады! Тарихи және мифологиялық деректерге сәйкес, су тасқыны тоқтамай жалғасты. Яо су тасқынын тоқтатуға болатын адамды іздеді және кеңес үшін арнайы кеңесшілеріне – Төрт тауға (四嶽, Sìyuè) жүгірді. Олар кеңескеннен кейін император Яоға кеңес берді, бірақ Яо оны қуана қабылдамады. Төрт таудың қысымымен және Яоның бастапқы тартыншақтығына қарамастан, су тасқынын тоқтатуға тағайындалған адам Гун, Чонг патшасы болды, ол Яоның Сары императордан тараған алыс туысы еді. Бірақ Гун 9 жыл бойы тырысқанына қарамастан, су тасқыны тоқтамай, түрлі әлеуметтік тәртіпсіздіктерге әкелді. Империяны басқару күннен-күнге қиындады. Сондықтан, осы кезде Яо таққа Төрт тауды отырғызуды ұсынды, бірақ Төрт тау бас тартты және оның орнына Сары император арқылы Яоның тағы бір алыс туысы – Шунды ұсынды. Шун өзінің патшалық тегіне қарамастан, жасырын өмір сүрген еді. Яо Шунды бірнеше сынақтан өткізді, бастапқыда оған екі қызын әйелдікке берді, содан кейін таудан жазыққа жіберіп, қатты жел, нөсер және дауылға қарсы тұруға мәжбүр етті. Яодың барлық сынақтарын сәтті өткеннен кейін, оның ішінде Яоның екі қызымен үйлесімді қарым-қатынас орнатып, сақтап қалғаннан кейін, Шун әкімшілік жауапкершілікті өз мойнына алды, императордың орынбасары болды. Осы жауапкершіліктердің бірі – Ұлы су тасқынымен күресу және оның салдарымен айналысу болды, әсіресе Яоның Гунды тағайындауының сәтсіз аяқталғанын ескере отырып, ол бұл мәселені шеше алмады, тіпті соңғы тоғыз жыл бойы жұмыс істегеніне қарамастан. Шун келесі төрт жылда империяны қайта ұйымдастыруға кірісті, дереу туындаған мәселелерді шешу және императорлық билікті су тасқынымен күресуге және оның салдарымен айналысуға қолайлы жағдайға келтіру үшін шаралар қабылдады.

Бамбук жылнамалары

Бамбук жылнамалары Яоның өкіметіндегі 58-ші жылы ханзаде Данжуды Даншуйге жер аударғанын көрсетеді. Олар Яо тақты Шунга табыстағаннан кейін Данжу Шундан қашып кеткенін, ал Яо қайтыс болған соң "Шун оған тақты ұсыныпты, бірақ нәтижесіз болды" деп қосады. Дегенмен, жылнамалардың басқа бір бөлімі мүлдем басқаша оқиғаны баяндайды. Онда Сун Яоны тақтан түсіріп, түрмеге қамаған, сосын Данжуды қысқа мерзімге таққа отырғызып, өзі басып алғандығы айтылады.

Мұра

Көптеген адамдар Яоны нұсқау алатын, ақылды патша ретінде мақтайды. Оның мейірімділігі мен еңбекқорлығы болашақ қытай монархтары мен императорларына үлгі болды. Ертедегі қытай деректерінде Яо, Шунь және Ұлы Ю тарихи тұлғалар ретінде сипатталған, ал қазіргі заманғы тарихшылар олардың патриархалды феодалдық қоғамға өту кезеңінде біріккен және иерархиялық үкімет жүйесін құрған одақтас тайпалардың басшыларын көрсететінін айтады. "Тарих кітабы" (Five Classics-тің бірі) алғашқы тарауларында Яо, Шунь және Ю туралы айтылады. Оның көптеген еңбектерінің ішінде Яо Вэйци (Го) ойынын өнертапты, деп есептеледі, бұл оның тәлкек ұлы Данчжуға жақсы әсер ету үшін жасалған. Яо қайтыс болғаннан кейін міндетті үш жылдық аза тұрудан кейін Шунь Данчжуды билеуші етіп тағайындады, бірақ халық тек Шуньды нағыз мұрагер деп мойындады.

Астрономиялық бақылаулар

Қытайдың кейбір классикалық құжаттарында, мысалы, Шан Шудағы (Документтер кітабы) Яо Диан (Яо құжаты) және Шидзидегі (Тарихи жазбалар) Вудзибендзи (Бес патшаның жазбалары) бойынша, Яо астрономиялық офицерлерді күннің шығуы мен батуы, сондай-ақ кешкі жұлдыздардың көтерілуі сияқты аспан құбылыстарын бақылауға жіберді. Бұл, бір жылға 366 күндік және жылды ұзартуды қарастыратын күн және ай күнтізбесін жасау мақсатымен жасалды. Шаньсидегі ежелгі Таоси қаласында б.з.б. 2300-1900 жылдар аралығында жүргізілген жақындағы археологиялық зерттеулер осыған байланысты мәліметтер ұсынған болуы мүмкін. Таосиде ежелгі обсерваторияның бір түрі – Шығыс Азиядағы ең көнесі табылған, ол ежелгі жазбалармен сәйкес келеді. Кейбір қытай археологтары Таосидің император Яо бағындырған және оның астанасы еткен Тан (唐) мемлекетінің орны болғанын айтады. Құрылыс сыртқы жартылай шеңбер тәрізді жолдан және диаметрі шамамен 60 метрлік жартылай дөңгелек қазылған жер платформасынан тұрады; ол 2003-2004 жылдары ашылды.

Династиялық мұрагерлік

Яо Хан әулеті императоры Лю Банның арғы тегі деп есептеледі. Басқа да көрнекті ақсүйек отбасылар Сары императордан таратынын айтады.