Кіріспе

Fiat G.91 – итальяндық ұшақ жасаушы Fiat Aviazione компаниясы құрастырған әскери ұшақ. G.91 ұшағының тарихы 1953 жылы басталған НАТО ұйымдастырған NBMR 1 байқауынан бастау алады. Бұл байқауда жеңіл ұшақ-бомбардировщик (ресми түрде, байқау "Жеңілді соққылық истребитель" іздестірген) әртүрлі НАТО елдерінің әуе күштері үшін стандартты жабдық ретінде қабылдануы тиіс болды. G.91 осы бәсекелестік талаптарды қанағаттандыру үшін арнайы жасалған, салыстырмалы түрде жеңіл және қиын жағдайлардағы ұшу-қону жолақтарынан жұмыс істей алады, сонымен қатар броньдалған және тиісті қаруланған, ал көптеген алдыңғы қатардағы ұшақтармен салыстырғанда қол жетімдірек. 1956 жылдың 9 тамызында прототип алғашқы ұшуын жасады. Көптеген ұсыныстарды қарастырғаннан кейін, G.91 NBMR 1 байқауының жеңімпазы атанды. 1961 жылы G.91 итальяндық әуе күштерінің, ал келесі жылы Батыс Германияның Люфтваффесінің құрамына операциялық қызметке кірісті. Португалияның әуе күштері сияқты басқа да елдер оны қабылдады, олар Ангола мен Мозамбиктегі португал отаршылдық соғысы кезінде осы типті кеңінен пайдаланды. G.91 ұшағы 19 жыл бойы өндірісте болды, оның ішінде барлығы 756 ұшақ, прототиптер мен өндіріске дейінгі үлгілерді қоса алғанда, құрастырылды. 1977 жылы өндіріс тоқтатылды. 1953 жылдың желтоқсан айында НАТО Жоғарғы қолбасшылығы жаңа жеңіл тактикалық қолдау ұшағының техникалық талаптарын бекітті. Еуропалық өндірушілер осы сұралған жеңіл соққылық истребительді жобалау үшін өз жобаларын ұсынуға шақырылды. G.91 осы талаптарға сәйкес итальяндық инженер Джузеппе Габриелли жасаған, сондықтан "G" әрпімен белгіленген. Байқаудың мақсаты жеңіл, кішкентай, құрбан болатын, негізгі қару-жарақ және авиациямен жабдықталған және минималды жердегі қолдаумен жұмыс істей алатын ұшақ жасау болды. Бұл талаптар екі себепке байланысты жасалды: біріншісі – ірі әуе базаларына ядролық қауіп төндіргені, көптеген арзан ұшақтарды жақсырақ таратуға болады, екіншісі – үлкен және қымбат ұшақтарға қарсы тұру. Белгіленген техникалық талаптарға 15 м (49 фут) кедергіден 1,100 м (3,610 фут) қашықтықта ұшып көтерілу, жартылай дайындалған шөптік ұшу-қону жолақтары мен жолдардан жұмыс істеу мүмкіндігі, максималды жылдамдығы 0,95 Мах, нысанада 10 минутпен 280 км (170 миль) қашықтық, сондай-ақ 2,200 кг (4,850 фунт) бос салмағы және 4,700 кг (10,360 фунт) максималды салмағы кірді. Бұл операциялық талаптар сол кезде орындалуы қиын деп саналды. Байқауға ұсынылған он жобаның тоғызы Orpheus қозғалтқышымен жабдықталған. Әртүрлі ұшақ өндірушілері ұсынған ұсыныстарды бағалау үшін Авиациялық зерттеулер мен даму жөніндегі арнайы консультативтік топ (AGARD) кең ауқымды бағалаулар жүргізді. Ұшақтың алғашқы ұшуынан кейін қарқынды сынақ ұшулары жүргізілді, бірақ олар сәтсіздіктерсіз болған жоқ. Осы сынақтар барысында анықталған ең күрделі мәселе – аэроэластикалық тербелістердің болуы болды, бұл жағдайды шешу үшін бірқатар зерттеу ұшулары қажет болды. 1957 жылдың 20 ақпанында ұшақтың жылдамдық жүктемесінің шектерін зерттеу мақсатында жасалған сынақ ұшуы кезінде қиындықтар G.91 прототипінің жойылуына әкелді. Прототиптің жоғалуының себебі конструкциялық ақауға әкелген көлденең басқару жүйесіндегі мәселелермен байланысты болды, бұл құйрық бөлігінің ақаудың себебін анықтау үшін қатаң сынақтан өтуіне әкелді. Үшінші және төртінші G.91 прототиптері кейін бағалау ұшуларын жалғастыру үшін Францияға жіберілді. Бәсекелестік жобалардың соңғы іріктелуі 1957 жылдың соңында жоспарланған. Британ үкіметі де осы рөлге Hawker Hunter өндірісіне назар аудару үшін бәсекелестікті елемеді. Италия үкіметі G.91 ұшағын Италияның Әуе күштеріне конкурстың нәтижесі белгілі болғанға дейін тапсырыс берді. Бұл машиналар кейіннен G.91 PAN ретінде белгіленген Frecce Tricolori итальяндық акробатикалық командасында көп жылдар бойы қызмет етті.

Өндіріс

1957 жылы Fiat Aviazione Италияның Пьемонт аймағындағы Турин Aeritalia әуежайында G.91 ұшағының алғашқы өндіріс желісін құру процесінде болды. Fiat Италия үшін әртүрлі нұсқадағы 174 G.91, ал Батыс Германия үшін 144 G.91 R/3 нұсқасын (оның ішінде Грекия мен Түркия тапсырыс берген, бірақ кейіннен тоқтатылған 50 нұсқаны) жасады. Алғашқы тапсырыс Aeritalia компаниясынан 50 ұшаққа болды, содан кейін Dornier және басқа неміс фирмалары 232 машинаға тапсырыс берді, бұл саны кейін 294-ке дейін арттырылды. Германияның Әуе күштері (Luftwaffe) сондай-ақ 44 G 91T/3 екі орындық оқу-жаттығу ұшағын сатып алды, тағы 22 ұшақ Германияда өндірілді, ал 1972 жылы өндіріс тоқтатылды. Германиялық тапсырыс бойынша 294 G.91 ұшағы Германияда Flugzeug Union Süd компаниясымен, бұрынғы бәсекелестер Messerschmitt, Heinkel және Dornier консорциумы арқылы лицензиялық келісім бойынша құрастырылды. Messerschmitt ұшақтың алдыңғы бөлігі мен құйрық бөлігін, Dornier ортаңғы бөлігін, соңғы құрастыруды және ұшу сынақтарын жүргізді, ал Heinkel қанаттарын жасады. Messier Bugatti Dowty ұшақтың шассисін өндірді. Алайда, кейіннен Германияның әуе күштері барлық қанатты ұшақтарды АҚШ Әуе күштеріне тапсырды, сондықтан G.91 ұшақтарын сатып алу жоспары іске аспады.

Дизайн

Fiat G.91 – жеңіл салмақты тактикалық шабуыл ұшағы. Бұл дыбыс жылдамдығынан төмен ұшатын, қарапайымдық пен маневрлік қабілеттерге ерекше назар беріліп жобаланған ұшақ. G.91 ұшағының негізгі міндеті – базасынан 170 миль радиустағы нысаналарды шабуылдау, он минут бойы аймақта күтіп тұру, содан кейін ұрыс аймағында максималды жылдамдықпен ұшу және крейсерлік жылдамдықпен қанатын жаю болды. Кабина қозғалтқыштың алдыңғы бөлігінде орналасқан ауа түсіру тесігінің тікелей үстінде орналасқан. Ол үш жағынан болаттық бронямен қоршалған, ал шыны қорғанышпен жабдықталған. Кабина Martin Baker Mk.4 катапульдік кресломен жабдықталған; ол герметикалық және қолмен басқарылатын климаттық жүйемен жабдықталған. Ұшақты далалық аэродромдардан оңай пайдалану үшін Fiat арнайы жердегі техникалық қызмет көрсету жабдықтарын жасады. Атап айтқанда, G.91 ұшағын тексеру, күтіп ұстау, жабдықтау және жөндеу үшін қажетті жабдықтар тасымалдауды жеңілдету үшін минималды салмақ пен көлемге ие болу үшін жобаланған. Fiat сонымен қатар ұшаққа тоқтату құрылғысымен және ұшақ катапультімен үйлесімділікті қамтамасыз ету үшін ілгектер қосуды зерттеді, бұл қысқа ұшу-қону жолағындағы өнімділікті арттыруға бағытталған; Luftwaffe қызметіндегі бірқатар ұшақтар осылай жабдықталды.

Италия

1958 жылғы 20 ақпанда алғашқы өндіріске дейінгі G.91 ұшағы өз бірінші ұшуын жасады. 1961 жылы құрылған келесі операциялық бөлімше 14mo Gruppo, Seconda Aerobrigata болды. Бұл бөлімшенің міндеті тактикалық қолдауға ауыстырылды, себебі оның құрамында 14mo, 103mo (5 A/B-ден осы Аэробригадаға жіберілген) және 13mo (тек резервте) топтары болды. Олардың барлығы Тревизо Сант-Анджелоде орналасқан. 1961 жылғы қазан айында Aufklärungsgeschwader 53 белсенді статусқа ие болған алғашқы операциялық G.91 бөлімшесі болды; 1962 жылғы мамыр айының соңында осы бөлімше алғашқы операциялық оқу ұшуларын жүзеге асырды. Luftwaffe үшін Fiat компаниясы жасаған қосымша 45 G.91 T/3 екі орындық оқу ұшағы тапсырыс берілді, алғашқы 35 ұшақ Waffenschule 50-ге бөлінді, ал тапсырыстың қалған бөлігі операциялық бөлімшелерге таратылды. 1961 жылдың басында Waffenschule 50 ұшқыш-нұсқаушыларды даярлау бойынша алғашқы курстарын бастады. Олардың ішінде 22 ұшақ 1971 және 1973 жылдар аралығында Dornier компаниясымен құрастырылды; бұл түр F-4 Phantom қару жүйелері офицерлерін оқыту үшін қолданылды. Елу G.91 R/4 ұшағы Грекия-Түркия тарапынан алынған, бірақ олар операциялық қолдануға жарамсыз деп танылды. Олар оқу ұшақтары ретінде пайдаланылды және тек Waffenschule 50 бөлімшесімен ғана пайдаланылды. Бастапқы оқу бағдарламасы аяқталғаннан кейін, 1966 жылы барлық R/4 ұшақтары қызметтен шығарылды және 40 тірі қалған корпусы Португалияға сатылды. Басқа R/4 ұшақтары Германияда қалды және олар оқу мақсатында немесе жұмылдыру презентацияларында статикалық дисплейлер үшін пайдаланылды. Luftwaffe G.91R/3 ұшақтарымен тағы төрт эскадрильяны жабдықтауды жоспарлаған, бірақ бұл типті пайдаланудың алғашқы тәжірибесі Luftwaffe ұшақтың өнімділігіне көңілсіздік тудырды, сондықтан осы типке қосымша тапсырыстар тоқтатылды. Кейбір Luftwaffe G.91 ұшақтарында "доңыз" эмблемасы бейнеленген, бұл ұшақтың жақсы нәтижелер көрсетпеуіне жасалған сын ретінде қарастырылды. Соңғы G.91 ұшақтары 1982 жылы ресми түрде қызметтен шығарылды.

Португалия

1961 жылдан бастап Португалия Африкадағы теңізден тыс аумақтарындағы ұлтшыл қозғалыстарға қарсы күреске қатысты, бұл қақтығыстар сериясы Португалиялық отаршылдық соғыс деп аталды. Португалия 1961 жылдың тамызында Португалиялық Гвинеяға F 86 Sabres ұшақтарын орналастырды, бірақ кең ауқымды шайқастар басталғанға дейін, АҚШ пен БҰҰ қысымымен қару-жараққа эмбарго салынғандықтан, реактивті ұшақтарды Еуропаға қайтаруға мәжбүр болды. Бұл Португалияның Африкадағы колониялары үшін әуеден қорғау, жақыннан қолдау және әуеден қорғаныс мүмкіндіктерін қалдырды. 1965 жылы шайқас ауқымы кеңейгенде Португалия Батыс Германиядан 100 даналық канадалық Sabre Mk 6 ұшақтарын сатып алуға тырысты, бірақ оның орнына 40 G.91R/4 ұшағы ұсынылды. G.91 ұшақтары 1966 жылы Португалиялық Гвинеяға келді, Бисауда орналасқан Esquadra 121 Tigres эскадрильясын жабдықтады және ПАИГК көтерілісшілеріне қарсы барлау және жақыннан қолдау үшін ракеталар, напалм және бомбалар қолданды. 1973 жылдың басында ПАИГК-ға кеңестік "Стрела-2" (НАТО белгісі SA-7 Grail) зениттік құралдары жеткізіле бастағанда, олар бірден Португалияның әуе үстемдігіне қауіп тудырды. 1973 жылдың 25 наурызы мен 28 наурызында екі FAP G.91 ұшағы үш күн ішінде ракеталармен атып түсірілді, ал жыл соңында тағы екеуі конвенциялық жерден атылған оқтардан зардап шекті. (Қарамастан, 1966 жылдан 1973 жылға дейін Гвинеяда тек екі G.91 ұшағы жоғалған.) 1974 жылдың 31 қаңтарында соңғы G.91 ракетадан зардап шекті, ал "Стрелалар" T 6 Texan және екі Do.27K 2 ұшағының жоғалуына да жауапты болды. G.91 ұшақтары 1968 жылдың соңында Мозамбикке жөнелтілді, бастапқыда Бейрада Esquadra 502 Jaguares эскадрильясын жабдықтады, кейін Накалаға көшті, ал екінші эскадрилья Esquadra 702 Escorpiões (Scorpions) 1970 жылдың қыркүйегінде Тетеде құрылды, ол ФРЕЛИМО күштеріне қарсы ұшты. ФРЕЛИМО да 1973 жылы "Стрелаларды" алды, бірақ басқа жерлерден айырмашылығы, Мозамбиктегі португалдар қытайлық қолдаумен ракеталарға ұшақ жоғалтпады, тіпті бұл португалдық ұшқыштарды тактикаларын өзгертуге мәжбүр етті. Мозамбикте ұрыста жойылған жалғыз G.91 – 5429 сериялық нөмірі, оны лейтенант Эмилио Лоуренсо ұштырды: оның ұшағы жойылды, ал Лоуренсо 1973 жылдың 15 наурызында көтерілісшілердің позицияларына қарсы шабуыл жасаған кезде бомбаларының ерте жарылуынан қаза тапты. 1973 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Португалияға қарсы қару-жарақ эмбаргосымен әуе күштері жақыннан қолдау көрсететін ұшақтарды сатып алуда қиындықтарға тап болды. Содан кейін Германиядан көбірек Fiat G.91 ұшақтарын сатып алуға тырысты, Dornier ұшақты бөлшектеді, содан кейін оларды Швейцария мен Испанияға қосалқы бөлшектер ретінде сатты. Бұл қосалқы бөлшектер кейін Португалияға сатылып, әртүрлі сериялық нөмірлермен жергілікті жерде құрастырылатын болды. Алайда, келісімге Германия үкіметі вето қойғандықтан, ол жүзеге аспады. 1974 жылдың сәуір айында Португалия үкіметі Гвоздика революциясында құлады, ал жаңа үкімет өз колонияларына тәуелсіздік беруге тырысты. Португалия 1974 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Гвинеядан өзінің G.91 күштерін кері қайтарып алды, оның күштері Мозамбиктен де кетті. G.91 эскадрильясының бірі 1974 жылдың соңында Анголаға қысқа уақытқа жіберілді, сонда Анголаның Ұлттық азаттық майданы (FNLA) мен Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ (UNITA) күштерінің арасындағы ұрысты болдырмау үшін, 1975 жылдың қаңтарында Португалияға қайта оралды. 1976 жылы Германиядан 14 G.91 R/3 және 7 G.91 T/3 жаттықтырушы ұшақ сатып алынды, содан кейін G.91 ұшағы 1980 жылдан 1982 жылға дейін Люфтваффе қызметінен шығарылған кезде қосымша ұшақтар сатып алынды, барлығы 70 R/3 және 26 T/3 болды, бірақ олардың барлығы қызметке енген жоқ, олардың көпшілігі қосалқы бөлшектер үшін бөлшектелді. Португалия 1993 жылы өзінің соңғы G.91 бағдарламасын біртіндеп тоқтатты. G.91 R/4 нұсқасы, оның ішінде 25 ұшақ Грекия мен Түркияға жеткізілуі тиіс еді, G.91 R/1 сияқты қару-жарақпен жабдықталған, бірақ R/3 нұсқасының жабдықтарын пайдаланған. Алайда Грекия мен Түркия G.91 ұшақтарын алмасты, олар Германияның қорларына берілді. G.91 ұшағының жаттықтыру және барлау нұсқалары өндіріс басталғаннан бері шығарылды, бірақ ұшақтың негізгі дизайны ұшақтың бүкіл өндірісі бойына өзгермеді. Бір үлкен айырмашылық – R сериялы ұшақтар бір орындық, ал T сериялы ұшақтар екі орындық болды. Қосымша орындықты орналастыру үшін T сериялы ұшақтың фюзеляжы сәл ұзартылды. G.91 Ұшақтардың прототиптері мен өндіріс алдындағы түрлері. G.91A қанаттың жақтаулары мен қанаттағы отын резервуарларын сынау үшін жасалған бір прототип. G.91T/1 Италия әуе күштері үшін G.91R/1 жаттықтырушы нұсқасы. G.91Y алғаш рет 1966 жылдың 12 желтоқсанында ұшты және жылдамдық, ұшу қашықтығы, жүк көлемі және маневрлік қабілеті жақсарғанын көрсетті. Ең жоғары жылдамдық 1,110 км/сағ (690 миль/сағ, 600 түйін, Mach 0.91) дейін артты. Пулеметтер екі 30 мм DEFA 552 зеңбірекпен, әрқайсысы 125 оқпен алмастырылды. Салынған барлық ұшақтар Италия әуе күштерінде қызмет етті. G.91YTA G.91Y екі орынды нұсқасының жобасы, салынбады. G.91YS Швейцария үшін G.91Y нұсқасы, біреуі салынды.