Кіріспе
Даниялық мемлекет қайраткері граф Педер Грифенфельд (асыл атақ алғанға дейін Педер Шумахер) (24 тамыз 1635 – 12 наурыз 1699) – Дания мемлекет қайраткері және корольдің жақын адамы. 1670 жылдан бастап Дания королі Кристиан V-нің басты кеңесшісі болды және 1670-ші жылдардың бірінші жартысында Дания-Норвегия қос мемлекетінің іс жүзіндегі билеушісі еді. 1673 жылы Дания канцлері қызметіне тағайындалып, граф титулы берілді, бұл Дания-Норвегиядағы ең жоғары аристократиялық дәреже еді, сондай-ақ елдің ең жоғары ордені – "Піл" орденімен марапатталды. 1676 жылдың басында сарайдағы жауларының ықпалымен Грифенфельд тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылды. Тарихшылардың пікірінше, бұл айып негіссіз болған. Ол 22 жыл бойы түрмеде отырды, көбінесе Норвегиядағы Мункхолменде.
Count Peder Griffenfeld (before ennoblement Peder Schumacher) (24 August 1635 – 12 March 1699) was a Danish statesman and royal favourite. He became the principal adviser to King Christian V of Denmark from 1670 and the de facto ruler of the dual kingdom of Denmark Norway in the first half of the 1670s. In 1673 he was appointed as Chancellor of Denmark, elevated to count, the highest aristocratic rank in Denmark Norway, and received the Order of the Elephant, the country's highest order. At the behest of his enemies at court, Griffenfeld was arrested in early 1676 and convicted of treason, a charge that historians agree was false. He was imprisoned for 22 years, mainly at Munkholmen in Norway.
Мансап
1662 жылы Копенгагенге оралғанда Шумахер монархияның аристократия қираған жерінде орнағанын және орта таптың жоғары талант иелерінің қызметін сатып алуға құштар екенін көрді. Жас авантюрист патшаның сенімді адамы Кристофер Габелдің қорғауына ие болды, ал 1663 жылы патша кітапханашысы болып тағайындалды. Патшаның туған ұлы граф Ульрик Фредерик Гилденловемен романтикалық достық қарым-қатынас оның беделін нығайтты. 1665 жылы Шумахер патшаның хатшысы болып, алғашқы саяси лауазымын алды, сол жылы ол естен кетпес Патша заңын (Lex Regia) жазды. Ол өзінің сүйкімділігі мен қуанышымен көптеген адамдарды өзіне тартты, ал саяси мәселелерде де оның ықпалы сезіле бастады. Осы жылдары ол Метте Трольмен махаббатқа түсті. Фредерик III қайтыс болғаннан кейін (9 ақпан 1670 ж.) Шумахер патша кеңесшілерінің арасында ең сенімдісі болды. Ол ғана үш арыстанның мүсінімен әшекейленген, жылқының сүйегінен жасалған жаңа тақтың және жаңа патшалық белгілердің бар екенін білді, олардың екеуін де патшаның бұйрығымен патша сарайының астындағы қоршауда жасырған. Фредерик III оған сондай-ақ, тек оның орнына келушіге берілуге тиіс Патша заңын қамтитын мөрленген қаптаманы тапсырды. Фредерик III өлім төсегінде оның ұлына Шумахерді ұсынған еді. "Оны үлкен адам жаса, бірақ оны ақырындатпай жаса", - деді Фредерик, ол ұлы мен оның министрінің мінезін жақсы түсінген. Кристиан V әкесінің Шумахерге көрсеткен сеніміне қатты таң қалды. 1670 жылдың 9 ақпанында Шумахер Кристиан V-ге Патша заңын тапсырғанда, патша айналасындағылардың барлығына сыртқа шығуға бұйырды, содан кейін Шумахермен бір сағаттай жеке кездесіп, оны өзінің жеке хатшысы (Obergeheimesekreter) етіп тағайындады. Оның мансабы жылдам өрледі. 1670 жылдың мамыр айында ол мәртебелі және құпия кеңесші атақтарын алды, сол жылдың шілдесінде ол Гриффенфельд атымен атанды, оның атағы оның гербінің үстінде орналасқан қанаттары кеңінен жайылған алтын грифтен алынған; 1673 жылдың қарашасында оған граф атағы берілді, сонымен қатар ол Фил орденінің рыцары және ақырында императорлық канцлер болды. Келесі бірнеше айдың ішінде ол үкіметтің барлық саласын өз қолына жинады: ол өзінің қысқа ғұмырлы ұлылығының шыңына жетті. Ол өзінің әдеби сұлулығымен және тапқыр болжамдарымен жетілген Фредерик III-ті әуре етті, ойын-сауық сүйетін Кристиан V-ті оған қиындықтардан құтқарып, оның орнына әрекет етіп, ойланып, өзі үшін ойлап, әрекет ететініне сендірді. Оның үстіне, оның басшылық қасиеттері мемлекеттің әрбір бөлімінде сезілетін ұйымдастырушылық талантымен және оны керемет дипломатқа айналдырған керемет бейімделушілікпен біріктірілді. 1671 жылдың 25 мамырында Дания мен Норвегияға граф және барон дәрежесі енгізілді. Бірнеше айдан кейін Данеброг ордені пайда болды. Гриффенфельд осы жаңа институттардың негізін қалады. Оның ойынша, монархия – идеалдық үкімет түрі. Бірақ оның саяси мақсаты да болды. Туған аристократия, оның кері бұрылыстарына қарамастан, қоғамның элитасы болып қала берді; және Гриффенфельд, буржуяның ұлы, оның ең қатал жауы болды. Жаңа барондықтар мен графтықтар, олардың бар болуы толығымен тәжге байланысты, аристократиялық шеңберлерге күшті еріткіш енгізді. Гриффенфельд болашақта соттың біріншісі барлық жерде бірінші болады деп ойлады. Сауда мен өнеркәсіпті дамыту үшін көп нәрсе жасалды, әсіресе Камер Коллегиумды немесе сауда кеңесін қайта жаңғырту және кейбір зиянды монополияларды жою арқылы. Жоғары және провинциялық әкімшіліктер оларды орталықтандыру және тиімді ету мақсатында түбегейлі реформаланды; әртүрлі магистраттардың лауазымдары мен міндеттері, олар енді белгіленген жалақы алды, алғаш рет нақты анықталды. Бірақ Гриффенфельд жасай алатын нәрселер Гриффенфельдке қажетсіз болды, және көп ұзамай ол жаңа мемлекеттік департаменттердің құзыретіне олардың басшыларымен жеке кездесулер арқылы қол сұға бастады. Дегенмен, бұл даусыз, бұл жетекші басшының басшылығымен Дания мемлекеті бір уақытқа дейін өзінің барлық ресурстарын бұрын-соңды болмағандай пайдалана алды. Өзінің соңғы үш жылдық басқаруында Гриффенфельд өзін толықтай Данияның сыртқы саясатын жүргізуге арнады. Бұл туралы нақты түсінік алу қиын, біріншісі, оның ықпалы үнемі қарама-қарсы үрдістермен өтетіндіктен; екіншісі, жағдайлардың күші оны қайта-қайта көзқарасын өзгертуге мәжбүрлегендіктен; және, ақыр соңында, жеке қарарлар оның сыртқы саясатына көбінесе араласып, оны қажетінен гөрі жасырын және екіжақты етті. Қысқаша айтқанда, Гриффенфельд Данияны үлкен держава дәрежесіне қайтаруды мақсат тұтты. Ол оны ресурстарын сақтап, орташа уақытта елді оңтайлы жағдайларда және үлкен үлестермен қолдау көрсететін одақтар арқылы байыту арқылы іске асыруды жоспарлады. Мұндай шартты және әрекетсіз саясат, жалпы шиеленіс пен қырқыстар кезеңінде өте қиын болды, бірақ Гриффенфельд оны мүмкінсіз деп санамады. Мұндай саясаттың бірінші талабы – бейбітшілік, әсіресе Дания мен Норвегияның ең қауіпті көршісі – Швециямен. Екінші талап – Францияның қару-жараққа жұмсалатын үлестер түрінде ұсынылатын берік қаржылық негіз. Ең бастысы, Дания мен Норвегия Франция мен Швецияның бірдей жауы болмауы керек еді. Осы жағдайда үш держава арасындағы теңгерімді одақ Гриффенфельд жүйесінің шыңына айналар еді; Франциямен Швецияны есепке алмағандағы одақ екінші жақсы нұсқа болар еді, бірақ Франция мен Швецияның Данияны есепке алмағандағы одағына кез келген құнмен болса да жол беруге болмайтын еді. Гриффенфельд саясаты сәтті болғанда, Дания оңтүстік және шығыстағы ежелгі иеліктерін салыстырмалы түрде арзанға қайтарып алуға мүмкіндік алған болар еді. Бірақ ол қайта-қайта жеңіліске ұшырады. Оның ашық наразылықтарына және құпия қарсы әрекеттеріне қарамастан, 1675 жылы Швецияға қарсы соғыс жарияланды, ал оның кейінгі саясаты оның мағынасын білмейтіндерге оның қасаңдылығы мен мақтандығы оған көптеген жаулар тудырғандықтан, оны жоюды көздеді.
On the death of Frederick III (9 February 1670) Schumacher was the most trusted of all the royal counsellors. He alone was aware of the existence of the new throne of walrus ivory embellished with three silver life size lions, and of the new regalia, both of which treasures he had, by the king's command, concealed in a vault beneath the royal castle. Frederick III had also confided to him a sealed packet containing the King's Law, which was to be delivered to his successor alone. Schumacher had been recommended to his son by Frederick III on his death bed. "Make him a great man, but do it slowly," said Frederick, who thoroughly understood the characters of his son and of his minister. Christian V was, moreover, deeply impressed by the confidence which his father had ever shown to Schumacher. When, on 9 February 1670, Schumacher delivered the King's Law to Christian V, the king bade all those about him withdraw, and after being closeted a good hour with Schumacher appointed him his Obergeheimesekreter (principal private secretary). His promotion was rapid. In May 1670 he received the titles of excellency and privy councillor; in July of the same year he was ennobled under the name of Griffenfeld, deriving his title from the gold griffin with outspread wings which surmounted his escutcheon; in November 1673 the title of count was bestowed upon him and he also became a knight of the Order of the Elephant and, finally, imperial chancellor. In the course of the next few months he gathered into his hands every branch of the government: he had reached the apogee of his short lived greatness. He had captivated the accomplished Frederick III by his literary graces and ingenious speculations; he won over fun loving Christian V by saving him trouble and by acting and thinking for him, and whilst making him believe that he was thinking and acting for himself. Moreover, his commanding qualities were coupled with an organizing talent which made itself felt in every department of the state, and with a marvellous adaptability which made him a great diplomat. On 25 May 1671 the dignities of count and baron were introduced into Denmark Norway; a few months later the Order of the Dannebrog was instituted as a fresh means of winning adherents by marks of favour. Griffenfeld was the originator of these new institutions. To him monarchy was the ideal form of government. But he had also a political object. The aristocracy of birth, despite its reverses, still remained the elite of society; and Griffenfeld, the son of a burgess, was its most determined enemy. The new baronies and countships, owing their existence entirely to the crown, introduced a strong solvent into aristocratic circles. Griffenfeld saw that, in future, the first at court would be the first everywhere. Much was also done to promote trade and industry, notably by the revival of the Kammer Kollegium, or board of trade, and the abolition of some of the most harmful monopolies. Both the higher and the provincial administrations were thoroughly reformed with the view of
making them more centralized and efficient; and the positions and duties of the various magistrates, who now also received fixed salaries, were for the first time exactly defined. But what Griffenfeld could create, Griffenfeld could dispense with, and it was not long before he began to encroach upon the jurisdiction of the new departments of state by private conferences with their chiefs. Nevertheless, it is indisputable that, under the single direction of this mastermind, the Danish state was now able, for a time, to utilize all its resources as it had never done before. In the last three years of his administration, Griffenfeld gave himself entirely to the conduct of the foreign policy of Denmark Norway. It is difficult to form a clear idea of this, first, because his influence was perpetually traversed by opposite tendencies; in the second place, because the force of circumstances compelled him, again and again, to shift his standpoint; and finally because personal considerations largely intermingled with his foreign policy, and made it more elusive and ambiguous than it need have been. Briefly, Griffenfeld aimed at restoring Denmark to the rank of a great power. He proposed to accomplish this by carefully nursing its resources, and in the meantime securing and enriching the country through alliances, which would bring in large subsidies while imposing a minimum of obligations. Such a conditional and tentative policy, in a period of universal tension and turmoil, was most difficult; but Griffenfeld did not regard it as impossible. The first demand of such a policy was peace, especially peace with Denmark Norway's most dangerous neighbour, Sweden. The second postulate was a sound financial basis, which he expected the wealth of France to supply in the shape of subsidies to be spent on armaments. Above all things Denmark Norway was to beware of making enemies of France and Sweden at the same time. An alliance, on fairly equal terms, between the three powers, would, in these circumstances, be the consummation of Griffenfeld's system; an alliance with France to the exclusion of Sweden would be the next best policy; but an alliance between France and Sweden, without the admission of Denmark, was to be avoided at all hazards. Had Griffenfeld's policy succeeded, Denmark might have recovered her ancient possessions to the south and east comparatively cheaply. But again and again he was overruled. Despite his open protests and subterraneous counter mining, war was actually declared against Sweden in 1675, and his subsequent policy seemed so obscure and hazardous to those who did not possess the clue to the perhaps purposely tangled skein, that the numerous enemies whom his arrogance and superciliousness had raised up against him, resolved to destroy him.
Сот
1676 жылдың 11 наурызында патша атынан Грифенфельд тұтқындалып, цитадельге жеткізілді. Оның құжаттарына шамамен алты апта бойы мұқият тексеру жүргізілді, бірақ мемлекеттік қасақаналыққа қатысты ешқандай дәлел табылған жоқ; алайда, құлаған мемлекет қайраткерінің жауларына оның жеке күнделігінен алынған жазба түрінде күшті қару ұсынылды, онда ол бірде шетелдік елшімен әңгімелескен кезде Христиан V балаша сөйлегенін жазған еді. 3 мамырда Грифенфельдті әдеттегі сот – Жоғарғы сотпен емес, 10 жоғары лауазымды тұлғадан құралған ерекше сот қарады, олардың ешқайсысы айыпталушыға ықылас көрсеткен жоқ. Грифенфельдке симония, пара алу, ант бұзу, қызметтік жағдайды жемқорлыққа салу және патшаға қарсы қылмыс тағылды, ол барлық қиындықтарға қарамастан өзін-өзі қорғады. Сотқа дейін қырық алты күн бойы ол жарық, кітап немесе жазу құралдарысыз, қараңғы түрмеде қамауда ұсталды. Оған заңдық көмек көрсетуден заңсыз түрде бас тартылды. Дегенмен, ол айыптау тарапынан күшті қарсылық көрсетті. Соңында, ол ар-намыссыздыққа және бас кесуге кесілді; он судьяның біреуі үкімге қол қоюдан бас тартқанмен, оның әділетсіздігіне қарсы патшамен жеке сөйлесті. Бұрынғы канцлердің басты қылмысы – пара алу болды, заңды бұрмалап оны өлім жазасына айналдыру мүмкін болмады, ал мемлекетке қарсы қылмыс айыбы дәлелденбеді. Грифенфельдті жаза орындалатын кезде кешіріп жіберді, дәл сол сәтте балта түсуге дайын тұрғанда. Жазаның өмір бойына түрмеге отыруға ауысқандығын естігенде, ол кешірім жазадан да ауыр екенін мәлімдеді және қалған өмірін қарапайым солдат ретінде патшасына қызмет етуге рұқсат сұрады. Келесі жиырма екі жыл бойы Дания-Норвегияның ең ұлы мемлекет қайраткері жалғыз тұтқын болып өмір сүрді, алдымен Даниядағы Копенгаген бекінісінде, содан кейін Норвегиядағы Тронхейм-фьордындағы Мункхольменде қайтыс болды. Грифенфельд Китти Нансенге үйленген, ол атақты бургомистр Ханс Нансеннің немересі болды және оған жарты миллион риксдоллар әкелді. Ол 1672 жылы оған қыз беріп, қайтыс болды. Грифенфельд пен оның әйелі Орхус епархиясындағы Vær Kirke шіркеуіне жерленген. Копенгагеннің Нёрребро ауданындағы Грифенфельдсаге көшесі, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Гренландиядағы Грифенфельд аралы оның құрметіне аталған.
Griffenfeldsgade, a street in Nørrebro, Copenhagen, as well as Griffenfeld Island in Southeast Greenland, were named after him.