Кіріспе

Даниялық мемлекет қайраткері граф Педер Грифенфельд (асыл атақ алғанға дейін Педер Шумахер) (24 тамыз 1635 – 12 наурыз 1699) – Дания мемлекет қайраткері және корольдің жақын адамы. 1670 жылдан бастап Дания королі Кристиан V-нің басты кеңесшісі болды және 1670-ші жылдардың бірінші жартысында Дания-Норвегия қос мемлекетінің іс жүзіндегі билеушісі еді. 1673 жылы Дания канцлері қызметіне тағайындалып, граф титулы берілді, бұл Дания-Норвегиядағы ең жоғары аристократиялық дәреже еді, сондай-ақ елдің ең жоғары ордені – "Піл" орденімен марапатталды. 1676 жылдың басында сарайдағы жауларының ықпалымен Грифенфельд тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылды. Тарихшылардың пікірінше, бұл айып негіссіз болған. Ол 22 жыл бойы түрмеде отырды, көбінесе Норвегиядағы Мункхолменде.

Мансап

1662 жылы Копенгагенге оралғанда Шумахер монархияның аристократия қираған жерінде орнағанын және орта таптың жоғары талант иелерінің қызметін сатып алуға құштар екенін көрді. Жас авантюрист патшаның сенімді адамы Кристофер Габелдің қорғауына ие болды, ал 1663 жылы патша кітапханашысы болып тағайындалды. Патшаның туған ұлы граф Ульрик Фредерик Гилденловемен романтикалық достық қарым-қатынас оның беделін нығайтты. 1665 жылы Шумахер патшаның хатшысы болып, алғашқы саяси лауазымын алды, сол жылы ол естен кетпес Патша заңын (Lex Regia) жазды. Ол өзінің сүйкімділігі мен қуанышымен көптеген адамдарды өзіне тартты, ал саяси мәселелерде де оның ықпалы сезіле бастады. Осы жылдары ол Метте Трольмен махаббатқа түсті. Фредерик III қайтыс болғаннан кейін (9 ақпан 1670 ж.) Шумахер патша кеңесшілерінің арасында ең сенімдісі болды. Ол ғана үш арыстанның мүсінімен әшекейленген, жылқының сүйегінен жасалған жаңа тақтың және жаңа патшалық белгілердің бар екенін білді, олардың екеуін де патшаның бұйрығымен патша сарайының астындағы қоршауда жасырған. Фредерик III оған сондай-ақ, тек оның орнына келушіге берілуге тиіс Патша заңын қамтитын мөрленген қаптаманы тапсырды. Фредерик III өлім төсегінде оның ұлына Шумахерді ұсынған еді. "Оны үлкен адам жаса, бірақ оны ақырындатпай жаса", - деді Фредерик, ол ұлы мен оның министрінің мінезін жақсы түсінген. Кристиан V әкесінің Шумахерге көрсеткен сеніміне қатты таң қалды. 1670 жылдың 9 ақпанында Шумахер Кристиан V-ге Патша заңын тапсырғанда, патша айналасындағылардың барлығына сыртқа шығуға бұйырды, содан кейін Шумахермен бір сағаттай жеке кездесіп, оны өзінің жеке хатшысы (Obergeheimesekreter) етіп тағайындады. Оның мансабы жылдам өрледі. 1670 жылдың мамыр айында ол мәртебелі және құпия кеңесші атақтарын алды, сол жылдың шілдесінде ол Гриффенфельд атымен атанды, оның атағы оның гербінің үстінде орналасқан қанаттары кеңінен жайылған алтын грифтен алынған; 1673 жылдың қарашасында оған граф атағы берілді, сонымен қатар ол Фил орденінің рыцары және ақырында императорлық канцлер болды. Келесі бірнеше айдың ішінде ол үкіметтің барлық саласын өз қолына жинады: ол өзінің қысқа ғұмырлы ұлылығының шыңына жетті. Ол өзінің әдеби сұлулығымен және тапқыр болжамдарымен жетілген Фредерик III-ті әуре етті, ойын-сауық сүйетін Кристиан V-ті оған қиындықтардан құтқарып, оның орнына әрекет етіп, ойланып, өзі үшін ойлап, әрекет ететініне сендірді. Оның үстіне, оның басшылық қасиеттері мемлекеттің әрбір бөлімінде сезілетін ұйымдастырушылық талантымен және оны керемет дипломатқа айналдырған керемет бейімделушілікпен біріктірілді. 1671 жылдың 25 мамырында Дания мен Норвегияға граф және барон дәрежесі енгізілді. Бірнеше айдан кейін Данеброг ордені пайда болды. Гриффенфельд осы жаңа институттардың негізін қалады. Оның ойынша, монархия – идеалдық үкімет түрі. Бірақ оның саяси мақсаты да болды. Туған аристократия, оның кері бұрылыстарына қарамастан, қоғамның элитасы болып қала берді; және Гриффенфельд, буржуяның ұлы, оның ең қатал жауы болды. Жаңа барондықтар мен графтықтар, олардың бар болуы толығымен тәжге байланысты, аристократиялық шеңберлерге күшті еріткіш енгізді. Гриффенфельд болашақта соттың біріншісі барлық жерде бірінші болады деп ойлады. Сауда мен өнеркәсіпті дамыту үшін көп нәрсе жасалды, әсіресе Камер Коллегиумды немесе сауда кеңесін қайта жаңғырту және кейбір зиянды монополияларды жою арқылы. Жоғары және провинциялық әкімшіліктер оларды орталықтандыру және тиімді ету мақсатында түбегейлі реформаланды; әртүрлі магистраттардың лауазымдары мен міндеттері, олар енді белгіленген жалақы алды, алғаш рет нақты анықталды. Бірақ Гриффенфельд жасай алатын нәрселер Гриффенфельдке қажетсіз болды, және көп ұзамай ол жаңа мемлекеттік департаменттердің құзыретіне олардың басшыларымен жеке кездесулер арқылы қол сұға бастады. Дегенмен, бұл даусыз, бұл жетекші басшының басшылығымен Дания мемлекеті бір уақытқа дейін өзінің барлық ресурстарын бұрын-соңды болмағандай пайдалана алды. Өзінің соңғы үш жылдық басқаруында Гриффенфельд өзін толықтай Данияның сыртқы саясатын жүргізуге арнады. Бұл туралы нақты түсінік алу қиын, біріншісі, оның ықпалы үнемі қарама-қарсы үрдістермен өтетіндіктен; екіншісі, жағдайлардың күші оны қайта-қайта көзқарасын өзгертуге мәжбүрлегендіктен; және, ақыр соңында, жеке қарарлар оның сыртқы саясатына көбінесе араласып, оны қажетінен гөрі жасырын және екіжақты етті. Қысқаша айтқанда, Гриффенфельд Данияны үлкен держава дәрежесіне қайтаруды мақсат тұтты. Ол оны ресурстарын сақтап, орташа уақытта елді оңтайлы жағдайларда және үлкен үлестермен қолдау көрсететін одақтар арқылы байыту арқылы іске асыруды жоспарлады. Мұндай шартты және әрекетсіз саясат, жалпы шиеленіс пен қырқыстар кезеңінде өте қиын болды, бірақ Гриффенфельд оны мүмкінсіз деп санамады. Мұндай саясаттың бірінші талабы – бейбітшілік, әсіресе Дания мен Норвегияның ең қауіпті көршісі – Швециямен. Екінші талап – Францияның қару-жараққа жұмсалатын үлестер түрінде ұсынылатын берік қаржылық негіз. Ең бастысы, Дания мен Норвегия Франция мен Швецияның бірдей жауы болмауы керек еді. Осы жағдайда үш держава арасындағы теңгерімді одақ Гриффенфельд жүйесінің шыңына айналар еді; Франциямен Швецияны есепке алмағандағы одақ екінші жақсы нұсқа болар еді, бірақ Франция мен Швецияның Данияны есепке алмағандағы одағына кез келген құнмен болса да жол беруге болмайтын еді. Гриффенфельд саясаты сәтті болғанда, Дания оңтүстік және шығыстағы ежелгі иеліктерін салыстырмалы түрде арзанға қайтарып алуға мүмкіндік алған болар еді. Бірақ ол қайта-қайта жеңіліске ұшырады. Оның ашық наразылықтарына және құпия қарсы әрекеттеріне қарамастан, 1675 жылы Швецияға қарсы соғыс жарияланды, ал оның кейінгі саясаты оның мағынасын білмейтіндерге оның қасаңдылығы мен мақтандығы оған көптеген жаулар тудырғандықтан, оны жоюды көздеді.

Сот

1676 жылдың 11 наурызында патша атынан Грифенфельд тұтқындалып, цитадельге жеткізілді. Оның құжаттарына шамамен алты апта бойы мұқият тексеру жүргізілді, бірақ мемлекеттік қасақаналыққа қатысты ешқандай дәлел табылған жоқ; алайда, құлаған мемлекет қайраткерінің жауларына оның жеке күнделігінен алынған жазба түрінде күшті қару ұсынылды, онда ол бірде шетелдік елшімен әңгімелескен кезде Христиан V балаша сөйлегенін жазған еді. 3 мамырда Грифенфельдті әдеттегі сот – Жоғарғы сотпен емес, 10 жоғары лауазымды тұлғадан құралған ерекше сот қарады, олардың ешқайсысы айыпталушыға ықылас көрсеткен жоқ. Грифенфельдке симония, пара алу, ант бұзу, қызметтік жағдайды жемқорлыққа салу және патшаға қарсы қылмыс тағылды, ол барлық қиындықтарға қарамастан өзін-өзі қорғады. Сотқа дейін қырық алты күн бойы ол жарық, кітап немесе жазу құралдарысыз, қараңғы түрмеде қамауда ұсталды. Оған заңдық көмек көрсетуден заңсыз түрде бас тартылды. Дегенмен, ол айыптау тарапынан күшті қарсылық көрсетті. Соңында, ол ар-намыссыздыққа және бас кесуге кесілді; он судьяның біреуі үкімге қол қоюдан бас тартқанмен, оның әділетсіздігіне қарсы патшамен жеке сөйлесті. Бұрынғы канцлердің басты қылмысы – пара алу болды, заңды бұрмалап оны өлім жазасына айналдыру мүмкін болмады, ал мемлекетке қарсы қылмыс айыбы дәлелденбеді. Грифенфельдті жаза орындалатын кезде кешіріп жіберді, дәл сол сәтте балта түсуге дайын тұрғанда. Жазаның өмір бойына түрмеге отыруға ауысқандығын естігенде, ол кешірім жазадан да ауыр екенін мәлімдеді және қалған өмірін қарапайым солдат ретінде патшасына қызмет етуге рұқсат сұрады. Келесі жиырма екі жыл бойы Дания-Норвегияның ең ұлы мемлекет қайраткері жалғыз тұтқын болып өмір сүрді, алдымен Даниядағы Копенгаген бекінісінде, содан кейін Норвегиядағы Тронхейм-фьордындағы Мункхольменде қайтыс болды. Грифенфельд Китти Нансенге үйленген, ол атақты бургомистр Ханс Нансеннің немересі болды және оған жарты миллион риксдоллар әкелді. Ол 1672 жылы оған қыз беріп, қайтыс болды. Грифенфельд пен оның әйелі Орхус епархиясындағы Vær Kirke шіркеуіне жерленген. Копенгагеннің Нёрребро ауданындағы Грифенфельдсаге көшесі, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Гренландиядағы Грифенфельд аралы оның құрметіне аталған.