Индонезия және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жава халқының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Индонезия мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі этникалық топ.

Орталық және Шығыс Ява аймақтарынан тыс, Индонезияның басқа провинцияларында және Суринам, Сингапур, Малайзия, Египет, Сауд Арабиясы, Оңтүстік Африка, Шри-Ланка, Йемен және Нидерланды сияқты елдерде де жава диаспорасының көптеген өкілдері бар. Ява халқының құрамында, Ява аралындағы жергілікті қауымдастықтарға негізделген, көптеген кіші топтар бар. Оларды ерекшеліктері, әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері, диалектілері және тіршілік салты бойынша ажыратуға болады. Оларға Банумасан, Чиребон, Матарам, Осинг және Тенггерес жатады. Көпшілік ява халқы өзін сүнни мұсылман деп санайды, ал қалған аз бөлігі – христиан және индуист. Әлемдегі ірі халқының санына байланысты, ява халқы Қиыр Шығыстағы ең ірі мұсылман этникалық тобы және арабтардан, бенгалдықтардан және панджабилерден кейін дүние жүзіндегі төртінші ірі этникалық топ болып есептеледі. Ява өркениетіне мың жылдан астам уақыт бойы жергілікті анимистік сенімдер (Кежавен) мен үнді-буддистік мәдениеттің өзара әсері үлкен ықпал етті. Бұл ықпал Ява тарихында, мәдениетінде, дәстүрлерінде және өнер түрлерінде әлі де көрініс береді. Сингасари және Маджапахит ежелгі ява патшалықтары аймақтағы ең қуатты теңіз империяларының бірі болды, олардың билігінде Теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігі және Индокитайдың бір бөлігі болды. Ява мұрасы Боробудур және Прамбанан сияқты әлемдегі ең ірі храмдар сияқты керемет діни ескерткіштерді қалдырды. Ява мәдениеті Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне зор әсер етті. Бруней, Малайзия және Сингапурда ява мәдениетінің ықпалын қазіргі малай мәдениетінің көптеген салаларында көруге болады. Ява мәдениеті олардың дәстүрлі тағамдарына, мысалы, сатай, самбал, кетупат, наси кунинг (пулут кунинг) және роджак сияқты тағамдарға үлкен әсер етті. Крис қаруы, батик және ронггенг би өнері, гамелан музыкалық аспаптары және ваянг кулит қуыршақ театры явалық байланыстар арқылы оларға таныстырылды. Ява мәдениеті Оңтүстік-Шығыс Азиядан тыс, Шри-Ланка, Оңтүстік Африка және Суринам сияқты, көптеген ява диаспорасы тұратын елдерде де кеңінен тарады.

There are significant numbers of Javanese diaspora outside of central and eastern Java regions, including the other provinces of Indonesia, as well as other countries such as Suriname, Singapore, Malaysia, Egypt, Saudi Arabia, South Africa, Sri Lanka, Yemen and the Netherlands. The Javanese ethnic group has many sub groups (based on native Javanese community on the island of Java) that can be distinguished based on their characteristics, customs, traditions, dialects, or even ways of life. These include Banyumasan, Cirebonese, Mataram, Osing, and Tenggerese. The majority of the Javanese people identify themselves as Sunni Muslims, with a small minority identifying as Christians and Hindus. With a large global population, the Javanese are considered significant as they are the largest Muslim ethnic group in the Far East and the fourth largest in the world after the Arabs, Bengalis, and Punjabis. Javanese civilisation has been influenced by more than a millennium of interactions between the native animism Kejawen and the Indian Hindu—Buddhist culture, and this influence is still visible in Javanese history, culture, traditions, and art forms. The ancient Javanese kingdoms of Singhasari and Majapahit were among the most powerful maritime empires in the region, whose boundaries included most of Maritime Southeast Asia and parts of Indochina. Javanese heritage has created magnificent religious monuments such as Borobudur and Prambanan which are among the world's largest temples. Javanese culture has a strong influence in most of the Southeast Asian countries. In Brunei, Malaysia, and Singapore, the influence of Javanese culture can be seen in many aspects of modern Malay culture. Javanese culture has greatly influenced their traditional cuisine with many dishes such as satay, sambal, ketupat, nasi kuning (pulut kuning), and rojak. Kris weaponry, batik and ronggeng dance art, gamelan musical instruments, and wayang kulit puppetry were introduced to them through Javanese contact. Javanese culture has also spread widely beyond Southeast Asia such as Sri Lanka, South Africa, and Suriname, where many of the Javanese diaspora live there.

Тарих

Индонезияның көптеген этностары сияқты, Батыс Яваның сундалықтары да, явандықтар австронезиялық текті. Олардың ата-бабалары Тайваньнан шыққан деп саналады және б.з.д. 1500-1000 жылдары аралығында Филиппин арқылы Яваға көшіп келген. Дегенмен, соңғы генетикалық зерттеулерге қарағанда, явандықтар, сундалықтар және балиліктердің геномдарында австронезиялық және австроазиялық мұралардың генетикалық маркерлері шамамен тең үлес құрайды.

Ежелгі Яван патшалықтары мен империялары

Индуизм мен буддизмнің ықпалы Үндістан субконтинентімен сауда байланыстары арқылы келді. 5 ғасырда индуизм және буддизм – саудагерлер мен келушілер келді. Индуизм, буддизм және яван діндері бірігіп, ерекше жергілікті философияны құрады. Санджая және Сайлендра әулеттерінің алғашқылары осы жерде билік еткен. Ең гүлденген шағында Ява патшалығы тек Ява аралында ғана емес, сонымен қатар Суматра, Бали, Таиландтың оңтүстігі, Филиппиннің индуисттік патшалықтары және Камбоджадағы кхмерлерде де билігін жүзеге асырған қуатты империяға айналды. Мпу Синдок (929–947 жылдары билеген) 10 ғасырда патшалық астанасын Брантас өзенінің аңғарларына қарай жылжытқанда, яван мәдениеті мен саясатының орталығы аралдың шығыс бөлігіне көшті. Бұл көшудің себебі, әдетте, Мерапи жанартауының жарылуы және/немесе Шривиджаядан келген шабуылдар болды. Ол явандықтардың Малуку аралдарымен құнды дәмдеуіштер саудасына қатысуын да кеңейтті. Шығыс Суматрадағы Мелау патшалығын жеңгеннен кейін, Сингхасари Малакка бұғазындағы сауданы бақылады. 1292 жылы Джаякатвангтың Кедриде Кертанегараны өлтіруінен туған көтеріліс Сингхасаридің үстемдігін тоқтатты. Алайда, Джаякатвангтың Ява патшасы ретінде билігі ұзаққа соқпады, өйткені ол 1293 жылғы наурыз айында шапқыншы моңғол әскерлерінің көмегімен Кертанегараның күйеу баласы Раден Виджаядан жеңілді. Кейін Раден Виджая қазіргі Можокерто, Шығыс Явадағы Брантас өзенінің дельтасының жанында Маджапахитті құрды. Кертанегара саясатын Маджапахит патшасы Хаям Вурук және оның министрі Гаджа Мада жалғастырды. Жаваның түрлі патшалықтары Жібек жолының теңіз жолындағы дәмдеуіш саудасына белсенді қатысты. Олар дәмдеуіштерді көп өндірушілер болмаса да, күрішпен саудаласып, оны жинақтауға қол жеткізді, ал Ява күріштің ірі өндірушісі болды. Маджапахит әдетте осы патшалықтардың ең ұлысы саналады. Ол егіншілік және теңіздік күш болып, суармалы күріш өсіруді және сыртқы сауданы біріктірді. Исламның таралуы Явада үлкен өзгерістерге әкелді. Мұрагерлік даулары мен азамат соғыстарынан кейін Маджапахит билігі құлады. Осы құлаудан кейін оның тәуелділіктері мен вассалдары бостандыққа шықты. Демак сұлтандығы Яваның солтүстік жағалауындағы қала-мемлекеттер арасында үстемдікке ие болып, ең күшті жаңа державаға айналды. Ява қалаларына билік етуден басқа, ол Шығыс Суматрадағы Джамби және Палембанг порттарына да иелік етті. Дегенмен, яван мәдениеті, әсіресе яван мәдени орталығындағы Йогьякарта мен Суракартадағы кератонның жоғары мәдениеті, әдептілік пен нәзіктікке (яванша: алюс), нәзіктік, сыпайылық, инабаттылық, жанамалық, эмоционалдық тежелу және әлеуметтік мәртебеге сезімталдық сияқты ерекше қасиеттерді көрсетеді. Яван мәдениеті үйлесімділік пен әлеуметтік тәртіпті жоғары бағалайды және тікелей қақтығыстар мен келіспеушіліктерді жек көреді. Бұл явандық құндылықтар яван биі, гамелан, ваянг және батик сияқты яван мәдени көріністері арқылы насихатталады. Олар сондай-ақ, салт-дәстүрлі рәсімдердегі явандық әдет-ғұрыптар арқылы нығайтылады. Алайда, Яваның солтүстік жағалауы мен Шығыс Явадағы песисиран мәдениеті біршама өзгеше сипаттарды көрсетеді. Олар жаңа және бөтен идеяларға көбірек ашық, теңгерімді және әлеуметтік мәртебе туралы аз сезінеді. Осы солтүстік елді мекендердің кейбіреулері – Демак, Кудус, Тубан, Гресик және Сурабаядағы Ампел сияқты – исламдық болып кетті, өйткені бұл порт қалалары исламның Явадағы ілімдері қалыптасқан алғашқы орындардың бірі болды. Яван мәдениеті дәстүрлі түрде Орталық Ява, Йогьякарта және Шығыс Явада орналасқан. Әртүрлі көші-қонға байланысты оны әлемнің басқа бөліктерінде де кездестіруге болады, мысалы Суринамда (халықтың 15% -ы явандықтар), Индонезия архипелагының кең аймағында және Уаянг кулит көлеңкелік ойынының өнерінде. Ява халқының батысқа қарай көшіп кетуі Батыс Жавада ішкі судан мәдениетінен ерекшеленетін жавалық жағалау мәдениетін құрды.

Hindu and Buddhist influences arrived through trade contacts with the Indian subcontinent. Hindu and Buddhist — traders and visitors, arrived in the 5th century. The Hindu, Buddhist and Javanese faiths blended into a unique local philosophy. The earliest Sanjaya and Sailendra dynasties had their power base there. At its peak, the Javanese kingdom had become a dominant empire that exercised its power—not only in Java island, but also in Sumatra, Bali, southern Thailand, Indianized kingdoms of the Philippines, and the Khmer in Cambodia. The centre of Javanese culture and politics was moved towards the eastern part of the island when Mpu Sindok (r. 929–947) moved the capital of the kingdoms eastward to the valleys of the Brantas River in the 10th century CE. The move was most likely caused by the volcanic eruption of Merapi and/or invasion from Srivijaya. He also extended Javanese involvement in the lucrative spice trade with the Maluku Islands. Following the defeat of the Melayu Kingdom in eastern Sumatra, Singhasari controlled trade in the Strait of Malacca. Singhasari dominance was cut short in 1292 by Kediri's rebellion under Jayakatwang, killing Kertanegara. However, Jayakatwang's reign as king of Java soon ended as he was defeated by Kertanegara's son in law, Raden Wijaya with the help of invading Mongol troops in March 1293. Raden Wijaya would later establish Majapahit near the delta of the Brantas River in modern day Mojokerto, East Java. Kertanegara policies were later continued by the Majapahits under King Hayam Wuruk and his minister Gajah Mada,

Various kingdoms of Java were actively involved in the spice trade in the sea route of the Silk Road. Although not major spice producers, these kingdoms were able to stockpile spice by trading for it with rice, of which Java was a major producer. Majapahit is usually regarded as the greatest of these kingdoms. It was both an agrarian and a maritime power, combining wet rice cultivation and foreign trade. Java underwent major changes as Islam spread. Following succession disputes and civil wars, Majapahit power collapsed. After this collapse, its various dependencies and vassals broke free. The Sultanate of Demak became the new strongest power, gaining supremacy among city states on the northern coast of Java. Aside from its power over Javanese city states, it also gained overlordship of the ports of Jambi and Palembang in eastern Sumatra. Nevertheless, Javanese culture — especially in the Javanese cultural heartland; those of highly polished aristocratic culture of the keratons in Yogyakarta and Surakarta — demonstrates some specific traits, such as particular concern with elegance and refinement (Javanese: alus), subtlety, politeness, courtesy, indirectness, emotional restraint and consciousness to one's social stature. Javanese culture values harmony and social order highly, and abhors direct conflicts and disagreements. These Javanese values are often promoted through Javanese cultural expressions, such as Javanese dance, gamelan, wayang and batik. It is also reinforced through adherence to Javanese adat (traditional rules) in ceremonies, such as Slametan, Satu Suro, Javanese weddings and Naloni Mitoni. However, the culture of pesisiran of Javanese north coast and in Eastern Java demonstrates some slightly different traits. They tend to be more open to new and foreign ideas, more egalitarian, and less conscious of one's social stature. Some of these northern settlements — such as Demak, Kudus, Tuban, Gresik and Ampel in Surabaya — have become more overtly Islamic, traditionally because these port towns are among the earliest places that Islamic teachings gained foothold in Java. Javanese culture is traditionally centered in the Central Java, Yogyakarta and East Java. Due to various migrations, it can also be found in other parts of the world, such as Suriname (where 15% of the population are of Javanese descent), the broader Indonesian archipelago region, and the art of Wayang kulit shadow play. The migration of Javanese people westward has created a coastal Javanese culture in West Java distinct from the inland Sundanese culture.

Тіл

Яван тілі – австронезия тілдер отбасының мүшесі және Индонезияның басқа тілдерімен тығыз байланысты, бірақ олардан ерекшеленеді. Әсіресе әдеби яван тілінде, санскриттен алынған көптеген, дерлік барлық жерде кездесетін сөздерімен ерекшеленеді. Бұл Явадағы индуизм және буддизмнің ұзақ тарихының нәтижесі. Индонезиядағы көптеген явандықтар екі тілді, яғни индонезиялық (малай тілінің стандартталған түрі) және яван тілінде еркін сөйлейді. Яван тілі бұрынғыда брахми жазуынан тараған, жергілікті халықта Ханакарака немесе Каракан деп белгілі жазумен жазылған. Сонымен қатар, яван тілі араб жазуынан шыққан Пегон деп аталатын, оңнан солға қарай жазылатын жазу арқылы да жазылуы мүмкін. Индонезия тәуелсіздік алғаннан кейін латын әліпбиіне ауыстырылды. Яван тілі Индонезияның ресми тілі болмаса да, явандықтар көпшілік құрайтын аймақтарда қарым-қатынас үшін аймақтық тіл мәртебесіне ие. Бұл тілді этникалық тіл деп қарастыруға болады, себебі ол явандық этникалық идентитіктің ерекше белгілерінің бірі болып табылады.

Әлеуметтік құрылым

Америкалық антрополог Клиффорд Герц 1960 жылдары явандық қоғамды үш аланға немесе "ағысқа" бөлді: сантри, абанган және прияи. Оның сөзіне сүйенсек, сантрилер исламның ортодоксалды түсіндіруін ұстанды, абанган индуизм және анимизм элементтерін араластырған исламның синкретикалық түрін (көбінесе Кеджавен деп аталады) ұстанды, ал прияи – әулеттік ақсүйектер болды. Бүгінде Герцтің пікіріне көбінесе қарсылық білдіріледі, себебі ол әлеуметтік топтарды сенімдерге байланысты топтармен шатастырды. Бұл әлеуметтік жіктеуді сырттан келгендерді, мысалы, араб, қытай және үнді тегіндес адамдар сияқты басқа индонезиялық емес топтарды жіктеу үшін қолдану да қиын болды. Солтүстік жағалау аймағында әлеуметтік жіктелу әлдеқайда икемді.

Күнтізбе

Ява халқы жава күнтізбесін грегориан және ислам күнтізбелерімен бірге қолданады. Грегориан күнтізбесі Индонезияның ресми күнтізбесі болып табылады, ал ислам күнтізбесі мұсылмандар мен Индонезия үкіметі діни құлшылықтар үшін және ислам мерекелерін анықтау үшін пайдаланады. Жава күнтізбесі қазіргі уақытта көбінесе мәдени шаралар үшін қолданылады (мысалы, Сидзи Суро). Жава күнтізбесі жүйесі қазіргі таңда Ислам күнтізбесіне негізделген, 1633 жылы Сұлтан Агунг қабылдаған ай күнтізбесі. Бұрын ява халқы индуистік күнтізбеге негізделген күн жүйесін қолданған. Көптеген басқа күнтізбелерден айырмашылығы, ява күнтізбесі Пасаран циклы деп аталатын 5 күндік апта қолданады. Бұл әлі де қолданыста және грегориан және ислам күнтізбелерінің 7 күндік аптасымен бірігіп, 35 күндік Ветонан циклын құрайды.

Орталық Жава мен Шығыс Жавадағы тарихи ғибадатханалар

Жавандықтардың ұзақ тарихы бойында көптеген маңызды ғимараттар салынды. Олардың арасында индуистік ескерткіштер, буддалық ступалар, жерлеу храмдары, сарай кешендері және мешіттер бар. Исламның күшеуіне дейін, 5-15 ғасырлар аралығында Индонезия архипелагында, әсіресе Явада дхармиялық діндер (индуизм және буддизм) басым болды. Осының нәтижесінде көптеген индуистік храмдар, жергілікті жерде «Канди» деп аталатын, Ява ландшафтын биледі. Жергілікті сенімдерге сәйкес, Ява алқабында мыңдаған индуистік храмдар буддалық храмдармен бірге болған, олардың көпшілігі 1006 жылы Мерапи тауының күшті жарылысынан көмілген. Екі маңызды діни ескерткіш – индуистік Прамбанан храмы және буддалық Боробудур храмы. Екеуі де 9 ғасырға жатады және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Екеуі де Йогьякартаның жанында, Мерапи тауының етегінде орналасқан. Ал, діни емес ғимараттардың мысалдары Маджапахит патшалығының бұрынғы астанасының (14-16 ғасырлар) қиратылыстарында, Шығыс Явадағы Тровалуанда көрініс береді. Кешеннің ауданы 11 км x 9 км-ді құрайды. Ол әртүрлі кірпіштен салынған ғимараттардан, ені 20-40 метрге жететін каналдан, тазарту бассейндерінен, храмдардан және ерекше екі бөлікті қақпалардан тұрады. Астана кешені қазіргі уақытта ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны атағын алуға үміткер ретінде қарастырылуда.

Дәстүрлі явандық ғимараттар

Дәстүрлі явандық ғимараттарды ағаш тіректермен тірелген трапеция пішіндес шатырларымен тануға болады. Явандық ғимараттардың тағы бір ерекшелігі – ашық қабырғалары мен төрт үлкен тірегі бар пендопо павильондары. Тіректер мен ғимараттардың басқа да бөліктері әсем ою-өрнектермен безендірілуі мүмкін. Бұл сәулет стилін Йогьякарта сұлтандығының кратондарында (Хаменгкубувоно және Пакуаламан сарайлары) және Суракартада (Пакубувоно және Мангкунегаран сарайлары) кездестіруге болады. Явадағы дәстүрлі мешіттер өзгеше явандық стильді сақтайды. Пендопо үлгісі мешіттерде намаз оқу залдары ретінде қолданылады. Көбінесе мұсылмандық күмбездің орнына трапеция пішіндес шатырлар орнатылады. Бұл шатырлар көбінесе көп қабатты және қыштармен жабылады. Күмбездерден бөлек, дәстүрлі явандық мешіттерде минареттер де жиі кездеспейді. Ескі индуизм-буддизм дәуірінен қалған екіге бөлінген қақпалар әлі де Явадағы көптеген мешіттер мен қоғамдық ғимараттарда қолданылады. Дәстүрлі явандық сәулетті қолданатын мешіттердің көрнекті мысалдары – Агунг Демак мешіті, Менара Кудус мешіті және Бантеннің Ұлы мешіті. Кудус мешіті индуистік стильдегі тас сәулет элементтерін де қамтиды, сондықтан ерекше назар аударуға лайық.

Ас мәзірі

Жавалықтардың тағамында күріш негізгі өнім болып табылады; күрішсіз Жавада тағам толыққанды деп есептелмейді. Бұл сонымен қатар явалықтардың мәдени ерекшелігінің маңызды бөлігі, оларды саго жейтін басқа индонезиялық аралдардың (мысалы, Молукк аралдары) тұрғындарынан және батыс елдерінен келген шетелдіктерден (наны көп жейтіндер) ерекшелендіреді. Күріш даму мен өркендеудің символы саналады, ал маниока сияқты түйнек жемістер кедейлікпен байланысты. Явандық тағамдар аймаққа қарай әртүрлі. Шығыс Явада ыстық және тұзды тағамдарға, маринадталған сиырдың еріндері мен мұрындарына, көкөністермен, креветкамен және бұрыш қосылған арахис соусымен бірге қызмет етеді. Руяк Чингур Шығыс Явадағы Сурабая қаласының дәстүрлі тағамы болып саналады. Гудек – Йогьякарта мен Орталық Яваның дәстүрлі тағамы, ол жас нанкадан (жақ жемісінен) пальма қанты мен кокос сүтімен бірнеше сағат қайнатылып жасалады. Песел – бұрыш қосылған арахис соусы, ол явандық тағамдардың көптеген түрлерінде қолданылады. Ол әртүрлі руяк және гадо-гадо түрлерінде пайдаланылады. Сонымен қатар, күріш, креветка, жұмыртқа және көкөністермен бірге жеке соус ретінде де қолданылуы мүмкін (Наси Песел – Песел күріш). Түмпенг – конус пішіндес жанартауға ұқсас күріш, көбінесе сары түс беру үшін қызанақпен боялады. Бұл Жавадағы көптеген рәсімдердің маңызды бөлігі. Түмпенг туған күн, үй көшу немесе басқа да маңызды оқиғаларда ұсынылады. Дәстүрлі түрде Түмпенг бамбуктан жасалған дөңгелек табақта (бесек) қуырылған тауық, қайнатылған жұмыртқа, көкөністер және ешкі етімен бірге беріледі. Явадағы танымал тағам – темпе, бұл соядан жасалған, қалыпты түрде саңырауқұлақпен ферменттелген ет орнына қолданылатын өнім. Бұл Жавада белоктың маңызды көзі және вегетариандықтар үшін еттің орнына қолданылатын өнім ретінде бүкіл әлемде танымал.

Аттар

Жавандықтардың әдетте тек бір есімі болады, олар отбасылық аты мен тегін қолданбайды. Явандық есімдер дәстүрлі яван тілдерінен шығуы мүмкін, олардың көптегені санскриттен алынған. "Су" префиксі, "жақсы" деген мағынаны білдіретін есімдер өте танымал. Исламның пайда болуымен, көптеген жавандықтар араб есімдерін қолдана бастады, әсіресе исламдық ықпалы күшті жағалау аймақтарында. Қарапайым халық көбінесе бір сөздік есімдерге ие, ал ақсүйектер екі немесе одан көп сөзден тұратын есімдерді қолданады, бірақ тегі сирек кездеседі. Кейбір адамдар әкесінің атынан туындаған есімді қолданады. Басқа мәдениеттердің ықпалымен көптеген адамдар басқа тілдердегі, әсіресе еуропа тілдеріндегі есімдерді қолдана бастады. Христиан жавандықтар әдетте латынша крещение есімін, содан кейін дәстүрлі явандық есімін қолданады.

Кәсіптері

Индонезияда явандықтар кез келген мамандықтарда табылады, әсіресе үкіметтік және әскери қызметтерде.

Ауыл шаруашылығы

Дәстүр бойынша, явалықтардың көпшілігі шаруалар болып келген. Жавадағы құнарлы вулкандық топырақтардың болуына байланысты егіншілік кеңінен таралған. Ең маңызды ауыл шаруашылығы өнімі – күріш. 1997 жылы Ява Индонезияның күріш өндірімінің 55%-ын құраған деп есептелді. Шаруалардың көп бөлігі шағын күріш алқаптарында жұмыс істейді, олардың шамамен 42%-ы 0,5 гектардан кем жерді өңдейді. 774 және 787 жылдары Чампаға явандықтар немесе кунлундар шабуыл жасады. 774 жылы Нячангтағы По Нагарға шабуыл жасалып, қарақшылар храмдарды қиратты, ал 787 жылы Пхангрангқа шабуыл жасалды. Бірнеше Чампаның жағалау қалалары Явадан келген теңіз шабуылдарынан зардап шекті. Явандық флоттар Чампа жазбаларында «Явадан келген флоттар» (Javabala sanghair nāvāgataiḥ) деп аталады. Явандықтардың 10-шы ғасырда Австралияға келгендігі және онда қоныстанғандығы мүмкін, олардың қонысы 1600 жылдардың басына дейін сақталған. Вахару IV жазуында (931 ж.) және Гараман жазуында (1053 ж.) Матарам патшалығы мен Эйрланга дәуіріндегі Кахурипан (1000–1049 ж.) Ява ұзақ өркендеген, сондықтан көптеген еңбекке мұқтаж болды, әсіресе өнімді жинау, орамдау және порттарға жіберу үшін. Занзибардан (Дженги), Австралиядан (Пужут) және Папуадан (Бондан) қара жұмысшылар әкелінді. Наерсеннің сөзіне сүйенсек, олар Яваға сауда арқылы (саудагерлер сатып алған) немесе соғыста тұтқынға түсіп, құл ретінде пайдаланылған. Демак патшасы Чиаймасиоуроның мәлімдемесіне қарағанда, 1601 жылы явандықтардың бір тобы Лука Антара деп аталатын жерге қоныстанды, бұл жердің Австралия екеніне сеніледі. Бірақ 1610 жылы Эредианың қызметшісі Лука Антараға барғанда, жері тасталып кеткендей көрінді. 10-шы ғасырлық араб еңбегі «Үндістандың таңғажайыптары» (Ajayeb al Hind) Африкаға Ваквак немесе Ваквак деп аталатын халықтың шапқыншылығы туралы айтады, бұл Шривиджаяның малай халқы немесе Матарам патшалығының явандықтары болуы мүмкін. Явандықтар Минг әулеті кезеңінде де қара құлдарды экспорттағандығы тіркелген. Мадагаскар халқының теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияның, әсіресе Оңтүстік Борнеоның түрлі топтарымен генетикалық байланысы бар. Малагаси тілінің бір бөлігі Мааян тілінен алынған, санскриттен қарыз сөздері бар, және явандық немесе малай тілдері арқылы жергілікті тілдік өзгерістерге ұшыраған. Мааян және Даяк халқы теңізші емес, құрғақ күріш өсіруші болғандықтан, ал кейбір малагасилер ылғалды күріш өсіруші болғандықтан, оларды явандықтар мен малайлықтар сауда флотында жұмысшы немесе құл ретінде тасымалдаған болуы мүмкін. 16-шы ғасырдың басындағы еуропалық деректерде явандық саудагерлердің барған жерлері атап көрсетілген: Малуку аралдары, Тимор, Банда, Суматра, Малакка, Қытай, Тенэсарим, Пегу (Баго), Бенгал, Пуликат, Коромандель, Малабар, Камбай (Хамбат) және Аден. Сондай-ақ Мальдив, Каликут (Кожикод), Оман, Аден және Қызыл теңізге барғандар да болды. 1413 жылы Яваға келген Ма Хуан (Чжэн Хэнің аудармашысы) Ява порттарының Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа порттарға қарағанда көп және толық тауарлар мен қызметтерді ұсынғанын айтты. Афонсу де Альбукерки Малакканы бағындырғанда, португалдықтар явандық теңізші-ұшқыштан Американың бір бөлігін қамтитын картаны тапты. Альбукерке карта туралы былай деді: «Жақсы Үміт мүйісін, Португалияны және Бразилия жерін, Қызыл теңізді және Парсы теңізін, Клоув аралдарын, қытайлықтар мен Горалардың теңіз жолдарын, олардың ромбтарын және кемелердің тікелей бағыттарын, және ішкі аймақтарды, және патшалықтардың бір-бірімен шекарасын көрсететін үлкен явандық ұшқыштың картасы. Менің ойымша, мырза, бұл мен көрген ең жақсы нәрсе, және Сіздің Жоғарылығыңыз оны көргенде қуанады, онда жава тілінде жазылған есімдер бар еді, бірақ мен жава тілінде оқи алатын явандықпен бірге болдым. Мен бұл шығарманы Сіздің Жоғарылығыңызға жіберемін, ол Франсиско Родригес басқасынан көшірген, онда Сіздің Жоғарылығыңыз шынымен қытайлықтар мен горалардың қайдан келгенін, және сіздің кемелеріңіздің Клоув аралдарына қарай бағытын, және алтын кен орындары қайда жатыр, және Ява және Банда аралдары, мускат және мац, және Сиам патшасының жері, сондай-ақ қытайлықтардың кеме қатынасы жерінің соңы, ол бағыт, және олар қалай әрі қарай кеме қатынасы жасамайды». Португалия королі Мануэль I-ге Альбукеркидің хаты, 1 сәуір 1512 жыл. Явандықтар, басқа австронезиялық этностар сияқты, қатаң навигациялық жүйені қолданады: теңізде бағдар алу әр түрлі табиғи белгілерді және «жұлдыздар жолы навигациясы» деп аталатын ерекше астрономиялық техниканы қолдану арқылы жүзеге асырылады. Негізінде, кеме жүргізушілер белгілі бір жұлдыздардың көтерілуі мен батуы арқылы танылатын аралдарға кеменің бағытын анықтайды. Еуропалықтар тіркеген, бойлық және көлденең сызықтарға, ромб сызықтарына және кемелердің тікелей бағыттарына толы карталардың қолданылуы португалдықтардың 1500 жылдардың басында явандық карталарды ең жақсы карталар деп санауына әкелді. Еуропалық отаршылдық Явандық саудагер теңізшілердің қызмет аймағын азайтты. 1645 жылы Диого до Куто Явандықтар Мадагаскардың шығыс жағалауымен байланыс жасағанын атап өтті. Матарам сұлтандығының Амангурат I-нің жағалау қалаларындағы кемелерді жою және олардың көтерілісін болдырмау үшін порттарды жабу шешімі 17-шы ғасырдың ортасында явандықтардың алыс қашықтыққа теңізде саяхаттау мүмкіндігін одан әрі шектеді.

Traditionally, most Javanese people are farmers. Farming is especially common because of the fertile volcanic soil in Java. The most important agricultural commodity is rice. In 1997, it was estimated that Java produced 55% of Indonesia's total output of the crop. Most farmers work in small scale rice fields, with around 42% of farmers working and cultivating less than 0.5 hectares of land. Champa was assaulted by Javanese or Kunlun vessels in 774 and 787. In 774 an assault was launched on Po Nagar in Nha trang where the pirates demolished temples, while in 787 an assault was launched on Phang rang. Several Champa coastal cities suffered naval raids and assault from Java. Java armadas was called as Javabala sanghair nāvāgataiḥ (fleets from Java) which are recorded in Champa epigraphs. The Javanese may have contacted Australia in 10th century AD, and migrated there, their settlement existing until early 1600s. According to Waharu IV inscription (931 AD) and Garaman inscription (1053 AD), the Mataram Kingdom and Airlangga's era Kahuripan (1000–1049 AD) of Java experienced a long prosperity so that it needed a lot of manpower, especially to bring crops, packings, and send them to ports. Black labor was imported from Jenggi (Zanzibar), Pujut (Australia), and Bondan (Papua). According to Naerssen, they arrived in Java by trading (bought by merchants) or being taken prisoner during a war and then made slaves. According to Chiaymasiouro, the king of Demak, in 1601 AD a subgroup of Javanese people already settled in a land called Luca Antara, which is believed to be Australia. But when Eredia's servant went to Luca Antara in 1610, the land had seemingly been abandoned. The 10th century Arab account Ajayeb al Hind (Marvels of India) gives an account of invasion in Africa by people called Wakwak or Waqwaq, probably the Malay people of Srivijaya or Javanese people of Mataram kingdom, and the Javanese were still recorded as exporting black slaves during the Ming dynasty era. The Malagasy people have genetic links to various Maritime Southeast Asian groups, particularly from southern Borneo. Parts of the Malagasy language are sourced from the Ma'anyan language with loan words from Sanskrit, with all the local linguistic modifications via Javanese or Malay language. As the Ma'anyan and Dayak people are not a sailor and were dry rice cultivators while some Malagasy are wet rice farmers, it is likely that they are carried by the Javanese and Malay people in their trading fleets, as labor or slaves. Early 16th century European accounts noted the places which the Javanese merchants visited, which include Maluku Islands, Timor, Banda, Sumatra, Malacca, China, Tenasserim, Pegu (Bago), Bengal, Pulicat, Coromandel, Malabar, Cambay (Khambat), and Aden. There were also those who went to the Maldives, Calicut (Kozhikode), Oman, Aden, and the Red Sea. Ma Huan (Zheng He's translator) who visited Java in 1413, stated that ports in Java were trading goods and offer services that were more numerous and more complete than other ports in Southeast Asia. When Afonso de Albuquerque conquered Malacca, the Portuguese recovered a chart from a Javanese maritime pilot, which already included part of the Americas. Regarding the chart Albuquerque said:

" a large map of a Javanese pilot, containing the Cape of Good Hope, Portugal and the land of Brazil, the Red Sea and the Sea of Persia, the Clove Islands, the navigation of the Chinese and the Gores, with their rhumbs and direct routes followed by the ships, and the hinterland, and how the kingdoms border on each other. It seems to me. Sir, that this was the best thing I have ever seen, and Your Highness will be very pleased to see it; it had the names in Javanese writing, but I had with me a Javanese who could read and write. I send this piece to Your Highness, which Francisco Rodrigues traced from the other, in which Your Highness can truly see where the Chinese and Gores come from, and the course your ships must take to the Clove Islands, and where the gold mines lie, and the islands of Java and Banda, of nutmeg and mace, and the land of the King of Siam, and also the end of the land of the navigation of the Chinese, the direction it takes, and how they do not navigate farther." — Letter of Albuquerque to King Manuel I of Portugal, 1 April 1512. The Javanese people, like other Austronesian ethnicities, use a solid navigation system: Orientation at sea is carried out using a variety of different natural signs, and by using a very distinctive astronomy technique called "star path navigation". Basically, the navigators determine the bow of the ship to the islands that are recognized by using the position of rising and setting of certain stars above the horizon. The use of maps full of longitudinal and transverse lines, rhumb lines, and direct route lines traveled by ships were recorded by Europeans, to the point that the Portuguese considered the Javanese maps were the best map in the early 1500s. European colonial presence diminished the range of the Javanese merchant sailors. In 1645, Diogo do Couto noted that the Javanese had communicated with the east coast of Madagascar. The decision of Amangkurat I of the Mataram Sultanate to destroy ships in coastal cities and close ports to prevent them from rebelling in the mid 17th century further reduced the Javanese people's ability in long distance sailing.

Кеме жасаушы

Явалықтар K'un lun po (K'un lun халқының po) деп аталатын үлкен кемелер шығаратындығы белгілі. Бұл кемелер біздің заманымыздың 2-ші ғасырында-ақ Үндістан мен Қытай арасындағы теңіздерде жүзіп, 250–1000 тонна жүкпен бірге 1000-ға дейін адамды тасымалдайтын. Бұл кеменің ерекшеліктері: оның ұзындығы 50–60 м-ден асады, корпусы бірнеше тақтайдан тұрады, мачталары мен желкендері жоқ, желкені танжа желкені түрінде және планкаларды бекіту техникасы – өсімдік талшықтарымен тігіп бекіту. Африкадағы явандық сауда және құлдар сату Африканың Мадагаскар және Шығыс жағалауында кеме жасауға күшті әсер етті. Бұл туралы африкалық қайықтарда кездесетін аутриггерлер мен окулилер (көздің әшекейі) куәлік етеді. Явалықтар салған тағы бір үлкен кеме – жонг, ол алғаш рет 9-шы ғасырдағы көне явандық жазуда тіркелген. Оның сипаттамалары ұқсас болғанымен, po кемесінен кейбір айырмашылықтары бар: ол тақтайларды біріктіру үшін ағаш штифттерді қолданды және жолаушылар мен жүк көлемінің арақатынасы екі есеге жоғары. Маджапахит дәуірінде жонг әдетте 600–700 адамды және 1200–1400 тонна жүк тасыды, ал ең үлкендері 1000 адамды және 2000 тонна жүк тасыды, олардың ұзындығы 80,51 м LOD және 88,56 м LOA болды. Жонг негізінен Ява айналасындағы екі ірі кеме жасау орталығында салынды: Яваның солтүстік жағалауында, әсіресе Рембанг–Демак (Мурья бұғазы бойымен) және Чиребон; Борнеоның оңтүстік жағалауы (Банжармасин) және іргелес аралдар. 16-шы ғасырда кеме жасаудың ірі порты болған Пегуде де жонг салынды, оны онда тұратын явандықтар жасады. Явалықтардың кеме жасаудағы шеберлігіне таң қалған Афонсу де Альбукерке португалдықтар үшін Үндістанда жұмыс істеу үшін 60 явандық ағаш шебері мен кеме жасаушыны жалдады. Олар Үндістанға ешқашан келмеді, өйткені бүлік көтеріп, португалдық кемені жаулап алды және оны Пасайға алып кетті, онда оларды ерекше құрметпен қарсы алды. Голландтықтар да явандықтардың кеме жасаудағы шеберлігін мойындады, 18-шы ғасырда Амстердамдағы кеме жасау шеберханалары явандықтарды жұмысшылар ретінде жұмысқа алды. Жавадағы кеме жасау 17-шы ғасырдың басында VOC Жавада бекініп алған кезде қиындыққа тап болды. Алайда, 18-шы ғасырда Яваның кеме жасау аймақтары (әсіресе Рембанг пен Джувана) еуропалық үлгідегі ірі кемелерді (барк және бригантин типтес) салуды бастады. 1856 жылы Джон Кроуфурд Яваның солтүстік жағалауында явандық кеме жасау әлі де жалғасып жатқанын атап өтті, кеме жасау шеберханалары еуропалықтардың бақылауында болды, бірақ барлық жұмысшылар явандықтар еді. 19-шы ғасырда салынған кемелердің ең үлкен тоннажы 50 тоннаны құрады және олар өзен көлігі үшін пайдаланылды. Крис жасау өнері қару жасау үшін қолданылатын техникалық дағдыларды қамтамасыз етті. Оқ-дәрі және атыс қаруларын жасау үшін арнайы білім қажет болды және оларды бір адамдар жасаған болуы мүмкін. Маджапахит, Махапатих (премьер-министр) Гаджа Маданың басшылығымен (1331–1364 жылдары қызмет еткен) Юань әулетінен алынған оқ-дәрі технологиясын теңіз флотында пайдаланды. 1413 жылы явандықтар таяқпен қаруланған (бедил тобак) қолданғандығы тіркелген. Дуарте Барбоса шамамен 1514 жылы Ява тұрғындарының құйма артиллерия жасауда шебер екенін және өте жақсы артиллерияшылар екенін айтты. Олар көптеген бір фунттық зеңбіректерді (cetbang немесе rentaka), ұзын мылтықтарды, шпингардтарды (аркебус), шиоппи (қол зеңбіректер), грек отын, зеңбіректерді (пушкаларды) және басқа да от жұмыстарын жасады. Әр жерде артиллерия жасауда және оны пайдалануда жақсы білім бар. 1513 жылы Пати Юнус басқарған явандық флот португалдық Малаккаға шабуыл жасау үшін "Явада жасалған көптеген артиллериямен" жүзіп кетті, өйткені явандықтар құю және қорытуда, сондай-ақ темірмен жұмыс істеуде шебер, олар Үндістандағылардан асып түседі". Чжан Ши Дун Си Ян Као (1618) кітабында явандықтар жаулап алған Палембанг қаласының ашулы отты май (менг хуо ю) өндіретінін айтады, ал Хуа И Као бойынша бұл – ағаш шырынының (shu chin) бір түрі және оны лайлы май (ni yu) деп те атайды. Чжан Ши былай жазды: Ол камфораға ұқсайды және адам терісін жеңдеуге қабілетті. Жанып, суға тасталған кезде оның жарығы мен жалыны одан да күшейе түседі. Барбарийлер оны қару ретінде пайдаланады және желкендер, қорғандар, жоғарғы құрылымдар мен ескектердің өртенуіне себеп болатын үлкен өрттерді тудырады, оларға төтеп беру мүмкін емес. Балықтар мен тасбақалар онымен жанасса, күйіп қалудан құтыла алмайды. Проекторлық сорғы туралы ешқандай мәлімет болмағандықтан, қару бәлкім, қысқаша қосқыштары бар сынғыш бөтелкелер болған. Явалықтар қарамбаланг, кавака, сипинг сипинг және ваджу ранде сияқты түрлі қару-жарақ жасады. Олар сондай-ақ, "рукух" деп аталатын болат қалқандарды да жасады. Қаруды, әдетте, жоғары дәрежелі сарбаздар мен оқытылған/жалақылы әскерлер ғана қолданды, жалақылы тұрақты армияның саны Сингасари және Маджапахит дәуірінде (1222–1527 жж.) 30 000-ға жететін еді, ал алғашқы мәліметтер 1225 ж. қытайлық жазбаларында кездеседі. Явандық армияның бір бөлігі әдетте көкірекшесіз шайқасқан шаруалардың жасақтарынан тұратын.

The Javanese were known to produce large ships called K'un lun po (po of the K'un lun people). These ships already plied the seas between India and China as early as 2nd century CE, carrying up to 1000 people alongside 250–1000 tons of cargo. The characteristics of this ship are that it is large (more than 50–60 m long), the hull is made of multiple plankings, has no outrigger, mounted with many masts and sails, the sail is in the form of a tanja sail, and has a plank fastening technique in the form of stitching with plant fibers. Javanese trading and slaving activities in Africa caused a strong influence on boatbuilding on Madagascar and the East African coast. This is indicated by the existence of outriggers and oculi (eye ornament) on African boats. Another large ship built by the Javanese was the jong, first recorded in an Old Javanese inscription from the 9th century AD. Although the characteristics may be similar, it has some differences from the po that it was using wooden dowels for joining the planks and has double passenger to deadweight ratio. During the Majapahit era, a jong usually carried 600–700 men with 1200–1400 tons deadweight, and was about 69.26–72.55 m LOD and 76.18–79.81 m LOA. The largest ones, carried 1000 men with 2000 tons deadweight, was about 80.51 m LOD and 88.56 m LOA. The jong was mainly constructed in two major shipbuilding centres around Java: north coastal Java, especially around Rembang–Demak (along the Muria strait) and Cirebon; and the south coast of Borneo (Banjarmasin) and the adjacent islands. Pegu, which is a large shipbuilding port at the 16th century, also produced jong, built by Javanese who resided there. Impressed by the Javanese's skill in shipbuilding, Afonso de Albuquerque hired 60 Javanese carpenters and shipbuilders to work in India for the Portuguese. They never arrived in India, as they mutinied and took the Portuguese ship they boarded to Pasai, where they were welcomed extraordinarily. The Dutch also realized Javanese proficiency in shipbuilding, in the 18th century, shipbuilding yards in Amsterdam employed Javanese people as the foremen. The shipbuilding in Java was hampered when the VOC gained a foothold in Java starting in the early 17th century. However, in the 18th century, the Javanese shipbuilding areas (particularly Rembang and Juwana) started building large European styled vessels (bark and brigantine type), In 1856, John Crawfurd noted that Javanese shipbuilding activity still existed on the north coast of Java, with the shipyards supervised by Europeans, but all of the workers were Javanese. The ships that were built in the 19th century had a maximum tonnage of 50 tons and were used for river transport. The art of kris making provided the technical skills applied to gunmaking. Cannon and firearms required special expertise and may have been made by the same individuals. The blacksmith's spiritual power was said to be transferred to the guns. Majapahit under Mahapatih (prime minister) Gajah Mada (in office 1331–1364) utilized gunpowder technology obtained from Yuan dynasty for use in the naval fleet. Pole gun (bedil tombak) was recorded as being used by Javanese people in 1413. Duarte Barbosa ca. 1514 said that the inhabitants of Java are great masters in casting artillery and very good artillerymen. They make many one pounder cannons (cetbang or rentaka), long muskets, spingarde (arquebus), schioppi (hand cannon), Greek fire, guns (cannons), and other fire works. Every place are considered excellent in casting artillery, and in the knowledge of using it. In 1513, the Javanese fleet led by Pati Unus, sailed to attack Portuguese Malacca "with much artillery made in Java, for the Javanese are skilled in founding and casting, and in all works in iron, exceeding what they have in India". Zhang Xie in Dong Xi Yang Kao (1618) mentioned that city of Palembang, which has been conquered by Javanese, produces the furious fiery oil (meng huo yu), which according to the Hua I Kao is a kind of tree secretion (shu chin), and is also called mud oil (ni yu). Zhang Xie wrote:It much resemble camphor, and can corrode human flesh. When ignited and thrown on water, its light and flame become all the more intense. The barbarians use it as a fire weapon and produce great conflagrations in which sails, bulwarks, upperworks and oars all catch fire and cannot withstand it. Fishes and tortoises coming in contact with it cannot escape from being scorched. Because there was no mention of projector pump, the weapon is probably breakable bottles with fuses. Javanese people made several types of armor such as karambalangan, kawaca, siping siping, and waju rante. They also made steel helmets called rukuh. Armor is probably only used by high ranking soldiers and trained/salaried troops, with salaried standing army numbering as many as 30,000 existing during the Singhasari and Majapahit era (1222 to 1527 CE), with the first mention being in the Chinese record Zhu Fan Zhi of 1225 CE. A part of the Javanese armies usually consisted of peasant levies who fought bare chested.

Батик жасау

Батиктерді ерлер де, әйелдер де киеді, ал өрнектері әлеуметтік мәртебені көрсетеді. Батиктер сонымен қатар салтанатты шараларда қолданылады, нақты бір суреттер жаңа туған балаға немесе жаңа үйленген жұбайлар мен олардың отбасыларына бақыт әкелу үшін пайдаланылады. Пекалоньган, Кауман, Кампунг Таман және Лавеян сияқты кейбір қалалар мен ауылдар батик жасауға маманданған.

Ағашқа ою

Жавандық ағаш ою өнері дәстүрлі түрде мүсіндер, (ваянг) қуыршақтар және маскалар сияқты әртүрлі мәдени мүліктерге қолданылады. Ағаштан ою-өрнек жасау үйдің сәндемесі мен бөлшектерінде де маңызды рөл атқарады. Керемет әшекейленген Ома Кудус – жавандық ағаш ою шеберлігінің тамаша мысалы. Орталық Явадағы Джепара қаласы жавандық ағаш ою шеберханаларының орталығы ретінде әйгілі, онда суретшілер мен ағаш ұсталары ерекше Яван тик ағашымен жұмыс істейді.