Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1995 жылы Уолтер Джон Уильямстың романы.
1995 novel by Walter Jon Williams
Метрополитен – американдық жазушы Уолтер Джон Уильямстың 1995 жылы алғаш жарық көрген фантастикалық романы. 1997 жылы "Отпен өртенген қала" атты жалғасы жарық көрді.
Metropolitan is a fantasy novel by American writer Walter Jon Williams, first published in 1995. A sequel, City on Fire, was published in 1997.
Орнату
Метрополитен атаусыз әлемде орналасқан, ал шалқар өткенде белгілі бір агенттіктер планетаны Қалқан деп аталатын тосқауылмен қоршаған. Қалқан жарық пен жылуды бөліп шығарады, белгілі бір биіктікке көтерілген кез келген затты күйдіреді және оған бағытталған барлық электромагниттік энергияны сіңіріп алады. Осының салдарынан әлемде күн, түн, немесе маусымдар болмайды (дегенмен, бұлттар мен жаңбыр сияқты ауа райы құбылыстары бар). Әлем тұрғындары уақытты "кезеңдерге" бөледі, олар шамамен сегіз сағатқа тең келеді (оларды "жұмыс", "қызмет" және "ұйқы" кезеңдері деп атайды). Әлемді Қалқанмен кім және не үшін қоршағаны – әлемнің көптеген діндерінің діни сенімдерінің маңызды бөлігін құрайды. Мыңжылдықтар бойы әлем халқы өсіп, барлық қолжетімді жер беті бір қаламен жабылған, ол ұлттарға ұқсас мегаполистер деп аталатын аймақтарға бөлінген. Мегаполистерде демократиядан диктатураға дейінгі әртүрлі үкімет түрлері бар; "Метрополитен" – бүкіл мегаполисті басқаратын ықпалды тұлғаларға берілетін атақ. Плазманың болуысыз планетада өмір мүмкін емес, ол адамның еркіне жауап беретін энергия, және ол заттардың (ғимараттар немесе ғимараттардың құрылымдық элементтері сияқты) белгілі бір геометриялық үлгілерде орналасуы арқылы туындайды. Плазма пайда болғанда, оны адамдар тікелей қолдана алады, бірақ көбінесе оны қауіпсіз пайдалану үшін батареяларға жинақтайды. Көбінесе плазма көздері мегаполистің басқаруында болады, ол плазманы өзінің қажеттері үшін сақтайды немесе оны азаматтарына электр энергиясы немесе су сияқты сатады. Плазманы қолдану – сиқырдың бір түрі, оны қолданушылар сиқыршылар деп аталады; оның көптеген әсерлерінің ішінде, ол заттарды жасау немесе өзгерту үшін (мысалы, тағам өндіру үшін), медициналық емдеу немесе генетикалық өзгерістер жасау, сезімдерді күшейту, иллюзиялар жасау және энергиялық оқтармен адамдарды өлтіру үшін қолданылуы мүмкін.
Metropolitan is set on an unnamed world where, in the distant past, some agency or agencies enclosed the planet in a barrier known as the Shield. The Shield emits light and heat, incinerates all matter that rises above a certain altitude, and absorbs all electromagnetic energy directed into it. As a result, the world has no day, night, or seasons (although it does have weather phenomena like clouds and rain). Its inhabitants divide time into "shifts", which appear to correspond to about eight hours (as they are referred to as "work", "service", and "sleep" shifts). The nature of who placed the Shield around the world, and why, is a major part of the theology of the world's many religions. Over the millennia the population of the world has grown and all available land surface has been covered with a single city, divided into areas called metropolises that are analogous to nations. The metropolises have governments that span the gamut from democracies to dictatorships; "Metropolitan" is used as a title for powerful individuals who rule entire metropolises. Life on the planet would be impossible without the existence of plasm, an energy responsive to human will that is created by the arrangement of matter (such as buildings, or the structural elements within buildings) in certain geometric patterns. When plasm arises, it can be tapped and used directly by humans, but is usually channeled into batteries so it can be used safely. In almost all cases, plasm sources are under the control of the metropolitan government, which either keeps the plasm for its own use or sells it to its citizens, like electricity or water. Plasm use is a form of magic, and its users are referred to as mages; among many other effects it can be used to create or transmute matter (for example, to manufacture food), perform medical treatments or genetic modifications, enhance senses, create illusions, and kill people with energy blasts.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Романның басты кейіпкері Айя – Джаспир мегаполисіндегі Плазмалық Басқарманың кішігірім қызметкері; Басқарма – плазма құдықтарын пайдаланып, плазманы (өте жоғары бағамен) оны қолданушыларға сататын коммуналдық компания. Айя – баркази ұлтының өкілі, олардың Барказиль деген мегаполисі бірнеше буын бұрын азаматтық соғысқа ұшырап, аумағы бөлініп, көршілес мегаполистер тарапынан басып алынып, халқы босқындар ретінде тараған. Баркази дінінің ортасы – алдамшы құдай Карло, ол үнемі басқаларды алдап жүреді, ал алдау (чо́нах) олардың мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Айя университетте плазманы қолдануды қысқаша оқыған, бірақ оқуын жалғастыру үшін қажетті плазманың жоғары құнына байланысты тоқтатқан. Бірнеше қалалық блоктарға зиян келтірген, отпен тұтанған әйелдің алып көрінісін тергеуге кіріскен авариялық жағдайларға ден қою тобында жұмыс істей келе, ол бұрын белгісіз, өте қуатты плазма құдығын ашады (көрініс осы құдыққа түсіп, плазманы тікелей пайдаланған әйелдің қаза болуынан туындаған). Ол оның орнын жария етпей, Басқарманы қасаң ізденіске жетеледі, осы уақытта оны өзіне тиімді пайдаланудың жолын іздейді. Соңында ол оны Константинге ашады, ол өзімен жақын жердегі сәнді пәтерлер кешенінде тұрады. Константин – шебер сиқыршы және болашақты көре білетін саяси теоретик, ол әлемді тұрқып қалған жағдайынан шығаруды армандайды. Ол туған мегаполисінің митрополиті болған және көптеген реформаларды жүзеге асыруға тырысқан, бірақ оған опасыздық жасалып, биліктен қуылған және оған жақын адамдар тарапынан жер аударылған. Айя оның саяси ойларын құрметтейді, сондықтан плазма көзін оған ашады, осы арқылы ол "Жаңа қала" жоспарларын іске асыруға тағы бір мүмкіндік алады, тек оны жүзеге асырған кезде өзі де қатысуын қалайды. Содан кейін Айя өте кең ауқымды чо́нах жүргізеді, Басқарманы жаңылыстырады, Баркази туыстарымен (олар оның ісінен үлес алуды қалайды) және жергілікті ұйымдасқан қылмыстық топпен байланыс жасайды, Джаспирдегі күйеуін (алыстағы мегаполисте жұмыс істейді) хабарсыз қалдырады және Константиннің оң қолы Сорияның қаупінен сақтануға тырысады. Осының бәрі кезінде ол Константинмен махаббатқа түседі және одан сиқыр өнерін үйренеді, ол үшін ол табиғи қабілетке ие. Романның кульминациялық нүктесінде Айяның плазма көзі және оның өзінің сиқырлық көмегі Константин Караки мегаполисінде революция ұйымдастырғанда және оны революциядан кейінгі билік құрылымына орналастырғанда шешуші рөл атқарады, осы позициядан ол "Жаңа қала" реформаларын жүзеге асыруды үміттенеді. Джаспирде бюрократ ретінде өзінің толық әлеуетін пайдалану мүмкіндігі жоқ екенін түсінген Айя жұмысынан, отбасынан және некесінен бас тартып, Константиннің арманын іске асыруға көмектесу үшін Каракиге сапар шегеді.
The novel's protagonist, Aiah, is a minor functionary for the Plasm Authority in the metropolis of Jaspeer; the Authority is the public utility company that taps plasm wells and sells the plasm (at very high rates) to those who would use it. Aiah is one of the Barkazi, an ethnic group whose metropolis, Barkazil, was engulfed by civil war several generations ago, its territory partitioned and occupied by the adjacent metropolises and its population dispersed as refugees. Barkazi religion centers around a trickster god, Karlo, who is constantly running scams on others, and the tradition of the scam, or chonah, is central to their culture. Aiah briefly studied plasm use at university, but ended her studies because of the high cost of the plasm required to continue them. Working for an emergency response team investigating a huge flaming apparition of a woman that damages several city blocks, she discovers a previously unknown plasm well of tremendous power (the apparition being caused by a woman who blundered into the well and tapped the plasm directly, killing herself in the process). Instead of disclosing its location, she leads the Authority on a wild goose chase while trying to decide on how best to use it to her advantage. She decides to reveal it to Constantine, a resident of a luxury apartment complex near her own. Constantine is a skilled mage and visionary political theorist with dreams of moving the world beyond its stagnant situation. He became Metropolitan of his home metropolis and attempted to implement many reforms, but was betrayed, forced from power, and exiled by those closest to him. Aiah, an admirer of his political thought, discloses the plasm source to him so that he might make another attempt at realizing his plans for the "New City", asking only that she be made a part of whatever he carries out. Aiah then effectively runs a chonah of enormous scale, misleading the Authority, dealing with her Barkazi extended family (who want a piece of whatever action she is in on) and the local organized crime group, keeping her Jaspeeri husband (working in a distant metropolis) in the dark, and avoiding the potentially lethal attentions of Constantine's right hand woman, Sorya. Through all of this she has a love affair with Constantine and receives training in magery from him, for which she has a great deal of natural talent. At the novel's climax, Aiah's plasm source, and her own magical assistance, is a crucial element when Constantine orchestrates a revolution in the metropolis of Caraqui and installs himself in its post revolutionary power structure, from which position he hopes to enact his New City reforms. Realizing that she has no hope of using her full potential as a bureaucrat in Jaspeer, Aiah leaves her job, family, and marriage behind and travels to Caraqui to help Constantine achieve his dream.
Қабылдау
Metropolitan сол жылы "Набула" сыйлығының ең үздік роман номинациясына іліккен. SF Sites сайтынан Донна МакМэхон Уильямсты "күрделі әлем мен сюжет құрғаны" және "көп қиындықтарға бармай, оның мәліметтерін өзінің повестеуіне шебер тоқығаны" үшін жоғары бағалады, сондай-ақ "сипаттамалары өте жақсы, ал кейіпкерлері берік" екенін атап өтті; қорытындысында, кітап "толыққанды қанағаттандырмаса" да, "оқуға тұрарлық" екенін айтты. Kirkus Reviews та осы пікірге қосылып, оны "Уильямстың өзінің жоғары стандарттарына сай келмейтін", "жайдарлы, қызықты, бірақ ажыратылған сценарийге" ие деп бағалады.
Metropolitan was nominated for the Nebula Award for Best Novel in the same year. The SF Sites Donna McMahon praised Williams for "creat(in)g a complex world and plot" and "successfully weaving (its) details into his narrative without resorting to any awkward contrivances", noting as well that the "descriptions are excellent, and his characters are strong"; ultimately, she judged that although the book "unsatisfying", it was nevertheless "worth reading". Kirkus Reviews similarly felt that it was "by Williams's own high standards, unsatisfying", with a "curious, fascinating yet disconnected scenario".