Тұрақсыздық жағдайлары мен дағдарыстар

Кіріспе

Хаостық оқиғалар

Дағдарыс – жеке адамға, топқа немесе бүкіл қоғамға әсер ететін тұрақсыз және қауіпті жағдайға алып келетін кез келген оқиға немесе кезең. Дағдарыстар – адам немесе қоршаған орта мәселелеріндегі теріс өзгерістер, әсіресе олар кенеттен, ешқандай ескертусіз орын алғанда. Басқаша айтқанда, дағдарыс – төтенше жағдайдың сынақ уақыты.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "кризис" сөзі латын тілінен алынған, ал латын тілі грекше "κρίσις krisis" сөзінен – "ажырату, шешім, дағдарыс" деген мағынада қабылданған. Бұл атау "κρίνω krinō" етістігінен туындаған, яғни "ажырату, таңдау, шешім қабылдау" дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде "кризис" сөзі алғаш рет медициналық контексте қолданылды, ол аурудың даму кезеңіндегі өзгеріс, жазылу немесе өлімді білдіретін, яғни шешуші нүкте. Сондай-ақ, аурудың дамуындағы маңызды өзгерістерді де білдірген. Дағдарыстың бірнеше анықтамалық белгілері бар. Сигер, Селлноу және Ульмердің пікірінше, дағдарыс – "нақты, күтпеген, әдеттегі емес оқиғалар немесе оқиғалар тізбегі, ол ұйымның басым мақсаттарына жоғары деңгейдегі белгісіздік пен қауіп тудырады немесе қауіп төндіреді". Осылайша, алғашқы үш сипаттама: оқиға 1. күтпеген (яғни, тосынсый) 2. белгісіздік тудырады 3. маңызды мақсаттарға қауіп деп қаралады. Венетт "дағдарыс – бұл ескі жүйені сақтап қалу мүмкін болмайтын трансформация процесі" дейді. Сондықтан төртінші анықтамалық қасиет – өзгерістің қажеттілігі. Егер өзгеріс қажет болмаса, оқиғаны сәтсіздік деп санау дұрыс. Табиғи дағдарыстардан (жанартау атқылаулары, цунамилер және т.б.) басқа, бізге төнетін көптеген дағдарыстар адамның әрекетінен туындайды. Сондықтан, олардың "күтпеген" болуы адамның дағдарыс жағдайларының басталуын уақытылы байқамауына байланысты. Дағдарысты қауіпті болып көрінбей тұрып тани алмауымыздың себебі – жоққа шығару және басқа да психологиялық реакциялар, олар біздің сезімдерімізге көмек және қорғаныш береді. Дағдарыстың басталуын байқамауымыздың тағы бір себебі – бізді жалған себептермен бір нәрсені жасауға "сендіріп" алу. Басқаша айтқанда, біз дұрыс себептермен дұрыс емес нәрселерді жасаймыз. Мысалы, біз климаттың өзгеруіне қатысты қауіптерді шешу үшін экономикалық сауда-саттықпен айналысып жатырмыз деп ойлауымыз мүмкін, бірақ бұл климатқа ешқандай әсер етпейді. Митрофф және Сильверс осы қателердің екі себебін анықтады, оларды 3-ші (күтпеген) және 4-ші (саналы) қателер деп жіктеді. Біздің әрекеттеріміздің ықтимал салдарларын ескермеу дағдарысқа әкелуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, қиындықтардың нақты себептерін түсінбеу, кейіннен қайталанатын "жағымсыз салдарға" әкелуі мүмкін екенін түсіну пайдалы. Мемлекеттерге қатысты, Майкл Брехер Халықаралық дағдарыс мінез-құлқы (ICB) жобасының зерттеулеріне сүйене отырып, дағдарысты анықтаудың басқа бір жолын ұсынды: жағдай – бұл тиісті актердің жоғары деңгейдегі шешім қабылдаушыларының тұжырымдамасы: 1. негізгі құндылықтарға қауіп, бір мезгілде немесе кейіннен 2. әскери қақтығыстарға қатысудың жоғары ықтималдығы және 3. сыртқы құндылықтарға қатысты қауіп-қатерге жауап беру үшін шектеулі уақыт.

The English word crisis was borrowed from the Latin, which in turn was borrowed from the Greek κρίσις krisis 'discrimination, decision, crisis'. The noun is derived from the verb κρίνω krinō, which means 'distinguish, choose, decide'. In English, crisis was first used in a medical context, for the time in the development of a disease when a change indicates either recovery or death, that is, a turning point. It was also used for a major change in the development of a disease. The crisis has several defining characteristics. Seeger, Sellnow, and Ulmer say that crises have four defining characteristics that are "specific, unexpected, and non routine events or series of events that [create] high levels of uncertainty and threat or perceived threat to an organization's high priority goals." Thus the first three characteristics are that the event is
1. unexpected (i. e., a surprise)
2. creates uncertainty
3. is seen as a threat to important goals
Venette argues that "crisis is a process of transformation where the old system can no longer be maintained." Therefore the fourth defining quality is the need for change. If change is not needed, the event could more accurately be described as a failure. Apart from natural crises that are inherently unpredictable (volcanic eruptions, tsunamis, etc.) most of the crises that we face are created by man. Hence the requirements of their being 'unexpected' depend upon man failing to note the onset of crisis conditions. Some of our inability to recognize crises before they become dangerous is due to denial and other psychological responses that provide succor and protection for our emotions. A different set of reasons for failing to notice the onset of crises is that we allow ourselves to be 'tricked' into believing that we are doing something for reasons that are false. In other words, we are doing the wrong things for the right reasons. For example, we might believe that we are solving the threats of climate change by engaging in economic trading activity that has no real impact on the climate. Mitroff and Silvers posit two reasons for these mistakes, which they classify as Type 3 (inadvertent) and Type 4 (deliberate) errors. The effect of our inability to attend to the likely results of our actions can result in a crisis. From this perspective, we might usefully learn that failing to understand the real causes of our difficulties is likely to lead to repeated downstream 'blowback'. Where states are concerned, Michael Brecher, based on case studies of the International Crisis Behavior (ICB) project, suggested a different way of defining crisis as conditions are perceptions held by the highest level decision makers of the actor concerned:
1. threat to basic values, with a simultaneous or subsequent
2. high probability of involvement in military hostilities, and the awareness of
3. finite time for response to the external value threat.

Қытай тіліндегі "қатер" сөзі

Көбінесе Батыс мотивациялық сөйлеулерінде қытай тіліндегі "кризис" сөзі "қауіп" және "мүмкіндік" деген мағына беретін екі қытай таңбасынан тұрады делінеді. Дегенмен, лингвистер бұл пікірді жаңылыс түсінік деп есептейді.

Экономикалық

Экономикалық дағдарыс – бұл рецессияға жедел көшу. Мысалы, 1994 жылғы Мексика экономикалық дағдарысы, Аргентина экономикалық дағдарысы (1999–2002), 2002 жылғы Оңтүстік Америка экономикалық дағдарысы, Камерун экономикалық дағдарысы. Дағдарыс теориясы – Карл Маркстің "Капитал" еңбегіне жасаған сындық талдауының маңызды нәтижесі. Қаржылық дағдарыс банк дағдарысы немесе валюта дағдарысы түрінде болуы мүмкін.

Экологиялық апат

Экологиялық апат – адам қызметі салдарынан туындайтын апат, оны табиғи апаттармен шатастыруға болмайды (төменде қараңыз). Мұндай жағдайда, адамның экожүйені өзгертуінің нәтижесінде кең ауқымды және/немесе ұзақ мерзімді салдарлар пайда болады. Ол жануарлардың (адамдарды қоса алғанда) және өсімдіктердің қырылуына, немесе адам өмірінің күрт нашарлауына, нәтижесінде көші-қон қажеттілігіне әкелуі мүмкін.

Табиғи апат

Табиғи апат – табиғи қауіптің (мысалы, жанартаудың атқылауы, жер сілкінісі, көшкін) салдары болып табылады, ол әлеуеттік күйден белсенді фазаға өтеді және нәтижесінде адам қызметіне әсер етеді. Жоспарлаудың жетіспеуі немесе тиісті төтенше жағдайларды басқарудың нашарлығы салдарынан күшейтілген адамдардың осалдығы, қаржылық, материалдық және адамдық шығындарға алып келеді. Туындаған залал халықтың апатқа төтеп беруге немесе қарсы тұруға бағытталған қабілетіне, олардың тұрақтылығына байланысты. Бұл түсінік "апаттар қауіптілік пен осалдық қашан кездессе, сонда ғана болады" деген тұжырымдамада шоғырланған. Сондықтан табиғи қауіп, осалдық жоқ аймақтарда табиғи апатқа әкелмейді, мысалы, адам тұрмайтын жерлердегі күшті жер сілкінісі. Табиғи апаттардың тізімдерімен апаттар тізімінде немесе ең қасіретті табиғи апаттар тізімінде танысуға болады.

Құрып бара жатқан түрлер

Қауіп төндірілген түр – бұл популяциясының саны азайып, жойылып кету қаупі бар немесе қоршаған ортаның өзгеруіне немесе жыртқыштардың әсеріне ұшыраған организмдер тобы. Қауіп төндірілген түрлер көбінесе таксономиялық түрлер болып табылады, бірақ эволюциялық тұрғыдан маңызды басқа да бірліктер болуы мүмкін. Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағы (IUCN) 2008 жылға дейін бағаланған 44 837 түрдің 38 пайызын қауіп төндірілген деп санайды.

Халықаралық

Халықаралық қатынастар саласындағы дағдарыстар туралы ақпаратты дағдарысты басқару және халықаралық дағдарыс беттерінен табуға болады. Осы орайда, дағдарыс – қауіп-қатердің бар екендігіне сенім, жоғары деңгейдегі алаңдаушылық, мүмкін зорлық-зомбылық күтілімі және кез келген әрекеттің ауқымды салдарлары болады деген сенім тудыратын жағдай ретінде шартты түрде анықталуы мүмкін (Lebow, 7–10).

Дағдарыс кезінде тыңдаудың пайдасы

Сонымен қатар, дағдарыста қиналған адамдарға көмектесудің тағы бір жолы – белсенді тыңдау; ол басқа адамның жағдайын оның көзқарасынан қарап, келіссөзшінің (көмекшінің) оның пікірін түсінетінін білдіру деп анықталады. Осы арқылы сенім мен қарым-қатынас орнатылады, сондай-ақ мұңдаулық, түсіністік және бейтараптық танытылады, бұл бағалаусыз жасалады. Келіссөзшінің мұқтаж адамның сөзді және сөзсіз реакцияларын тыңдауы, оның сезімін анықтау үшін маңызды. Бұл көмекшінің эмоционалдық тұрғыдан дайын екенін көрсетеді. Әрі қарай, белсенді тыңдауды көрсету үшін сөздерді қайталау, үнсіздік сақтау, сондай-ақ сөздерді қайталау немесе шағылыстыру сияқты басқа да тәсілдер бар. Белсенді тыңдаудың мақсаты – адамды өз жағдайы туралы әңгімелеуге ынталандыру.