Кіріспе

Білімді жинақтау әдісі

Жалпыға ортақ кітаптар (немесе жазбалар жинағы) – білімді жинақтаудың бір жолы, көбінесе ақпаратты кітаптарға жазу арқылы. Олар ежелгі заманнан бері сақталып келеді, әсіресе Ренессанс дәуірінде және 19 ғасырда кең таралған. Мұндай кітаптар түрлі жазбалармен толтырылған альбомдарға ұқсайды: жазбалар, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, афоризмдер, қағидалар, цитаталар, хаттар, өлеңдер, салмақтар мен өлшемдер тізімі, дұғалар, құқықтық формулалар және рецепттер. Кірмелер көбінесе жүйелі тақырыптар бойынша ұйымдастырылады және хронологиялық тәртіпте жазылған, жеке ой-пікірлерді қамтитын күнделіктер мен журналдардан функционалдық тұрғысынан өзгеше болады.

Шолу

"Жалпыға ортақ" – латын тіліндегі locus communis (грек тілінен tópos koinós, әдебиеттегі topos) терминінің аудармасы, ол "жалпы немесе жиі кездесетін тақырып" дегенді білдіреді, мысалы, мәтел немесе даналық сөз. Алғашқы мағынасында, "жалпыға ортақ кітаптар" – мұндай сөздердің жинағы болған. "Жалпы кітап" кейде кең мағынада қолданылады, бір томдық жинақта жеке тұлғаның белгілі бір тақырыбы (мысалы, этика) немесе бірнеше тақырыбы болады. Бұл термин "антология" немесе "аралас қолжазба" терминдерімен байланысты, бірақ ең дұрысы – жеке адамның тақырып бойынша жинаған сөздерінің немесе үзінділерінің жинағын білдіреді. Жалпыға ортақ жазулар – күнделіктер мен саяхат жазбаларынан ерекше жанр. Оқырмандар, жазушылар, студенттер мен ғалымдар пайдалы ұғымдарды немесе фактілерді есте сақтау үшін оларды пайдаланады; кейде жас әйелдерден олардың әлеуметтік рөлдерді меңгергенін көрсету және тәрбиесінің дұрыстығын дәлелдеу үшін талап етіледі. Олар ертедегі Еуропада маңызды рөл атқарды. Жанр ретінде, жалпыға ортақ кітаптар көбінесе жеке ақпарат жинақтары болды, бірақ жылжымалы қаріптердің ойлап табылуынан және басып шығару арзандауынан кейін, кейбіреулері жалпы жұртшылыққа жарияланды. 1685 жылы ағылшын ағартушысы Джон Локк француз тілінде жалпыға ортақ кітаптар туралы трактат жазды, ол 1706 жылы "Жалпыға ортақ кітаптар жасаудың жаңа әдісі" деп ағылшын тіліне аударылды, онда мақал-мәтелдерді, цитаталарды, идеяларды, сөздерді енгізу тәсілдері сипатталды. Локк махаббат, саясат немесе дін сияқты тақырыптар бойынша материалды қалай ұйымдастыруға болатындығы туралы нақты кеңес берді. Оның еңбегінен кейін баспагерлер пайдаланушылар толтыра алатын тақырыптар мен көрсеткіштермен бос кітаптарды шығара бастады. Мысалы, Джон Беллдің "Локк мырза ұсынған және қолданған қағидаларға негізделген жалпыға ортақ кітабы" Локк трактатынан шамамен бір ғасырдан кейін жарияланды. Эразм Дарвин осы бос кітапты 1776 жылдан 1787 жылға дейін пайдаланған, ал кейін оны Чарльз Дарвин де қолданды, ол оны атасының өмірбаянын жазу кезінде "үлкен кітап" деп атады. Он сегізінші ғасырдың басында олар цитаталарды, байқауларды және анықтамаларды сақтауға арналған ақпаратты басқару құралына айналды. Жеке үйлерде олар этикалық немесе ақпараттық мәтіндерді, кейде рецепттерді немесе медициналық формулаларды жинау үшін қолданылды. Жоғары білім алу мүмкіндігінен айырылған әйелдер үшін жалпыға ортақ кітап – интеллектуалды сілтемелердің қоймасы болуы мүмкін. Элизабет Литтелтон 1670 жылдан 1713 жылға дейін осындай кітапты сақтады, ал 1855 жылы Анна Джеймсон ханымның үлгісі жарияланды, онда "Этикалық үзінділер; Теологиялық; Әдебиет және өнер" сияқты тақырыптар бар еді. Ғалымдар мен басқа да ойшылдар жалпыға ортақ кітаптарды қазіргі деректер базасын пайдалану сияқты қолданды: мысалы, Карл Линней өзінің "Systema Naturae" (қазіргі ғалымдар қолданатын жүйенің негізі) номенклатурасын ойлап табу және реттеу үшін жалпыға ортақ әдістерді пайдаланды. Жинақталған жазбалар жүйесі тек кітаптармен ғана шектелмеді. ХХ ғасырда Анри де Лубак жазбаларын қапқа салып саяхаттап жүрді. Эразм Роттердам өз жазбаларымен, оның ішінде жақсы жазылған латын тіліндегі үлгілермен кеудеше алып жүрді, олар оның "Adagio" жинағының негізін құрады. "De Copia" еңбегінде оның мысалдарды жинау әдісі (Ratio collegendi exampla) тақырыптардың иерархиялық, бірақ икемді жіктелуін ұсынды: мысалы, жоғарғы деңгейде Тақуалық және тақуалықсыздық болуы мүмкін, Тақуалық астында Алғыс білдіру болуы мүмкін, ал осы тақырыптар астында мысал мәтіндері келтіріледі. Жалпыға ортақ орын – мысалдан алынған қарапайым афоризмдер немесе моральдық қағидалар, мысалы, "Көпшілік ойсыз сүйеді және жек көреді". Ақпараттық технологияның дамуына байланысты, бұрынғы буын ойшылдары үшін қағаз түріндегі жалпыға ортақ кітаптардың қызметін атқаратын әртүрлі бағдарламалық қамтамасыз етулер пайда болды.

Философиялық шығу тегі

Топикадан бастап Аристотель аргументацияның түрлерін ажыратып, оларды жалпы орындар деп атады. Ол бұл идеяны «Реторика» еңбегінде кеңейтіп, оларды риторика арқылы пікірлердің дұрыстығын зерттеу үшін де пайдалануға кеңес берді. Цицерон өз «Топика» және «Де Ораторе» еңбектерінде жалпы орындар туралы түсінікті одан әрі нақтылап, оны көпшілік алдында сөйлеуде қолданды. Ол сондай-ақ философтар, мемлекет қайраткерлері мен ақындардың дана сөздері немесе цитаталары бар жалпы орындар тізімін жасады. Квинтилиан бұл идеяларды «Institutio Oratoria» еңбегінде, риторикалық білім туралы трактатта одан әрі дамытып, оқырмандарынан жалпы орындарын жадына сақтауды сұрады. Ол сондай-ақ осы жалпы орындарға моральдық және этикалық мағына берді. Плиний мен Диоген Лаэрциус сияқты авторлардың ежелгі жинақтары болғанымен, Ренессанс дәуіріндегі көптеген авторлар Аулус Геллиді «Аттикалық түндерімен» осы жанрдың негізін қалаушы деп есептеді. Бірінші ғасырда Кіші Сенека оқырмандарға жалпы идеялар мен дана сөздерді ара сияқты жинап, оларды еліктеп, өздерінің бал тәрізді сөздеріне айналдыруды ұсынды. Ежелгі дәуірдің соңында риторикалық жағдайларда жалпы орындарды қолдану идеясы толыққанды қалыптасқан еді. V ғасырда жазылған деп саналатын Стобай «Антологиялар» деп белгілі, 1430 поэзия және проза цитаталарын қамтитын екі томдық қолжазбаны жинақтады, олардың тек 315-і 21-ғасырда сақталған. VI ғасырда Боэций Аристотель мен Цицеронның еңбектерін аударып, «De topicis differentiis» еңбегінде өзінің жалпы орындары туралы түсіндірмесін жасады.

Флорилегиум

Сегізінші ғасырда дін қызметкерлері мен теологтар, негізінен діни контексте, Киелі кітаптан немесе беделді шіркеу әкелерінен алынған үзінділерді жинақтау үшін "жалпыға ортақ орындар" идеясын пайдалана бастады. Осы кезеңнің басында үзінділер алынған еңбектердегі тізбектілік бойынша жиналып, реттелді, бірақ он үшінші ғасырға қарай олар көбінесе тақырыптық бөлімдерге топтастырылатын болды. Француз энциклопедияшысы Жан Боден жалпыға ортақ орындар кітабын "фактілердің қоймасы" деп атады.

Зибалдон

XV ғасырдың барысында Италия түбегінде кітап өндірісінің екі жаңа түрі пайда болды: deluxe registry book және zibaldone (немесе hodgepodge book). Бұл екі форманы айырмашылығы олардың құрастыру тілі – халық тілі болды. Жанрдың ең күрделі үлгілерінің бірін жинақтаған Джованни Ручеллаи оны «көптеген шөптердің салатасы» деп атады. Zibaldone әрқашан кіші немесе орта форматтағы қағаз кодекстер болды, тіркелім кітаптарының немесе басқа да мәтіндердің үлкен үстел көшірмелері сияқты емес. Сондай-ақ, оларда басқа сәнді даналардағы сияқты ілмектер мен әшекейлер болған жоқ. Миниматуралардың орнына, zibaldone көбінесе автордың эскиздерін қамтиды. Zibaldone қарқынды жазумен (алғашқыда канцлерлік, кейіннен коммерциялық) жазылған және палеограф Армандо Петруччи «көрнекі түрлі поэзиялық және прозалық мәтіндер» деп сипаттаған. Діни, техникалық, құжаттамалық және әдеби мәтіндер бір-бірімен қатар, көзге көрінбейтін тәртіппен кездеседі. Төленген салықтар, валюта бағамдары, емдік құралдар, рецепттер және Августин мен Вергилийден алынған сүйікті цитаталардың қатар орналасуы дамып келе жатқан зайырлы, сауатты мәдениетті көрсетеді. Әдебиеттен ең танымал таңдаулар Данте Алигьери, Франческо Петрарка және Джованни Боккаччоның шығармалары болды – Флоренцияның жергілікті дәстүрлерінің «Үш тәжі». Бұл жинақтар қазіргі ғалымдар үшін саудагерлер мен қолөнершілердің Флоренция Ренессансының әдебиеті мен бейнелеу өнерімен қалай байланысқа түскенін түсіндіру үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Ең танымал zibaldone – Джакомо Леопардидің XIX ғасырғы «Zibaldone di pensieri» еңбегі, бірақ ол ерте заманғы әдебиеттер жанрынан едәуір өзгеше, және оны, мысалы, Лихтенберг, Жуберт, Колридж, Валери сияқтылар қолданған интеллектуалды күнделікке жақын деп санауға болады.

Ағылшынша

Жетінші ғасырға қарай, "ортақ оқу" (commonplacing) Оксфорд сияқты оқу орындарында студенттерге ресми түрде оқытылатын кең таралған тәжірибеге айналды. Фрэнсис Бэкон мен Джон Милтон білім алған ортақ оқу дәстүрі классикалық риториканың педагогикасына қатысты, ал "ортақ оқу" жиырмасыншы ғасырдың басына дейін танымал оқу әдісі ретінде сақталды. Көптеген көрнекті ойшылдар, философтар мен теологтар, Уильям Пейли сияқты авторлар кітап жазу үшін оны пайдаланды. Ральф Уолдо Эмерсон мен Генри Дэвид Торо Гарвард университетінде ортақ оқу дәптерін жүргізуге үйретілді (олардың дәптерлері жарияланған күйінде сақталған). Дегенмен, бұл авторлар үшін әсіресе қызықты үй және жеке практика болды. Самуэль Тейлор Кольридж, Марк Твен және Вирджиния Вульф сияқтылар басқа да алуан түрлі материалдармен араластырылған ұқыпсыз оқу жазбаларын сақтады, ал Томас Харди сияқтылар бастапқы Ренессанс дәстүріне жақын формалды оқу жазбаларын қолданды. "Ақпарат жинақтау" (clearinghouse) функциясы, пайдалы және тіпті "үлгілі" идеялар мен тіркестерді жинақтап, орталықтандыру уақыт өте келе азайып бара жатты.

Әдебиеттегі жалпыға ортақ

Амос Бронсон Алкотт, 1877: «Журналдау әдеті – композиция өнерінде өмір бойына созылатын сабақ, авторлыққа дайындық мектебі. Егер көрнекті жазушылар өздерінің туындыларын жариялауға дайындау процесін адалдықпен сипаттаса, олардың күнделіктері мен қарапайым жазба кітаптарына қаншалықты қарызды екендері анық болар еді. Шекспирдің пьесаларын құрастыруда қолданған жазбаларын қаншалықты мұқият зерттесек, олардың біз оқитын көркемдік тұтастыққа қалай айналғанын көрер едік, Мильтон, Монтень, Гёте қалай жұмыс істегенін – ойдың шаттық тудыратын сәттері, өткір зерде, теңдессіз метафоралар, білімнің мол өрістерінен алынған орынды цитаталар арқылы олардың бай беттері қалай жаратылғанын білер едік! Міне, осы – ұлы авторлықтың кілті!» Амос Бронсон Алкотт, А. Бронсон Алкоттың үстел басындағы әңгімелері (Бостон: Робертс Бразерс, 1877), 12-бет. Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс әңгімелерінде Холмс көптеген қарапайым жазба кітаптарын сақтайды, оларды кейде зерттеу жұмыстарында қолданады. Мысалы, «Күлдір баспана иесінің оқиғасында» ол ескі кісі өлтіру туралы газет хабарларын қарапайым жазба кітабынан зерттейді. Алан Мурдың «Провиденс» көркем романында басты кейіпкер Роберт Блэк қарапайым жазба кітабын жүргізеді; оның осы кітапқа жазған жазбалары романның тарауларының екінші бөлігін құрайды, графикалық бөлімдерге қарсы қойылады. Лемони Сникеттің «Бақытсыз оқиғалар сериясында» Клаус Бодлер және Квагмир үштігі сияқты көптеген кейіпкерлер қарапайым жазба кітаптарын сақтайды. Майкл Ондаатьедің «Англиялық науқас» романында граф Алмаси Геродоттың «Тарихтарының» көшірмесін қарапайым жазба кітабы ретінде пайдаланады. Вирджиния Вульф, ХХ ғасырдың ортасы: «Біздің бәріміз бір кездері бастауға құштар болған ескі жазба кітаптарымыздың бірін ашып көрейік. Көптеген беттері бос болғанымен, бастапқы беттерінде әдемі әрі анық қолмен жазылған жазбаларды табамыз. Мұнда біз ұлы жазушылардың есімдерін олардың лайықтылығына қарай тізімдегенбіз; мұнда классикадан таңдаулы үзінділерді көшіргенбіз; мұнда оқуға тиіс кітаптардың тізімі; ал ең қызығы – оқылған кітаптардың тізімі, оқырман жас кезіндегі құштарлығымен қызыл сиямен белгілеп көрсетеді». Вирджиния Вульф, «Кітапханадағы сағаттар», Гранит және доғарылған шамшырақ: Вирджиния Вульфтың эсселері (Нью-Йорк: Харкорт, Брейс және Ко., 1958), 25-бет.