Кіріспе

Өсімдік түрі Vigna subterranea (жалпы атаулары: Бамбара жаңғағы, Бамбара жаңғағы, Бамбара бұршағы, Конго губры, жер бұршағы). Бұл өсімдік Батыс Африкада пайда болған. Бамбара жаңғағы азық-түлік және табыс көзі ретінде, оны өсіретін Африка елдерінде жержаңғақ пен қарақұмыстан кейін үшінші ең маңызды бұршақты дақыл болып саналады. Бұл дақылды әйелдер көбінесе өсіреді, сатады және өңдейді, сондықтан ол өзін-өзі қамтамасыз ететін әйел шаруалар үшін ерекше құнды. Бамбара жаңғағы жартылай шөлді Африкадағы үшінші маңызды дәнді бұршақ. Ол жоғары температураға төзімді және басқа бұршақты дақылдар өспейтін маргиналды топырақтарға жарамды. Бұл экологиялық таза дақыл. Өсімдіктің барлық бөлігі азотты бекіту арқасында топырақты жақсартуға көмектеседі. Vigna subterranea геокарпияға жатады, яғни бұршақтары жержаңғақ сияқты (сонымен қатар жер бұршағы деп те аталады) жер астында піседі. Оларды жаңа немесе кептірілгеннен кейін пісіріп жеуге болады, сондай-ақ пудинг жасау үшін жаңа немесе кептірілген күйінде ұнтақтап алуға болады.

Шығу тегі және өсіру аймақтары

Бамбара жаңғағының тегі Батыс Африка, ал өсірілетін аймағы – Сахарадан оңтүстік Африканың жылы тропиктері. Бамбара жаңғағы жер жаңғағы (арахис) өсетін жердің барлығында жақсы өседі, сондықтан ол Квара штатынан бастап Нигерияның және Солтүстік Гананың солтүстік бөліктерінде кеңінен таралған.

Өсу, даму, физиология

Бамбара жаңғағы – бір жылдық, аралық, шөптесін өсімдік, жер бетінде жатаған сабақтары бар. Бұл 0,25–0,37 м биіктікке жететін, үш жапырақшадан тұратын күрделі жапырақтары бар шағын бұршақ тұқымдас өсімдік, жапырақшаларының түбінде 3 мм шамасындағы жапырақ сағақтары болады. Гүлдерінің тостағаншасы 1 мм-дей түтікшелі, 5 тісшелі, ұзындығы 1 мм шамасында, ал гүл шоғы 4–7 мм ұзындықта, ақшыл-сары түсті. Жемісі – 2,5 см диаметріндегі, шар тәрізді, ашылмайтын бұршақ. Тұқымдары топырақ астында тұқымдарды қаптайтын қабықтарды құрайды. Қабықтары дөңгелек, бүршіктелген, әрқайсысында бір немесе екі тұқым болады, олар кепкенде дөңгелек, тегіс және өте қатты болады. Тұқымдарының түсі – қаймақ, қоңыр, қызыл, дақтанған немесе қара көзді болуы мүмкін, олардың мөлшері шамамен 8,5–15 мм × 6,5–10 мм × 5,5–9 мм. Сондықтан дақылды тегіс жерге егуге болады, бірақ оны қырқаларға да егуге болады. Зерттеулер көрсеткендей, егіс тығыздығының артуы гектарға шаққандағы өнімділікті арттырады, бірақ бір өсімдікке шаққандағы өнімділікті азайтады. Егіс тығыздығы жоғары болғанда, өсімдіктер арасындағы бәсекелестік әрбір өсімдіктегі бұршақтар мен тұқымдардың санын азайтады деп есептеледі. Кот-д'Ивуардың орманды саванналары үшін ең жоғары өнімділік 25 өсімдік тығыздығында қол жеткізіледі. Сонымен қатар, шаруалардың бір бөлігі Бамбара жаңғағын монокультурада өсіреді және оның бір дақыл ретінде жақсы өнім беретінін хабарлайды. Бұған қоса, фосформен тыңайту дақылдың азотты бекітуін күшейтеді және азоттың мөлшерін арттырады.

Орақ және орақтан кейінгі өңдеу

Бамбара бұршағы әдетте 130–150 күнде пісіп жетеді, бірақ ерте немесе кеш орылғанда өнімнің айтарлықтай төмендеуі байқалмайды. 79 155 тоннаға дейін.

Африкада бамбара жаңғағының өнімділігі әртүрлі сорттарға және өндіріс жағдайларына байланысты гектарына 0,6 тоннадан 1 тоннаға дейін ауыспайды. Дегенмен, Нигериядағы ауыспалы агроэкологиялық аймақтағы кейбір жергілікті сорттарды өсіргенде гектарына 3 тоннаға дейін қабықсыз орташа өнім алынған. Жақсы басқару шаралары қолданылғанда Гана елінде гектарына 0,85 тонна орташа өнім алынған, бұл көрсеткіш бұршақтардың басқа түрлерімен, мысалы, лобия (0,80 тонна/гектар) және қайнатқыш бұршақтармен (0,78 тонна/гектар) салыстырылатын деңгейде. Бенинде бұл азық-түлік көзі назардан тыс қалған және жеткілікті пайдаланылмаған деп есептеледі. Қоңыр қабықта флавоноидтардың арасында рутин мен мирицетиннің ең жоғары концентрациясы, ал қызыл қабықта хлороген және эллаг қышқылінің ең жоғары концентрациясы анықталды.

Макроқоректік заттардың мөлшері

Бамбара жаңғағының қоректік құндылығы көмірсутектердің 57,9%-дан 64%-ға дейін және ақуыздың 24,0%-дан 25,5%-ға дейін құрайды. Салыстыру үшін, соя (Glycine max) мен нут (Cicer arietinum) 27% және 61% көмірсутектерге ие. Қысым, жылу, инфрақызыл сәулелендіру, құрғақ экструзия және цистеин сияқты химиялық заттардың қолданылуы толық соядағы трипсин тоқтаушысының активтілігін төмендетуге көмектеседі.

Ас дайындауда

Тұқымдары жоғары белок мөлшеріне байланысты тағам және сусындарға қолданылады. Алайда, бұл дақылды кеңінен қолдануға кедергі келтіреді. Сонымен қатар, бұршақ толық піспесе, іш қабынуы, іш қату және газ пайда болуы мүмкін.

Мал азығы ретінде пайдалану

Бамбара жаңғағы халықтардың тамақтануы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Фосфорға бай жапырақтары мал азығы ретінде қолданылады. Тұқымдары шошқалар мен құстарға беріледі.

Өсімдіктерді дамыту

Бамбара жаңғағының шамамен 6145 тұқымдық плазмасы жиналып, экситуда сақталғандықтан, оны өсіру үшін генетикалық ресурстар қолжетімді. Бамбараны жақсарту бағдарламаларының негізгі мақсаты – тұқымның өнімділігі мен қоректік сапасын арттыруға баса назар аудару. Африка елдеріндегі есептер бойынша, 4 т/га болатын әлеуетті өнім мен 0,85 т/га орташа өнім арасында елеулі айырмашылық бар. Осылайша, селекция өнімділікті жақсартуға бағытталған болуы керек. Зерттеулердің нәтижелері сынақ генотиптерінде жоғары протеин мазмұны байқатылды. Сонымен қатар, маңызды май қышқылдарының, тиаминнің, рибовиннің және К витаминінің жоғары деңгейлері тіркелді. Одан әрі, ғалымдар Бамбара жаңғағындағы крахмалдың химиялық қасиеттерін зерттеді. Нәтижелер тұқымның бастапқы көзі мен егіс шаралары химиялық құрамға әсер ететінін көрсетті. Африкадағы нашар тамақтану мәселесін шешу үшін тағамдық байыту, жасанды қоспаларды пайдалану және азық-түлік импорты сияқты стратегиялар қолданылуда. Бамбара жаңғағы сияқты қарастырылмаған дақылдардың қоректік құндылығын арттыру үшін дәстүрлі өсімдіктерді өсіру әдістерін қабылдау – Африкада нашар тамақтануды төмендетудің экономикалық және қолжетімді жолы. Бамбара жаңғағының пішіні мен түсі фитохимиялық заттардың ең жақсы өндірілуын қамтамасыз ету үшін маңызды факторлар болды. Жалпы алғанда, дақылдың қабығы флавоноидтар мен таниндердің ең оңтайлы көзі болды: қоңыр және қызыл қабықтар бүкіл және қабықсыздалған қабықтармен салыстырғанда жоғары концентрацияда флавоноидтарға ие, қоңыр қабықта 24,46 мг г-1 рутин және қызыл қабықта 1,80 мг г-1 мирицетин ең жоғары концентрациясы тіркелді. Соңында, Бамбара жаңғағы қабығының жоғары концентрациясы бар өнімдерді жасау фитохимиялық құрамы жоғары өнімге әкелуі мүмкін.