Кіріспе

Түрік лирасының бірлігі – Kuruş (/k//ə/'/r//uː//ʃ/ kəROOSH;), сондай-ақ гуруш, ерш, герш, груш, гроша және гроси – бұрынғы Осман империясының аумақтарында және оның маңындағы валюта атаулары. Атаудың әртүрлілігі оның түрлі тілдерде (араб, амхар, түрік және грек тілдерінде) қолданылуымен және латын әліпбиіне түрлі транскрипциялармен байланысты. Еуропа тілдерінде куруш пиастр деп белгілі болған. Kuruş атауының монеталар үшін валюталық бірлік ретінде қолданылуы б.з.д. 6 ғасырға дейін, әлемдегі алғашқы алтын монета – Крузейд пайда болған кезге дейін жетеді, ол Лидия патшасы Крез (Croesus) тарапынан құйылған. Кейіннен Крузейдті Ұлы Кир (Kūruš) – Ахеменид империясын құрған, патша Крезді жеңіп, б.з.д. 547 жылы Тимбра шайқасында Лидияны бағындырған патша жалғастырып, кең таратқан. Кир (Kūruš) Крузейдті өзінің алып империясының стандартты алтын монетасы етіп бекітті, сол арыстан мен бұқа бейнесін сақтап, бірақ патша Крез шығарған бастапқы нұсқаның (10,7 грамм) орнына салмағын азайтты (8,06 грамм), себебі осы монеталардың көптеген адамдарға жеткілікті мөлшерде қажеттілігі туындады. Қазіргі түрік тіліндегі монета атауы (курюш, kurûş); γρόσι, grosi; көпше түрі γρόσια, grosia) француз тілінен алынған «gros» («салмақты») сөзінен шыққан болуы мүмкін, ал ол латын тіліндегі «grossus» («қалың») сөзінен туындаған. Ол неміс тіліндегі «Groschen» және венгр тіліндегі «garas» сөздерімен туыс.

Тарих

Османдық куруш 1688 жылы енгізілді. Бастапқыда ол үлкен күміс монета (османдықтар шығарған еуропалық талерлерге ұқсас) болды, шамамен француз экюсына немесе басқа деректерге қарағанда испан долларына тең болды. Оның құны 40 параға бағаланды. 1844 жылы, құнының төмендеуіне байланысты, 100 курушқа тең алтын лира енгізілді. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында ол 3 граммнан кем салмақты қоспа монетаға дейін азайтылды. Осман империясы ыдыраған кезде, бірнеше мемлекет курушты номинал ретінде сақтап қалды. Олардың ішінде Мысыр, Сауд Арабиясы, Сирия, Ливан және Түркияның өзі болды. Басқа елдер, соның ішінде Иордания және Судан, өз валюталарын құрғанда курушты номинал ретінде қабылдады. 19 ғасырдың басында 1 акче, 1, 5, 10 және 20 пара, 1, 2 және 2 1/2 куруш, сондай-ақ зэри махбуб және альтин аталатын алтын монеталар айналыста болды. Күміс монеталардың құны төмендеген кезде басқа номиналдар пайда болды: 30 пара, 1 1/2, 3, 5 және 6 куруш. Валюта реформасынан бұрын шығарылған соңғы монеталар 1, 10 және 20 парадан, ал күміс 1 1/2, 3 және 6 куруштан тұрды. 1844 жылы түрік алтын лирасы жаңа стандартты номинал ретінде енгізілді. Ол 100 күміс курушқа бөлінді және куруш 1970 жылға дейін айналыста болды. Куруш Түркияда 1970 жылдардың соңындағы созылмалы инфляция салдарынан бірте-бірте қолданыстан шықты. 2005 жылғы 1 қаңтардағы валюта реформасы оның жаңа лираның 1/100 бөлігі ретінде қайта енгізілуін қамтамасыз етті.