Кіріспе
Гаити департаменті Норд (француз тілінде) немесе Но (гаити креол тілінде; екеуі де "Солтүстік" деген мағынаны білдіреді) – Гаитидің он департаментінің бірі және Гаитидің солтүстігінде орналасқан. Оның ауданы және 2015 жылғы халық саны 1 067 177 адамды құрайды. Астанасы – Кап-Аитиен қаласы.
Nord (French) or Nò (Haitian Creole; both meaning "North") is one of the ten departments of Haiti and located in northern Haiti. It has an area of and a population of 1,067,177 (2015). Its capital is Cap Haïtien.
Тайно дәуірі
Департамент Мариен басшылығының құрамында болды, оған Лимонадедегі Гуарико және Гранде-Ривьер-ду-Нордтағы Гуанавари сияқты елді мекендер кірді.
Испан дәуірі
Колумб келгеннен кейін таино тайпасы испандықтарға кемесінің құлау орынында Навидад бекінісін салу үшін жер берді, ол Америкада еуропалықтар салған алғашқы Колумбия дәуіріндегі панала болды. Магуана басшысы Каонабо, еуропалықтардың жергілікті халқымен жасаған зәбір-зиянатқа жауап ретінде бекіністі қиратты. Еуропалықтар шығысқа қарай, Доминикан Республикасындағы Ла-Изабеллаға көшті.
Француз дәуірі
Рисвик келісімінен кейін француздар аралдың батыс жағын басқарды. 1697 жылдан 1751 жылға дейін колонияның астанасы Кап-Франсуа, қазіргі Кап-Гаити қаласы болды. Бұл департамент құл африкалықтармен ең көп қоныстанған, Гаити революциясының Бава Кайманнан басталып, Вертиер шайқасымен аяқталған оқиғаларының бастауы болды. 1789 жылы солтүстік жағалаудағы Норд департаменті ең құнарлы аймақ болып, ірі қант плантацияларына ие болды. Бұл аймақ зор экономикалық маңызға ие болды. Осы жерде құлдардың көп бөлігі салыстырмалы оқшаулықта өмір сүрді, оларды биік тау сілемдері – Массив бөліп тұрды. Бұл аймақ, әсіресе экономикалық тұрғыда, колония үшін үлкен автономияны қалаған бай плантаторлардың бекінісі болды, осылайша олар өздеріне қалауынша әрекет ете алатын болды.
Гаити революциясы
Гаитиде, әсіресе солтүстікте, 1791 жылға дейін Макандал көтерілісі немесе Оге мен Шаванн бүлігі сияқты көптеген көтерілістер болды. 1791 жылдың тамызында Ямайкалық қашқын Боукман және манбо, яғни Водоун діни қызметкері Сесиль Фатиман түрлі африкалық ұлттардан құлдарды ұйымдастырды. Одан бір апта өткен соң, кейбір ғалымдар алғашқы гаитилік Водоун рәсімі деп атайтын Конгресс өткізілді, содан кейін Туссен, Дессалин, Папийон, Биассу және тағы да басқалар жетекшілік еткен жалпы көтеріліс басталды. Келесі он күн ішінде құлдар бұрын-соңды болмаған құлдар көтерілісі арқылы бүкіл солтүстік провинцияны басып алды, нәтижесінде ақтар тек бірнеше оқшауланған бекінілген лагерьлерді ғана бақылай алды. Келесі екі айда зорлық-зомбылық күшейген кезде, көтерілісші құлдар 2000 ақ адамды өлтіріп, 280 қант плантациясын өртеп немесе қиратты. Бір жыл ішінде арал революциялық хаоста болды. Құлдар өздерін жұмыс істеуге мәжбүрлеген плантацияларды өртеп, қожайындарын, бақылаушыларын және басқа ақ адамдарды өлтірді. Гаитидің Генрих I патшалығы тұсында солтүстік архитектура, мәдениет, музыка, театр, заң шығару және ғылым салаларында үлкен дамуға ие болды. Корольдік Дагомея Генрих кодексінің қолданылуын қамтамасыз етті. 1820 жылы Генрих патша инсульттан кейін әскерін және билігін жоғалтқаннан кейін өзіне-өзі қол жұмсады. 1820 жылдың 26 қазанында Гаити президенті болып тағайындалған Жан-Пьер Бойер Гаити күштері Кап-Гаитиенді басып алғаннан кейін аймақты қайтадан иеленді, соның арқасында Гаити бірікті. Дегенмен, Саваннада шайқасқан, еркін және тәуелсіз Гаити үшін күрескен және шамамен 15 жыл билік құрған Генрих Кристоф гаити тарихындағы маңызды тұлға.
География
Департамент солтүстігінде Атлант мұхитымен, батысында N O, оңтүстігінде Артибонит, шығысында N E шекаралас. Топографиялық тұрғыдан оның аумағы Лимбеден Саманаға дейінгі Солтүстік жазығы немесе Каракол жазығы және Солтүстік массиві немесе Кордильера Септентриональ арасында бөлінеді. Ең ірі өзендері – Солтүстік өзені немесе Rivière du Nord. Мапу өзені Ле-Кап қаласынан ағып өтеді. Ең үлкен шығанақтар – бірнеше шағын аралдарды қамтитын Кап шығанағы және Амига аралын қамтитын Акул шығанағы.
Topographically, its territory is separated between the Plain of the North or Caracol Plain from Limbé to Samana and the Massif of the North or the Cordillera Septentrional. The biggest rivers are the Northern River or Rivière du Nord. The Mapou river goes through the city of Le Cap. The biggest bays are the bay of Cap harboring multiple cays and Acul harboring Amiga island.
Қоршаған орта
Бұғаздың шығыс жағында және Мапу өзені бойында мангр ормандары орналасқан. Ситадель, Сан-Суси, Рамиер ұлттық тарихи паркі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген.
Экономика
Бұл Батыстан тыс жердегі ең бай бөлім.
Туризм
Департаментте туризмге бірнеше маңызды инвестициялар жасалды, олардың ең үлкені Royal Caribbean Cruise Line компаниясымен салынып жатқан Лабади круиздік порты. Кормье жағалаулары Солтүстіктегі ең құрметті жағалаулардың бірі болып саналады. Бұл департаменттің Кариб бассейнінде тарихи туризм орталығына айналу әлеуеті зор.
Тау-кен өндірісі
Тайно дәуірінен бері арал тұрғындары алтынды қолмен өңдеу арқылы жинап келеді. Бүгінгі күнге дейін көптеген гаитилік отбасылар шағын мөлшерде алтын жинауды жалғастыруда. Алтынның болуы бірнеше рет расталған болса да, заңнаманың жетіспеуі және көпұлтты компанияларға деген күдік салдарынан Гаити үкіметі ешбір тараппен келісімшартқа отырмаған.
Ас мәзірі
Солтүстік өңірі какао өндірісімен, Пиньондағы ром өндірісімен және басқа да джонджон сияқты өнімдермен әйгілі. Солтүстіктің дәстүрлі тағамы – жаңғақ қосылған ет қайнатылмасы.
Сәулет
Солтүстік аймақ елдің қалған бөлігінен өзгеше архитектураға ие, ең көрнекті дәстүрі – Милотта көрініс тапқан Гаитилік Корольдік сәулеті және отаршылдық сәулетке Гаитилік тән бұрылыс. Бұл департаментте көптеген әскери құрылыстар кездеседі, олардың ішінде Батыс жарты шарындағы ең ірі бекініс – Генри Цитаделі, осы аймақтың бағалы қазынасы болып саналады.
Өнер және әдебиет
Ле Барон Вестей, Гаитидің алғашқы туғанда жазушысы болуы мүмкін, оның "Колониалдық жүйе бұзылды" атты классикалық еңбегі бар. Филоме Обин – Гаитидің ең белгілі суретшілерінің бірі.
Көлік
RN1 Солтүстік аймақты Батыс аймағымен Латибонит арқылы жалғастырады. RN3 Солтүстік және Батыс аймақтарын Орталық аймақ арқылы байланыстырады. RN6 Солтүстік және Солтүстік-Шығыс аймақтарын Гаити-Доминикан шекарасына дейін жалғастырады. Кап қаласы Солтүстіктің жалғыз коммерциялық порты, ал Лабади туристік порт болып табылады. Аймақта Хьюго Чавес атындағы халықаралық әуежай орналасқан, ол Солтүстікті Флорида және Доминикан Республикасымен байланыстырады.