Кіріспе
Ағаш түрі
Triadica sebifera is a tree native to eastern Asia (Chinese 乌桕, wū jiù). It is commonly called Chinese tallow, Chinese tallowtree, Florida aspen, chicken tree, gray popcorn tree, or candleberry tree. The seeds (as well as from those of Triadica cochinchinensis) are the sources of stillingia oil, a drying oil used in paints and varnishes. The fatty coat of the seeds, used for candle and soap making, is known as stillingia tallow; hence its common name. It is relevant to biodiesel production because it is the third most productive vegetable oil producing crop in the world, after algae and oil palm. The leaves are used as herbal medicine to treat boils. The plant sap and leaves are reputed to be toxic, and decaying leaves from the plant are toxic to other species of plants. The species is classified as a noxious invader in the southern U. S.
This species and T. cochinchinensis were formerly classified in the genus Stillingia, as Stillingia sebifera and Stillingia discolor (hence the name still used for the oil and tallow). The specific epithet sebifera is derived from Latin sebum (meaning "tallow") and fero (meaning "to bear"), thus "tallow bearing". At some time before 1950, this tree was reclassified into the genus Sapium as Sapium sebiferum, and many papers about the oil still refer to the tree by this name. In 2002 or so it was reclassified again into the genus Triadica with its present name. It was also introduced to Japan during the Edo period. The tree was said to have been introduced by Benjamin Franklin, who mentioned having obtained some seeds in a letter dated October 1772, but it may have been introduced to South Carolina, Georgia and Florida in early 1773 by John Bradby Blake who had access to the seeds earlier in late 1770 or early 1771. The Chinese Tallow Tree is listed as an invasive species to the state of South Carolina.
Триадика себифера – Шығыс Азияға тән ағаш (қытайша 乌桕, wū jiù). Оны көбінесе қытай сайысы, қытай сайыс ағашы, Флорида шаған, тауық ағашы, сұррақ ағашы немесе шам ағашы деп атайды. Тұқымдары (сондай-ақ Triadica cochinchinensis тұқымдары) бояулар мен лактарда қолданылатын кептіретін май – стиллинггия майының көзі болып табылады. Тұқымдардың майлы қабығы шам мен сабын жасауға қолданылады, бұл қабық стиллинггия майы деп белгілі; сондықтан оның кең таралған атауы. Бұл биодизель өндірісі үшін маңызды, себебі ол өсімдік майын өндіруші екінші ең өнімді дақыл болып табылады, алғашқы орында балдырлар мен пальма майы тұр. Жапырақтары қайнап жараларды емдеу үшін қолданылатын дәстүрлі медицина құралы ретінде пайдаланылады. Өсімдіктің шырыны мен жапырақтары улы деп есептеледі, ал оның шіріген жапырақтары басқа өсімдік түрлері үшін зиянды. Бұл түр және T. cochinchinensis бұрын Stillingia туысына жатқызылған, яғни Stillingia sebifera және Stillingia discolor (содан бері май мен майлы заттарды атау үшін қолданылатын атау). Себифера атауы латын тіліндегі sebum ("май") және fero ("денеу") сөздерінен шыққан, яғни "майлы тұқымды денейтін". 1950 жылға дейін бұл ағаш Sapium sebiferum деп Sapium туысына қайта жіктелді, және май туралы көптеген зерттемелерде осы атпен сілтеме жасалады. 2002 жылға қарай ол қайтадан Triadica туысына қазіргі атауымен қайта жіктелді. Бұл ағаш Эдо кезеңінде Жапонияға да әкелінді. Ағаштың тұқымдарын алғанын 1772 жылғы қазан айындағы хатында айтқан Бенджамин Франклин әкелген деген болжам бар, бірақ оны 1773 жылдың басында Джон Брэдби Блейк Оңтүстік Каролина, Джорджия және Флоридаға әкелген болуы мүмкін. Қытай сайыс ағашы Оңтүстік Каролина штатында инвазивті түр ретінде тізілген.
Triadica sebifera is a tree native to eastern Asia (Chinese 乌桕, wū jiù). It is commonly called Chinese tallow, Chinese tallowtree, Florida aspen, chicken tree, gray popcorn tree, or candleberry tree. The seeds (as well as from those of Triadica cochinchinensis) are the sources of stillingia oil, a drying oil used in paints and varnishes. The fatty coat of the seeds, used for candle and soap making, is known as stillingia tallow; hence its common name. It is relevant to biodiesel production because it is the third most productive vegetable oil producing crop in the world, after algae and oil palm. The leaves are used as herbal medicine to treat boils. The plant sap and leaves are reputed to be toxic, and decaying leaves from the plant are toxic to other species of plants. The species is classified as a noxious invader in the southern U. S.
This species and T. cochinchinensis were formerly classified in the genus Stillingia, as Stillingia sebifera and Stillingia discolor (hence the name still used for the oil and tallow). The specific epithet sebifera is derived from Latin sebum (meaning "tallow") and fero (meaning "to bear"), thus "tallow bearing". At some time before 1950, this tree was reclassified into the genus Sapium as Sapium sebiferum, and many papers about the oil still refer to the tree by this name. In 2002 or so it was reclassified again into the genus Triadica with its present name. It was also introduced to Japan during the Edo period. The tree was said to have been introduced by Benjamin Franklin, who mentioned having obtained some seeds in a letter dated October 1772, but it may have been introduced to South Carolina, Georgia and Florida in early 1773 by John Bradby Blake who had access to the seeds earlier in late 1770 or early 1771. The Chinese Tallow Tree is listed as an invasive species to the state of South Carolina.
Қолданылуы
Тұқымының ақ, балауыз тәрізді қабығы сабын жасауға қолданылады. Тұқымның ішкі майы ("стиллингия майы") улы, бірақ өнеркәсіпте пайдаланылады. Нектары улы емес, және ол бал шаруашылығы үшін маңызды өсімдікке айналған. Балы жоғары сапалы, және маусым айында Мексика шығанағының жағалауында көп мөлшерде өндіріледі. Мексика шығанағының жағалауындағы штаттарда, ара өсірушілер бал араларын шығанаққа жақын, сазды топырақтары мол жерлерге көшіреді. Ағаш әсемдікке арналған, тез өседі және көлеңке береді. Ол әсіресе, маусымдық температураның күрт өзгеретін аймақтарда өсірілгенде, күзге қарай кәдімгі шаған сияқты әртүрлі түстерге боялады. Топырақ түрлеріне немесе дренажға талап қоймайды, бірақ терең көлеңкеде өспейді. Жапонияда табиғи түрде кеңінен тараған және қысқа төзімді. Оның жаулап алуға бейімділігіне байланысты, өсіп-өнімді жерінен тысқары жерге отырғызуға болмайды.
Инвазивті түрлер
Түйе ағашы – әлемнің көптеген аймақтарында табиғи емес түр. Солтүстік Америкада оның енгізілуі және экожүйелерге тигізетін зияны осы ағашты сол аймақта инвазивті түр деп санауға негіз береді. Түйе ағаштары жергілікті өсімдіктермен бәсекелесіп, монокультура құру арқылы жергілікті экожүйелерге қауіп тудырады. Монокультура түрлердің әртүрлілігін және аймақтың жалпы тұрақтылығын төмендетеді. Ағаштың жақсы бейімделуі, жоғары өсу қарқыны және көбею қабілеті оның инвазивті түр ретінде табысқа жетуіне ықпал етеді. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің мәліметінше, түйе ағаштары үш жылдың ішінде тұқымдарды пісіріп, көбейе бастайды. Хьюстон аймағындағы барлық ағаштардың 23 пайызын қытай түйе ағаштары құрайды, бұл басқа ағаш түрлерінен көп. Бұл аймақтағы ең көп таралған 14 түрдің ішіндегі жалғыз инвазивті ағаш түрі болып табылады. Техас Ауыл шаруашылығы департаменті қытай түйе ағашын ең инвазивті 24 өсімдіктің бірі деп тізімдеген, сондай-ақ Техасқа сату, тарату немесе импорттауға тыйым салынған зиянды және инвазивті өсімдіктер тізіміне енгізген. Шөпқоректілер мен жәндіктер қытай түйе ағашының жапырақтарын жеуден жаңылған мінез-құлық танытады, және осы фактор, өсімдік токсиндерінен гөрі, оның инвазивті түр ретінде сәтті болуына себеп болуы мүмкін. Еуропада бұл түр инвазивті шетелдік түрлердің Еуропалық Одақ тізіміне енгізілген. Бұл Еуропалық Одаққа осы өсімдікті импорттау немесе сату заңсыз екенін білдіреді.
Биологиялық бақылау
АҚШ-тың кейбір аймақтарында қытайлық саз ағашын биологиялық бақылауға алу мәселесі қарастырылды, о үшін тамырларын зақымдайтын Bikasha collaris қоңызы және жапырақтарын жейтін Gadirtha fusca күбәләгі қолданылуы мүмкін. Осы аймақтарда қытайлық саз ағашының бал өндіру үшін жоғалу қаупі ара шаруашылығымен айналысатын адамдарды алаңдатып отыр.