Кіріспе

Мьянманың Качин штаты (; Kachin: Jinghpaw Mungdaw) – Мьянманың ең солтүстік штаты. Солтүстігінде және шығысында Қытаймен (тиісінше Тибет және Юньнаньмен), оңтүстігінде Шан штатымен, батысында Сагаинг облысы және Үндістанмен (Аруначал-Прадеш штатымен) шектеседі. Ол 23° 27' солтүстік ендік және 28° 25' солтүстік ендік, 96° 0' және 98° 44' шығыс бойлық аралығында орналасқан. Качин штатының ауданы – . Штаттың астанасы – Миткина қаласы. Басқа маңызды қалалар: Бамо, Мохни және Путао. Качин штатында Мьянманың ең биік тауы – Хкакабо Рази (46 м), Гималай тауларының оңтүстік бөлігі және үлкен ішкі көл – Индавги көлі орналасқан.

Тарих

Қазіргі Качин штаты тарихи түрде Раванг, Лису, Цзинпо, Зайва, Лаши/Лачик және Лаунгва/Мару сияқты әртүрлі этнолингвистикалық топтармен қоныстанған, олардың барлығы аумақтары мен әртүрлі әлеуметтік құрылымдары үштасқан. "Качин" термині – оңтүстікте орталық Бамар жері мен солтүстікте Қытай арасында қоныстанған этникалық топтарды атау үшін отарлық кезеңде британдықтар берген атау. Качин қоғамы дәстүрлі түрде көшпенді шаруашылыққа негізделген. Э.Р. Личтің "Жоғарғы Бирманың саяси жүйелері: Качин әлеуметтік құрылымын зерттеу" еңбегінде айтылғандай, "качин" тілдік санаты емес. Саяси билік жақын туыстардың қолдауына сүйенген әміршілерге тиесілі болған. Антропологтар качиндердің анасының інісінің қызымен некелесу дәстүріне ерекше назар бөлді, онда ер адамның анасының ағасының қызымен некелесуіне рұқсат берілген, бірақ әкесінің әпкесінің қызымен емес. Колониялық кезеңге дейін качиндер анимизм дінін ұстанған. 1760 жылдардағы Цин Конбаунг соғысынан кейін қытайлар қазіргі Солтүстік-Шығыс Качин штатының бір бөлігін бақылауға алды. Британдықтар Бирманы отарлаған кезде Качин таулы аймақтарының тайпалық автономиясын британ үкіметі мойындады. Британ әскерлері 1892 және 1896 жылдары качиндерге қарсы екі әскери жорық ұйымдастырды. 1910 жылы британдықтар Пянма оқиғасы кезінде Хпимауды (Пянма) басып алды. Тәуелсіздік алғанға дейінгі Мьянма үкіметі Аун Сан басшылығымен 1947 жылдың 12 ақпанында Шан, Качин және Чин халықтарымен Панглон келісіміне қол қойды. Келісім "шекаралық аймақтардың ішкі басқаруда толық автономияға ие болуын" қабылдады және Конституциялық Ассамблеяның Качин штатын құруын көздеді. Бирма 1948 жылдың 4 қаңтарында тәуелсіздік алды. Качин штаты сол жылы Бхамо және Миткина бұрынғы британдық Бирма азаматтық округтерінен, сондай-ақ ірі солтүстік Путао округінен құрылды. Качин штаты 1948 жылдың 10 қаңтарында ресми түрде жарияланды, ал Качин штатының үкіметі сол жылдан бастап 1962 жылғы Мьянма төңкерісіне дейін жыл сайын 10 қаңтарда Манау мерекесін өткізді, осыған орай 9-11 қаңтар аралығында үш күн бойы "Мунгдау Масат Масат Манау" (Качин штаты Манауының құрылуы) салтанатын өткізді. Ауқымды таулы аймақтарда негізінен качиндер қоныстанса, тығыз қоныстанған теміржол дәлізі мен оңтүстік аңғарларда негізінен шандар мен бамарлар тұрады. Солтүстік шекарасы 1960 жылға дейін белгіленбеді. Әртүрлі қытай үкіметтері 18 ғасырдан бері Качин штатының солтүстік жартысын қытай территориясы деп таластап келді. Британдық биліктен бұрын Качин жадеитінің шамамен 75%-ы Қытайға жөнелтілді, онда ол жергілікті қытайлық нефриттен гөрі жоғары бағаланды. Качин әскерлері бұрын Мьянма армиясының маңызды бөлігін құрады. 1962 жылы Не Вин режимі Бирма одағының конституциясын біржақты жойғаннан кейін качин күштері кері шегініп, Качин тәуелсіздік ұйымы (KIO) аясында Качин тәуелсіздік армиясын (KIA) құрды. Негізгі қалалар мен теміржолдан басқа, Качин штаты 1960 жылдардың ортасынан 1994 жылға дейін дербес болды, экономикасы ауыл шаруашылығына және Қытаймен, соның ішінде жаде саудасына негізделген. 1994 жылы Мьянма армиясының шабуылы КОО-дан жаде кеніштерін тартып алғаннан кейін бейбіт келісімге қол қойылды, бұл Мьянма әскерінің қолдауымен КОО-ға мемлекеттің көп бөлігін тиімді бақылауға мүмкіндік берді. Бұл атысты тоқтату дереу SPDC-нің бейбіт келісіміне қарсы КИО және КИА-дан көптеген оқшау топтардың құрылуына әкелді, саяси жағдай тұрақсыз болып қала береді.

Качин қақтығысы

Күрделі саяси жағдай 1960 жылдың 25 қазанында Качин қарулы тобы құрылған кезде басталды. У Ну үкіметі буддизмді мемлекеттік дін деп жариялағаннан кейін, Качин халқы 1947 жылғы Панглон келісімі бойынша федералды одақ орнатылғаннан кейін құрылған үкіметтік әкімшілік жүйеге сенуді тоқтатты. 1962 жылдан 2010 жылға дейін Мьянма әскери билікте болды. 1989 жылдан бастап этникалық қарулы топтар мен үкімет арасында атысты тоқтату туралы келісімдер жасалды. 2011 жылы президент Тейн Сейн басқаратын жаңа үкімет 1994 жылы бұрынғы әскери үкімет пен Качин этникалық қарулы тобы арасында жасалған атысты тоқтату туралы келісімді бұзып, 2011 жылдың 9 маусымында Қытай шекарасына жақын орналасқан Мьянманың солтүстік бөлігінде, Шан провинциясының солтүстік бөлігінде тұратын Качин халқына қарсы соғысты қайта бастады. Кенеттен туындаған ішкі қақтығыс салдарынан мыңдаған ішкі көшіп қонған адамдар үкімет бақылауындағы және Качин Тәуелсіздік Армиясы бақылауындағы босқындар лагерлеріне қашты (Хлайнг, 2005). 1994 жылы КИО әскери үкіметпен атысты тоқтату туралы келісімге келді, ал саяси мәселелерді келесі сайланған үкіметпен талқылауға қалдырды. Атысты тоқтату және соғыссыз кезеңдерде КИО басқа этникалық көтерілісшілермен және одақтармен, соның ішінде Бірманың Демократиялық Альянсы (DAB), Ұлттық Демократиялық Фронт (NDF) және Біріккен Ұлттар Федералды Кеңесі (UNFC) келісімдер жасады. Негізгі мақсат – әскери үкіметке қысым көрсету және Качин штатына үлкен автономиямен федералды демократиялық үкіметті қайта орнату. 1994 жылдан 2011 жылға дейін 17 жыл бойы атысты тоқтату кезінде КИО әскери басшылығымен конституция жобасын әзірлеу процесіне белсенді қатысты, демократиялық символ Аун Сан Су Чжидің Ұлттық Демократиялық Лигасы және этникалық саяси партиялар бойкот еткен Ұлттық конвенцияға қатысты. КИО басқа 12 этникалық топпен бірге жобаға федеративтік демократиялық жүйеге сәйкес келетін және штаттарға автономия беру үшін түзетулер енгізуді талап етті (Zaw Oo & Win Min 2007). Он жеті жылдық атыс тоқтатылды және 2011 жылдың маусым айында Качин Тәуелсіздік Ұйымы мен үкімет арасындағы шайқастар қайта басталды, себебі Качин Тәуелсіз Армиясы үкіметтің шекара күзетшілеріне айналу туралы бұйрығын қабылдамады және режимнің 2008 жылғы Конституциясында Панглон келісіміне негізделген этникалық азшылықтар үшін федералды демократиялық принциптер мен тең саяси құқықтар жетіспейтінін мәлімдеді. Качин Тәуелсіз Армиясы мен Бірма армиясы арасындағы жаңадан басталған ұрыс 2011 жылдың 9 маусымында Тапейен су электр стансасында басталды және 2012 жыл бойына жалғасты. Алғашқы мәліметтер бойынша 2011 жылдың маусымынан қыркүйегіне дейін 1397 отбасыдан құралған 5 580 ішкі көшіп қонған адам Мьянма үкіметі бақылауындағы 38 лагерьге келді. 2012 жылдың тамызында мыңдаған Качин босқындары Қытай үкіметімен соғыстың жалғасуына қарамастан Мьянмаға қайтарылды; Human Rights Watch сияқты үкіметтік емес ұйымдар мұндай әрекетті тоқтатуға шақырды және халықаралық құқық бойынша мұндай іс-әрекеттің заңсыз екенін атап өтті. 2012 жылдың 9 қазанына қарай Качин штатының әртүрлі лагерьлерінде 100 000-нан астам ішкі көшіп қонған адамдар баспана тапқан. Ішкі көшіп қонғандардың көпшілігі (шамамен 70 000) қазіргі уақытта КИА бақылауындағы аумақта баспана іздеп жүр. Қаза тапқандардың саны туралы мәліметтерді анықтау қиын болды, бірақ көптеген есептерде үкіметтік әскерлер, Качин Тәуелсіздік Армиясы көтерілісшілері және бейбіт тұрғындар арасындағы қақтығыста 1000-нан астам адам қаза тапқан. Көптеген качиндер ел ішінде қоныс аударғанмен, тек 150 000 адам ғана ішкі көшіп қонғандар ретінде тіркелді. Қазіргі уақытта качиндер Мьянма үкіметінің басты нысанасы болып табылады, бірақ Карендер мен Чиндер сияқты Мьянмадағы басқа этникалық азшылықтармен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз качиндер АҚШ немесе Австралия сияқты елдерге қоныс аударуды таңдады.

Үкімет

Качин штатының үкіметі атқару билігінен (Качин штатының үкіметі), заң шығару билігінен (Качин штатының Хлуттау) және сот билігінен құралады.

Экономика

Качин штатының экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына негізделген. Басты өнімдеріне күріш, терек, қант қамысы, опий кіреді. Кен байлықтарының ішінде алтын, жаде және сирек кездесетін элементтер бар. Хпакант жаде кен орындарымен әйгілі. Бхамо – Қытай мен Мьянма арасындағы шекаралық сауда пункттерінің бірі. Қытай-Мьянма шекарасы арқылы жүзеге асылатын заңды және заңсыз шекаралық сауданың көп бөлігі Качин штаты арқылы өтеді, бұл сауда орталық үкімет (мысалы, Лведже) және этникалық қарулы ұйымдар (мысалы, Лайза және Канпакти) басқаратын шекаралық бекеттер арқылы жүзеге асырылады.

Жайыт өндіру

2011 жылдың қараша айында Качин штатының Хпакант қалашығындағы Лон Кхин аймағынан қазылып алынған 600 тоннадан астам жаде тастары Мьянманың Найпидау қаласында сатуға қойылды. Мьянмада өндірілген жаде тастарының көп бөлігі, 2009-10 жылдары 25 795 тонна және 2008-09 жылдары 32 921 тонна, Качин штатынан шығарылған. Әлемдегі ең ірі жаде тасы, салмағы 3000 тонна, ұзындығы 21 метр, ені 4,8 метр және биіктігі 10,5 метр, 2000 жылы Хпакантта табылған. Мьянма үкіметі жаде өндірісінің салдарынан Качин штатындағы қоршаған ортаның нашарлауына тиісінше мән бермейді. Эрозия, су тасқыны және топырақ құлау оқиғалары орын алды. Жыл сайын бірнеше үй қирап жатыр.

Су энергиясы

2006 жылы премьер-министр генерал Тэйн Сейн Пекинде Қытай электр қуатына инвестиция тарту корпорациясымен Качин штатында жеті бөгет салу туралы келісім жасады. Даулы 1055 мегаватттық Myitsone бөгетінің құрылысы қазір де жалғасуда. Оны Қытай электр қуатына инвестиция тарту корпорациясы қаржыландырып отыр. Аяқталғаннан кейін бөгеттің биіктігі 152 метрге жетеді, ал өндірілген электр энергиясы Қытайға сатылады. Бұл жоба шамамен 15 000 адамды қоныстандыруға себеп болды және Иравади өзенінде жоспарланған 7 жобаның бірі болып табылады.

Сирек кездесетін жерлерді өндіру

Качин штаты – сирек кездесетін жерлердің ең ірі көзі, бұл сирек кездесетін жерлер көптеген көпұлтты корпорациялардың, оның ішінде Tesla және General Motors компанияларының жеткізу тізбегі үшін маңызды. 2021 жылы Қытай 20 мың тоннадан астам сирек кездесетін жерлерді Мьянмадан, желтоқсан айында импорттады. Сирек кездесетін жерлер 2010 жылдардың соңында Чипви қалашығындағы Пангва маңында табылды. Қытай ауыр экологиялық салдарларға байланысты ішкі кен орындарын жапқандықтан, сирек кездесетін жерлерді өндіруді көбінесе Качин штатына жүктеді. 2022 жылы Качин Тәуелсіздік Ұйымы бақылайтын аумақтарда да кен өндіру жұмыстары басталды. Сирек кездесетін жерлерді өндіру жергілікті ортаны, оның ішінде су жолдары мен ормандарды ластады, таулы ландшафттарды құлдыратты және жергілікті халықтың денсаулығына зиян келтірді. Кен өндіру үшін жергілікті тұрғындардың жерлері де тартып алынды.