Кіріспе

Солтүстік Америка тақтасы – Солтүстік Американың көп бөлігін, Гренландияны және Сібірдің бір бөлігін қамтитын тектоникалық тақта. Оған Куба, Багам аралдары, Солтүстік-шығыс Азияның шектес аймақтары, Исландия мен Азор аралдарының бөліктері де кіреді. Жер бетіндегі екінші ірі тектоникалық тақта болып табылады, ауданы – 75 миллион км², Тынық мұхиты тақтасынан (батыс жағынан шектесетін) кіші. Тақта шығысқа қарай сейсмикалық активті Атлант мұхитының орталық жотасына дейін созылады, Азор үштік қиылысында Еуразиялық және Нубиялық тақталармен жанасады, ал батысқа қарай – Шығыс Сібірдегі Черский жотасына дейін жетеді. Тақта құрлықтық және мұхиттық қыртыстан тұрады. Басты құрлықтың ішкі бөлігінде кратон деп аталатын кең граниттік ядро орналасқан. Бұл кратонның көптеген шеттерінде тектоникалық процестер нәтижесінде ұзақ жылдар бойы кратонға қосылған террандар деп аталатын қыртыс материалдарының фрагменттері кездеседі. Роки тауларының батысындағы Солтүстік Американың көп бөлігі осындай террандардан құралған.

Шекаралар

Батыста Кокос тақтасымен, ал шығыста Кариб тақтасымен оңтүстік шекарасы түрлену тегіс қабаттары болып табылады, оны Кариб теңізінің астындағы Лебедь аралдары түрлену тегісі және Гватемала арқылы өтетін Мотагуа тегісі көрсетеді. Испаньола аралы арқылы өтетін және Гонаве микротақтасын шектеуші Септентриональ және Энрикильо-Плантайн-Гарден параллель тегістері де шекараның бөлігі болып табылады. Оңтүстік жиегінің қалған бөлігі шығысқа қарай Атлант Орта қалыңдығына дейін созылып, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америка тақталарының шекарасын белгілейді, бірақ ол 16° солтүстік ендіктегі 15-20 жарықша аймағының жанында орналасқан. Солтүстік шекарасында Гакель қалыңдығы деп аталатын Атлант Орта қалыңдығының жалғасы бар. Тақтаның солтүстік-батыс бөлігіндегі қалған шекарасы Сібірге дейін созылады. Бұл шекара Гакель қалыңдығының соңынан бастап Лаптев теңізінің жарылысы ретінде, Черский жотасындағы ауысу деформация аймағына дейін, содан кейін Охотск тақтасымен аралаған Улахан жарылысына дейін, соңында Алеут шұңқыры арқылы Королева Шарлотта жарылысы жүйесіне дейін жалғасады (қараңыз: Алеут доғасы). Батыс шекарасы – Аляска жағалауымен және Каскадия батып кету аймағымен теңізден өтетін Королева Шарлотта жарылысы, солтүстікте Калифорния арқылы өтетін Сан-Андреас жарылысы, Калифорния шығанағындағы Шығыс Тынық мұхитының көтерілуі және оңтүстікте Орта Америка шұңқыры. Батыс жағында Фаралон тақтасы Юра кезеңінен бері Солтүстік Америка тақтасының астына батып келеді. Фаралон тақтасы Солтүстік Америка тақтасының батыс бөлігіне толығымен батып, сол бөлігін Сан-Андреас жарылысы арқылы Тынық мұхиты тақтасымен байланыста қалдырды. Хуан-де-Фука, Эксплорер, Горда, Ривера, Кокос және Наска тақталары – Фаралон тақтасының қалдықтары. Калифорния шығанағы бойындағы шекара күрделі. Шығанақтың астында Калифорния шығанағының жарылыс аймағы, жарылыс бассейндері мен түрлену тегістері шығанақтың аузындағы Шығыс Тынық мұхитының көтерілісінің солтүстік шетінен Солтон-Троуф жарылысы / Браули сейсмикалық аймағының маңындағы Сан-Андреас жарылысы жүйесіне дейін созылады. Солтүстік Америка тақтасының бөлігі сынға ұшырап, солтүстікке қарай жылжыған Шығыс Тынық мұхитының көтерілуі Калифорния шығанағын құрған деген жалпы қабылданыс бар. Алайда, Мексиканың материктік жағалауы мен көтерілу арасындағы мұхит қабығының Солтүстік Америка тақтасымен бірігуге бастаған жаңа тақта екендігі әлі анық емес, бұл жарылыс аймағының орталықтарын таратудың стандартты моделімен сәйкес келеді.

Қатты нүктелер

Солтүстік Америка тақтасының астында бірнеше ыстық нүктелер бар деп саналады. Ең белгілі ыстық нүктелер – Йеллоустоун (Уайоминг штаты), Джемез Линементі (Нью-Мексико штаты) және Анахим (Британ Колумбиясы) ыстық нүктелері. Бұлардың пайда болуына Жердің ядросы мен мантиясының шекарасынан жоғары қарай конвекцияланатын ыстық мантияның тар ағыны – мантиялық қаусыны себеп деп есептеледі, бірақ кейбір геологтар жоғарғы мантияның конвекциясы одан да ықтимал себеп деп санайды. Йеллоустоун және Анахим ыстық нүктелері алғаш рет миоцен кезеңінде пайда болған деп есептеледі және қазірге дейін геологиялық жағынан белсенді болып, жер сілкіністері мен жанартауларды тудыруда. Йеллоустоун ыстық нүктесі Йеллоустоун кальдерасымен және Жылан өзені жазығындағы көптеген кальдералармен ерекшеленеді, ал Анахим ыстық нүктесі Назко конусы аймағындағы Анахим жанартау белдеуімен ерекшеленеді.

Тақта қозғалысы

Солтүстік Америка тақтасының көп бөлігі жыл сайын шамамен 2,3 сантиметр (~1 дюйм) жылдамдықпен Атлант Орта Жыныстық Тізбесінен оңтүстік-батысқа қарай жылжиды. Сонымен қатар, Тынық мұхиты тақтасы жыл сайын 7-11 сантиметр (~3-4 дюйм) жылдамдықпен солтүстік-батысқа қарай жылжиды. Тақтаның қозғалысын субдукция қоздыра алмайды, себебі Солтүстік Америка тақтасының ешбір бөлігі субдукцияланбайды, тек Пуэрто-Рико шұңқырының бір бөлігін құрайтын шағын бөлігі ғана субдукцияланады; демек, басқа да механизмдер зерттелуде. 2007 жылғы бір зерттеуде мантиялық конвекциялық ағын тақтаны итереді деген болжам айтылды.