Кіріспе

Ағаш түрі туралы мәліметтер қорабы
| аты = Америкалық шаған
| суреті = Шаған бұтақтарымен.jpg
| күйі = LC
| күй жүйесі = IUCN3.1
| күй дереккөзі =
| күйі2 = G5
| күйі2 жүйесі = TNC
| күйі2 дереккөзі =
| туысы = Fagus
| түрі = grandifolia
| авторы = Ehrh.
| таралу картасы = Fagus grandifolia таралу картасы 1.png
| таралу картасы түсіндірмесі = Бұл түр Шығыс Канададан Орталық Мексикаға дейін табиғатта кездеседі. Плейстоцен дәуіріндегі мұздық ең жоғары нүктесіне дейін бұл ағаш Солтүстік Американың көп бөлігінде гүлдеп, Калифорнияға дейін жеткен.

Этимология

Fagus туысы латын тілінде "бук" дегенді білдіреді, ал grandifolia деген түрлік атау grandis "ірі" және folium "жапырақ" сөздерінен алынған, бұл Еуропалық букпен салыстырғанда американдық буктың жапырақтарының ірілігіне сілтеме жасайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Америка буы Солтүстік Американың шығысында, Канаданың оңтүстік-шығысындағы Новая Шотландиядан оңтүстік Онтариоға дейін, АҚШ-тың батысында Висконсинге дейін және оңтүстігінде Техастың шығысына және Флориданың солтүстігіне дейін, сондай-ақ Мексикадағы Идальго, Веракрус, Тамаулипас, Пуэбла, Сан-Луис-Потоси және Табаско штаттарында өседі. Ежелгі қоныстанушылар ағаштың болуы жақсы егістік жерді көрсететінін білгендіктен, ересек ағаштар жазық жерлерде сирек кездеседі. Америка буы көлеңкеге төзімді түр. Көбінесе қант кеспегімен (бук-көпірдің кульминациялық қауымдастығын құрайтын), сары қайың және шығыс гемолокамен бірге өседі, әдетте ылғалды, жақсы су өткізетін беткейлерде және құнарлы жазықтарда. Оңтүстік шегіне жақын, көбінесе оңтүстік магнолиясымен бірге шатыр құрайды. Өсуі баяу болғанымен (кейде 20 жылда 4 метрге дейін), құнарлы топырақ пен жеткілікті ылғал өсуын жеделдетеді. Америка буы жақсы суаруды, сонымен қатар жақсы су өткізетін топырақты қалайды және қалалық ластануға, тұзға және топырақтың тығыздалуына төзбейді. Бұл ағаш тығыз көлеңке түсіреді және еменге қарағанда ылғалға қажеттілігі жоғары, сондықтан оның тығыз, беткейге жақын тамыр жүйесі бар.

Экология

Америкалық буының жаңғақ өнімі көптеген жануарлар түрлеріне тағам болады. Омыртқалы жануарлардың ішінде әртүрлі құстар бар. Кейбір көбелек құрттары бук жапырақтарымен қоректенеді. Еліктер кейде бук жапырақтарын жейді.

Бук жапырақтары ауруын Litylenchus crenatae mccannii нематодасы қоздырады. Ол 2012 жылы Огайо штатында табылды және 2022 жылы Вирджиния штатына дейін тарағандығы анықталды. Бук жапырақтары ауруы американдық және еуропалық бук ағаштарына ауыр зиян келтіреді. Еуропаға тән бук жапырағын тесіп жейтін мысық, Солтүстік Америкада американдық бук ағаштарының жапырақтарының түсуіне себеп болады. Америкалық бук ағаштарының сабақтарының түбінде кішкентай ойықтар мен жарықтар болады, онда зиянкес қыстайды, содан кейін ағаш бүршіктеріне жетеді және жапырақтардың төменгі жағына жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан личинкалар жапырақтарды жеп, жапырақтарды бүлдіреді. Бук қыстырмасы ағаш бұтақтарына қоныстанғанмен, сау ағаштарға едәуір зиян келтірмейді. Осы колониялардың астында Scorias spongiosa саңырауқұлағының сапрофиттік өсуінен пайда болатын қара көңіздің шөгінділері қалыптасады. Бұл да ағаштар үшін зиянсыз. Бук ағаштарына көп мөлшерде ылғал қажет болса да, олар су тасқынына оңай ұшырайды және олардың жұқа қабығы жануарлар, өрт және адамның әрекеттерінен зақымдануға бейім. Көктемнің соңындағы аяз ағаштың толық жапырақтарын түсіруіне әкелуі мүмкін, бірақ олар әдетте қант қорының есебінен қалпына келеді. Ересек бук ағаштарының сабақтары көбінесе шіріп, жануарларға пана болатын қуыстар пайда болады.

Қолданылуы

Америкалық бук орман шаруашылығында маңызды ағаш болып табылады. Ағашы қатты және оны кесу немесе тілгілеу қиын, бірақ ол аса ауыр емес, сонымен қатар салыстырмалы түрде тез шіреді. Ол әртүрлі мақсаттарда қолданылады, ең бастысы – бумен иілген жиһаз жасау, себебі бук ағашы буланғанда оңай иіледі. Одан сондай-ақ, сапалы, ұзақ күйетін отын да шығады. Еуропалық бук қабығы сияқты, американдық бук қабығы да тегіс және біркелкі болып келеді, сондықтан адамдар оның бетіне есімдерді, күндерді, сәндік белгілерді, мысалы, жүректерді немесе топтық белгілерді және басқа да жазуларды ойып салуды ұнатады. Кентукки штатының Луисвилл қаласында, қазіргі Ирокез саябағының оңтүстік бөлігінде өскен бір бук ағашында "Д. Бун 1803 жылы аюды өлтірді" деген жазу болған. Ағаш 1916 жылы дауыл кезінде құлап, оның жасы шамамен 325 жыл деп есептелді. Оның діңі қазір Фильсон тарихи қоғамында қойылған. Оны кейде әсемдік үшін отырғызады, бірақ тіпті туған жерінде де еуропалық буктан гөрі әлдеқайда сирек отырғызылады. Америкалық бук ыстық климатқа төтеп бере алады, бірақ оның еуропалық туысы тез өседі, ластануға төзімді және көбейту оңай. Америкалық бук ағашы шамамен 40 жасқа келгенде ғана көп мөлшерде жаңғақ бере бастайды. 60 жылға дейін мол өнім алынады. Ең ескі ағаш 246 жылға жетеді. Жемісі үшбұрышты қабықшадан тұрады, ішінде 2-3 жаңғақ болады, бірақ олардың көпшілігі, әсіресе жалғыз өсетін ағаштарда, толық піспейді. Бике жаңғағы тәтті және қоректі, оны жануарлар мен адамдар шикі күйінде жей алады немесе пісіріп дайындауға болады. Оны қуырып, кофе орнына қолдануға болатын ұнтаққа айналдыруға да болады. Жапырақтарын пісіргеннен кейін жеуге жарамды. Ішкі қабығын кептіріп, ұнтақтап, төтенше жағдайда нан жасауға қолдануға болады.