Кіріспе
Швейцарияның Нейшатель қаласы (/UK/, /nɜː//ʃ//æ/'t//ɛ//l/, /US// //ʃ//ɑː/'/ //, /,/nj//uː//ʃ//ə/'/ //, /,/nʊ//ʃ//ɑː/'/ /, nøʃɑtɛl; Neuenburg) – қала, муниципалитет және Швейцарияның Нейшатель кантонының Нейшатель көлінде орналасқан астанасы. 2021 жылы Нейшатель, Корсель-Кормонтреш, Пезо және Валангин муниципалитеттерінің бірігуінен бастап қалада шамамен 33 000 тұрғын (агломерацияда 80 000 адам) тұрады. Қала кейде тарихи түрде неміс тіліндегі Нойенбург атауымен аталады; француз және неміс атауларының екеуі де «Жаңа қамал» дегенді білдіреді. Қалаға атын берген қамал Бургундияның Рудольф III-і тарапынан салынды және 1011 жылы аяқталды. Бастапқыда Бургундия Корольдігінің бөлігі болған қала 1033 жылы Киелі Рим империясына қосылды. Нейшатель графтарының иеліктері алғаш рет 1214 жылы қала ретінде тілге алынды. Қала 1707 жылдан 1848 жылға дейін Пруссияның бақылауында болды, бірақ 1806 жылдан 1814 жылға дейін Наполеон соғыстары кезінде бұл үзіліс болды. 1848 жылы Нейшатель Швейцарияның республикасы және кантоны болды. Нейшатель – швейцариялық сағат индустриясының орталығы, микротехнологиялар мен жоғары технологиялық өнеркәсіптердің орны, сондай-ақ Швейцарияның Электроника және Микротехнология орталығы (CSEM) және Philip Morris International-дың Cube сияқты ғылыми-зерттеу орталықтары мен ұйымдарының орналасқан жері.
Neuchâtel (/UK/,/n//ɜː//ʃ//æ/'/t//ɛ//l/, /US// //ʃ//ɑː/'/ //, /,/nj//uː//ʃ//ə/'/ //, /,/n//ʊ//ʃ//ɑː/'/ /, nøʃɑtɛl; Neuenburg) is a town, a municipality, and the capital of the Swiss canton of Neuchâtel on Lake Neuchâtel. Since the fusion in 2021 of the municipalities of Neuchâtel, Corcelles Cormondrèche, Peseux, and Valangin, the city has approximately 33,000 inhabitants (80,000 in the metropolitan area). The city is sometimes referred to historically by the German name Neuenburg; both the French and German names mean "New Castle". The castle after which the city is named was built by Rudolph III of Burgundy and completed in 1011. Originally part of the Kingdom of Burgundy, the city was absorbed into the Holy Roman Empire in 1033. The domain of the counts of Neuchatel was first referred to as a city in 1214. The city came under Prussian control from 1707 until 1848, with an interruption during the Napoleonic Wars from 1806 to 1814. In 1848, Neuchâtel became a republic and a canton of Switzerland. Neuchâtel is a centre of the Swiss watch industry, the site of micro technology and high tech industries, and home to research centres and organizations such as the Swiss Center for Electronics and Microtechnology (CSEM), and Philip Morris International's Cube.
Тарихқа дейінгі дәуір
Муниципалдық аумақтағы адамның ең көне іздері – б.з.д. 13 000 жылға жатқан Магдален аң аулау лагерінің қалдықтары. Ол 1990 жылы Монруз (Ла-Кудре) қаласында А5 тас жолының салынуы кезінде табылды. Қазылған жердің орны басқа жолдан төменде жатқан. От орындарының маңынан оюлы тас және сүйектер табылған. Тас пен сүйек бұйымдарынан өзге, лигниттен жасалған үш кішкентай сырға табылды. Бұл сырғалар құнарлылықтың символы болған болуы мүмкін және Швейцариядағы ең ежелгі белгілі өнер ескерткіші саналады. Бұл алғашқы лагерьді Кро-Магнон адамдары аймақта жылқы мен бұғы аулау үшін пайдаланған. Азилиялық аңшылар шамамен б.з.д. 11 000 жылы сол жерде орналасқан. Климат өзгергендіктен, олардың аңдары бұғы және жабайы шошқаға айналды. 19 ғасырда Ле-Кретте, қызыл шіркеудің жанында, бірнеше үйдің іздері табылды. Бірақ олардың орналасқан жері толық құжатталмағандықтан, ол жер жоғалып кеткен. 1999 жылы теміржол стансасы мен университетті байланыстыратын фуникулердің төменгі стансасы салынып жатқанда, бұл елді мекен қайтадан табылды. Кейіннен ол Кортайллод мәдениетіне (орта неолит) жататын ауыл екені анықталды. Дендрохронологиялық зерттеулерге сәйкес, кейбір тіреулер б.з.д. 3571 жылға дейін соққан. Песё алғаш рет 1195 жылы apud Pusoz деп аталады, бірақ бұл ертерек құжаттың 15 ғасырлық көшірмесінен алынған. 1278 жылы ол де Посой деп есімделген. Валангин алғаш рет 1241 жылы де Валенгис деп тілге алынған.
География
2021 жылғы муниципалитеттердің бірігуіне дейін, 2009 жылы Нойшательдің ауданы мынадай болған: оның 10,2%-ы ауыл шаруашылығына арналған, ал 53,8%-ы орманмен жабылған. Қалған жердің 35,5%-ы құрылысқа (ғимараттар немесе жолдар), 0,2%-ы өзендер мен көлдерге, ал 0,1%-ы өнімсіз жерлерге тиесілі болған. Салынған аумақтың ішінде өнеркәсіптік ғимараттар жалпы ауданның 2,2%-ын, тұрғын үйлер мен ғимараттар 18,0%-ын, көлік инфрақұрылымы 10,1%-ын құрады. Ал саябақтар, жасыл аймақтар мен спорт алаңдары 4,3%-ты құрады. Орманды жерлердің 51,8%-ы тығыз орманмен жабылған, ал 2,0%-ы жеміс ағаштарымен немесе ұсақ ағаш тоғайларымен жабылған. Ауыл шаруашылығы жерлерінің 1,4%-ы егістіктерге, 8,0%-ы жайылымдарға пайдаланылған. Муниципалитеттегі барлық су көлдерде орналасқан.
Елтаңба
Қалалық гербтің суреттемесі: Алтын фонға қара бүркіт, тұмсығы, тілі және аяқтары қызыл, алтын герб тақтасында қызыл тік жолақтың үстінде үш күміс шеврон.
Парламент
Жалпы кеңес (Conseil général, CG), қалалық парламент, заң шығару билігін жүзеге асырады. Ол 41 мүшеден тұрады, сайлаулар төрт жылда бір рет өткізіледі. Жалпы кеңес регламенттер мен қағидаларды бекітеді, оларды қалалық кеңес және әкімшілік орындайды. Делегаттар пропорционалды өкілдік жүйесі арқылы сайланады. Жалпы кеңестің отырыстары бұқаралыққа ашық. Қалалық кеңес мүшелерінен өзгеше, Жалпы кеңес мүшелері кәсіби саясаткерлер емес және оларға қатысқандары үшін еңбекақы төленеді. Кез келген Неушатель тұрғыны, дауыс беруге құқығы бар, Жалпы кеңес мүшесі болып сайлануға мүмкіндігі бар. Неушатель кантонының конституциясына сәйкес, коммуналдық деңгейде дауыс беруге, сайлауға және сайлануға құқық тек швейцариялық азаматтарға ғана емес, сонымен қатар Неушатель кантонында кем дегенде бір жылдан бері тұратын шетелдіктерге де беріледі (коммуналдық сайлаулар мен дауыс беру үшін), ал кантондық сайлаулар мен дауыс беру үшін кем дегенде бес жылдан бері кантонда тұратын шетелдіктерге де беріледі. Жалпы кеңестің соңғы ресми сайлауы 2020 жылдың 25 қазанында өтті, оның мандат мерзімі (la législature) 2020 жылдан 2024 жылға дейін. Қазіргі уақытта Жалпы кеңеске 12 либерал (PLR/FDP), 11 Les Verts, Ecologie et Liberté мүшесі (Жасылдар партиясының (PES/GPS) және басқаларының альянсы), 10 Социал-демократиялық партия (PS/SP), 5 жасыл либерал (pvl/glp), 2 «Солидарлық» солшыл партиясының мүшесі және бір Швейцарияның Еңбек партиясының (PST POP/PdA) мүшесі (Parti Suisse du Travail – Parti Ouvrier et Populaire) кіреді.
Халықаралық қатынастар
Нойшатель – Еуропа Кеңесі мен Еуропалық Комиссияның «Мәдениеттер аралық қалалар» бағдарламасының пилотты қаласы.
Ұлттық маңызы бар мұра нысандары
Нойшательде ұлттық маңызы бар швейцариялық мұра нысаны ретінде тіркелген 34 орын бар. Нойшательдің ескі қаласының барлығы, Корсель қалалық ауылы, Валанжин шағын қаласы, Бусси/Ле Соржере және Ла Боркардери аймақтары Швейцария мұра орындарының тізіміне енген.
Сәулет
Нойшательдің ескі қаласында 140-қа жуық көшелік фонтан бар, олардың кейбіреуі 16 ғасырдан бастау алады. Place des Halles алаңына XIV Людовик дәуіріндегі жабылатын қасбеттері мен 16 ғасырлық Maison des Halles үйінің мұнаралы ориольдары қарап тұрады. Шығыс жағында, Rue de l’Hôpital көшесінде, 1790 жылы салынған әсем Hôtel de Ville (қалалық әкімшілік) орналасқан, оны Луи XVI-ның бас архитекторы Пьер Адриен Париж жобалаған. Ескі қаланың орталығы төбеде орналасқан, оған тік және қисық Rue du Château көшесі арқылы өтуге болады. 1185 жылы құрылысы басталып, 1276 жылы қасиеттенген Collégiale шіркеуі ерте готикалық сәулеттің көрнекті үлгісі. Шіркеудің шығыс жағында үш нормандық апсида бар. Батысқа қарай орналасқан негізгі кіреберісінің үстінде әсем боялған витражды терезе орнатылған. Иісті қақпалы ішкі кеңістікте трансепт шам мұнарасымен жарықтандырылған. Нойшатель графтарының кенотафы хордың солтүстік қабырғасында орналасқан. 1372 жылы басталып, Альп тауларынан солтүстікке қарай сақталған жалғыз өнер туындысы – бұл ескерткіш, 15 ғасырдың аркалары мен қақпаларымен шеңберленген, Нойшательдің тарихынан шыққан әртүрлі ерлер мен әйелдердің он бес дерлік толық мөлшердегі бейнеленген мүсіндерін қамтиды. Шіркеудің қасында 12 ғасырда салынған және бүгінгі таңға дейін кантондық үкімет кеңсесі ретінде пайдаланылатын қамал орналасқан. Жақын жердегі мұнаралы түрме мұнарасы, ортағасырлық бастионның қалдығы, қаланың әртүрлі дәуірлердегі модельдерімен бірге панорамалық көріністер ұсынады.
Мұражайлар
Неушательде бірнеше мұражай бар, оның ішінде Латень археология мұражайы, Неушатель және О-Рив аймағындағы тарихқа дейінгі кезеңдерге, әсіресе Ла-Тен мәдениетіне арналған; осы мәдениетке аты берген қазба алабы бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Сондай-ақ, Неушатель этнографиялық мұражайы (MEN) және өнер мен тарих мұражайы бар, онда Жакет Дроз автоматтары (Жакет Дроз механикалық фигуралары) қойылған.
Мәдениет
2002 жылдың жазында Неушатель қаласы Expo.02 көрмесінің, Швейцарияның алтыншы ұлттық көрмесінің өткен бес қаланың бірі болды, бұл көрме қаржылық дау-дамайларға толы болған. Неушатель халықаралық фантастикалық кино фестивалі әлемнің түкпір-түкпірінен келген фантастикалық киноны тойлау мақсатымен жыл сайын өткізіледі. Шарап өрімін бейнелейтін Fête des Vendanges фестивалі дәстүрлі түрде қыркүйек айының соңында ұйымдастырылады.
Спорт
Neuchâtel Xamax – Неушательдегі ең маңызды футбол клубы. Ол 1970 жылы «FC Cantonal» (1906) және «FC Xamax» (1916) клубтарының бірігуі нәтижесінде құрылған. Клуб Швейцарияның ең жоғары футбол лигасы – Швейцария Суперлигасында ойнайды. Клуб өз үйіндегі ойындарын «Стаде де ла Маладиер» стадионында өткізеді. «HC Uni Neuchâtel» клубы Швейцария хоккей лигасы жүйесінің үшінші лигасы – MySports Лигасында ойнайды. Олардың үйіндегі ойындары 7000 орындық «Littoral» аренасында өтеді. «Union Neuchâtel Basket» – қаланың үздік баскетбол командасы, ол Швейцарияның жалғыз кәсіби баскетбол лигасы – LNA Чемпионатында ойнайды.