Кіріспе
Ұлыбританиядағы бұрынғы парламенттік реформалар қоғамы – Халық достары қоғамы. Бұл ұйым Ұлыбританияда парламенттік реформаны қолдауға бағытталған. Ол 1792 жылы Виг партиясы тарапынан құрылған. Англиядағы қоғам ақсүйектерге және таңдаулы мүшелерге негіделген, ал Шотландиядағы Халық достары қоғамына қарағанда, мүшелерінің саны көбірек болды. Қоғам мүшелері парламенттік өкілдердің Ұлыбритания халқының құрамын көрсететінін қалаған, бұл сайлауды жеңілдету, көбірек еркектерге дауыс беру құқығын беру және үкіметке қатысуға әртүрлі еркектерге мүмкіндік беру арқылы іске асырылуы мүмкін еді. Қоғам 1790 жылдардың ортасында радикалды саяси қозғалыстарға қарсы консервативтік реакция салдарынан таратылды.
The Society of the Friends of the People was an organisation in Great Britain that was focused on advocating for parliamentary reform. It was founded by the Whig Party in 1792. The Society in England was aristocratic and exclusive, in contrast to the Friends of the People in Scotland, who increasingly drew on a wider membership. Members wanted parliamentary representatives to reflect the population of Great Britain, which could be achieved by making voting more accessible, by granting more men the right to vote, and by making it possible for a broader variety of men to take part in the government. The Society disbanded in the mid 1790s as a result of conservative reaction against radical political movements.
Елдік партия идеологиясы
XVIII ғасырда азаматтық гуманизм Англияда маңызды саяси мәселеге айналды. Азаматтық гуманизм жалпы игілік үшін жеке пайдадан бас тартудың маңыздылығын қадағалайды. Ол жемқорлықтың алдын алу үшін саяси теңгерімді қажет етті. Англияда азаматтық гуманизмнің нәтижесінде "Кентри-партия" пайда болды, ол халықтың игілігі үшін жұмыс істейтін, байлыққа ұмтылу үшін емес, сыбайлас жемқорлықтан арылған үкіметті жақтады. Елдік партия идеологиясы мен азаматтық гуманизм идеялары көптеген реформалық қозғалыстардың құрылуына себеп болды, олар парламенттік реформаны талап етіп, халықтың еркінін дәл көрсетуге ұмтылды.
Француз төңкерісінің ықпалы
XVIII ғасырдың соңы бүкіл Еуропаға саяси өзгерістер әкелді. Француз төңкерісі Францияда зор алапаттық тудырғанымен, Ұлыбританияда да ұқсас идеялар талқыланды. Британдық радикалдар адамның жалпыға бірдей құқықтарына (өмір, бостандық және меншік) және демократияға сенді. Консерваторлар монархия мен парламентті өзгеріссіз сақтап қалуды қалады. 1791 жылы Томас Пэйн "Адам құқықтары" деген еңбегін жариялады, онда француз төңкерісі Францияның саяси жүйесіне жақсы өзгерістер әкеліп отырғаны айтылды. Ол сондай-ақ Ұлыбритания халқының Британиядағы барлық адамдар үшін демократия мен жалпыға бірдей құқықтарды орнату үшін көтерілуі керек екенін мәлімдеді. Бұл еңбек сол кездегі Ұлыбританиядағы радикалдық идеологияны қоздырды. Бұл сонымен қатар радикалдар мен консерваторлар арасындағы шиеленісті күшейте түсіп, Ұлыбританияда саяси белгісіздікке алып келді.
Парламенттегі сыбайлас жемқорлық
1780 жылы Англия халқының шамамен 3%-ы Парламенттің Өкілдер палатасының мүшелерін сайлау құқығына ие болды. Көптеген ірі қалалар өкілдіксіз қалды, ал «шірі аудандардың» жартысынан астамы соншалықты кішкентай болғандықтан, дауыс сатып алу кеңінен таралды.
Англиядағы халық достары
1792 жылы 11 сәуірде реформашыл Уигтер тобы парламенттік реформаға бағытталған «Халық достары» қоғамын құрды. Қоғамға мүше болу үшін үміткерді екі қолданыстағы мүше ұсынуы және мүшелердің 90 пайызы мақұлдауы қажет болды. Мүшелер жылына екі жарым гинея төледі, егер олар басқа жерде ұқсас ұйым құру мақсатымен қосылса, онда бір гинея төлеуге құқылы болды. Топ әр айдың бірінші жұмасында бас қосатын. Атақты мүшелері мен қолдаушыларының қатарында пастор Кристофер Уайвилл, сэр Филип Фрэнсис және Джордж Тирни болды.
Ұлыбритания халқына арнаған сөз
Ұлыбритания халқына арнаған үндеуді 1792 жылы пастор Кристофер Уайвилл жазған. Қоғам Франциядағы немесе Лондондық хат алмасу қоғамы мен Конституциялық ақпарат қоғамы сияқты ағылшын радикалдық топтарымен байланыстырылуы мүмкін деп қауіптенді. Сондықтан, бұл үндеуде Францияда болып жатқан саяси реформалармен қандай да бір байланысы жоқ екені айтылды. Олар француз реформаторлары жаңа үкімет құруға тырысып жатыр деп есептеді, ал Қоғам ағылшын үкіметін оның қызметін дұрыс атқаруына бағытталған өзгертулер жасауға ұмтылып отырды. Сондай-ақ, олардың әдістері салыстырғанда, ақылға қонымды және шамалы екенін мәлімдеді. Француздар үкіметке үміт артып, өзгерістерді күштеп енгізуге тырысса, ал Қоғам зиялылық арқылы, орташа реформа жасауға көбірек мән берді.
Өкілдіктің жай-күйі туралы есеп
Англия мен Уэльстің өкілдігінің жағдайы Қоғамға 1793 жылдың 9 ақпанында ұсынылды. Бұл Парламент өкілдерінің әділ емес таңдалуы мен қызмет ету тәсілдерін көрсетті және осы мәселелерді өзгертуді талап етті. Олар парламент мүшелерінің халықтың өте шағын бөлігімен сайланатынын, демек олар Англия халқының толыққанды өкілдері емес екенін анықтады. Мүшелер саны да Англия халқының құрамына сәйкес келмейтіндей етіп, округтерге бөлінбеген. Сайлау құқығының да белгілі бір кірісі бар, діни және басқа да талаптарға сай келетін, мүліктің иесі болған ер адамдарға ғана шектелгенін анықтады. Қоғам кейбір шектеулерді жою қажет деп есептеді, бұл дауыс беруге құқығы бар халықтың нақты демографиялық көрсеткіштерге сәйкес келуіне мүмкіндік береді. Олар сайлаудың көптеген адамдарға қиындық туғызатынын, кейбіреулер үшін дауыс беруді өте қиын ететінін де атап өтті. Сайлаушылар дауыс беру үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауға мәжбүр болды, бұл дауыс беретін адамдардың санын одан әрі азайтты. Сонымен қатар, кандидаттар теориялық тұрғыдан жылына 300 фунттан бастап қабілетті болғанымен, жүйе мыңдаған фунтқа ие болмаған ешкімнің кандидат болуына мүмкіндік бермейтіндей етіп құрылған. Олар Парламент үш жылдан аспауы керек болса да, 1715 жылы Парламент өзінің өкілдік мерзімін жеті жылға дейін ұзартуға шешім қабылдағанын да анықтады. Қоғам осы мерзімнің заңмен белгіленген үш жылға қайтару керек деп санайды. Қоғам осы наразылықтардың Парламент сайлау және жұмыс істеу жүйесінде реформаларға бастауын қалады. Бұл есепті Джордж Тирни жасады, және кейіннен Парламенттегі жемқорлықты дәлелдейтін мәліметтер іздеген топтар оны пайдаланды. Қоғам оны Виг партиясынан өзін ары қашықтату үшін, олардың жалғыз мақсаты – жемқорлық сайлау тәжірибесін жою болды. Фокс «парламентте халықтың тең өкілдігін қамтамасыз етуге» ұмтылушыларды қанағаттандырмауға ниеттенбестігін айтты және 1793 жылдың мамырында 284 дауысқа қарсы 41 дауыспен жеңілген Грейдің парламенттегі ұсынысына дауыс берді. Халықтың достастары Вигтер арасында жік тудырды. 1792 жылдың 4 маусымында Джон Картрайт (Халықтың достасының мүшесі) Томас Пейннің «Адам құқықтары» кітабын жоғары бағалады. Парламенттегі төрт Виг депутаты Виг тобынан кетіп қалды.
Уильям Питттің террорлық билігі
Француз төңкерісі Еуропаның басқа елдерінің басшыларын қорқытты. Олар реформашылар мен радикалдардың үкіметті толығымен құлатып, мемлекетті жоюға қабілетті деп ойлады. Осының салдарынан, сол кездегі британ премьер-министрі Уильям Питт, француз төңкерісі сияқты көтеріліс болдырмау үшін Англиядағы реформаны жоюды қалады. Реформаға қарсы күресу үшін зорлық-зомбылыққа бармай, ол заңнамалық шараларды қолданды. 1794 жылы ол Хабеас Корпус заңын тоқтатты. 1795 жылы ол "Қасты жиналыстар туралы" және "Қиянат туралы" заңдарды қабылдады; бұл екеуі бірге "қасты және заңсыз" жиналыстарды тыйымдады және 50 немесе одан көп адам қатысатын жиналыс өткізілсе, сот өкіліне хабарлауды талап етті. 1798 жылғы "Газеттерді басып шығару туралы" заң үкіметке сын бағытталған материалдардың жариялануын болдырмау үшін барлық баспа машиналарын тіркеуді міндеттеді.
Шымкенттік тыңшы
Радикалдық және реформалық қоғамдар туралы 1794 жылғы есеп Лондондық хат алмасу қоғамы мен Конституциялық ақпарат қоғамының Ұлыбританияның конституциясына радикалды реформашыл идеологияларға сай келетін қызметтері мен жарияланымдары арқылы қауіп төндіргені туралы мәлімдеме жасаған құжат болды. Бұл факт консервативті тыңшылардың аталған қоғамдарға енуі және осының нәтижесінде жетекшілерінің тұтқындалуы арқылы анықталды. Осы кезеңде британдық үкімет елде тыңшылардың болуынан қауіптенді. Сондықтан үкімет 1793 жылғы «Шет ел азаматтары туралы» заңды қабылдады, ол Ұлыбританияға көшіп келуге болатын иммигранттар санын реттеді.
Таратылуы
1794 жылы ұқсас қоғамдардың басшылары қамауға алынғаннан кейін де Қоғам парламенттік реформаны жақтады, бірақ 1795 жылғы заңдардың салдарынан кейін біраз уақыттан соң таратылды.
Шотландиядағы халық достары
Шотландияда 1792 жылдың шілдесінде Эдинбургте Халық Достары қоғамы құрылды. Ағылшын қоғамымен салыстырғанда төменгі мүшелік төлемдері болғандықтан, ол Лондон Сәйкес келетін қоғамы сияқты кең мүшелікке ие болды. Көп ұзамай Шотландияның қалалары мен ауылдарында оның үлгісін ұстанғандар пайда болды. Қатардағы мүшелер көбінесе «дүкен иелері мен шеберлер» деп сипатталды, олардың ішінде тоқымашылар, тігіншілер, аяқ киімшілер, сыра қайнатқыштар, нан пісірушілер, терішілер, қасапшылар және шаштараздар ең көрнектілері болды. Мүшелікке көбінесе жалпы жұмысшылар, ауыл шаруашылығы жұмысшылары, көміршілер, иірушілер, құюшылар, тас қалаушылар және сияқтылар кірмейтін. Үкімет осындай кең қолдаудан қорқып, 1792 жылдың жазы мен күзінде көптеген жерлерде болған тәртіпсіздіктердің туындауы ресми түрде «өндіріс қалаларында керемет тараған, қалыптасқан үкіметке және заңды әкімшілерге реформа жасау және қарсылық білдірудің жалпы рухы» деп бағаланды. Бірақ тәртіпсіздіктердің көпшілігі басқа шағымдарға байланысты болды, мысалы, жағымсыз жол салығы, Астық заңдары және Жерлерді қоршау. Радикалды демонстрациялар тек Перт және Данди сияқты ірі қалаларда ғана емес, Аухтермухти сияқты кішігірім қалаларда да байқалды. Олардың әрқайсысында «Азаттық ағашы» орнатылып, «Азаттық және теңдік!» деп ұран салынды. Бірақ Халық Достары осы тәртіпсіздіктерді еш қылықсыз айыптап, тәртіпсіздікке қатысқандарды мүшеліктен шығарумен қорқытты. 1792 жылдың желтоқсаны мен 1793 жылдың қазаны аралығында қоғамдардың үш «жалпы съезі» өтті, соңғысы ағылшын делегаттарына ашық болды. Әрбір съез бен оның салдары жоғары орта тапты реформа қозғалысынан одан әрі алшақтатты. 1792 жылдың желтоқсанындағы алғашқы съезді Эдинбург адвокаттарының кейбіреулері, Лорд Дейр және Форделлдің подполковнигі Далримпл қолдады, ал Инвернесс округінің парламент мүшесі полковник Маклиод әдеби қолдау көрсетті. Бұл съездегі радикалды фракцияның тиімді жетекшісі – Гласгоудың сөзге шешен заңгері Томас Мьюр болды, ол кейін Лорд Брэксфилд тарапынан Ботани Бэйдегі (Австралия) он төрт жылдық сотқа үкім шығарылды. Екінші съезде Дундиден келген унитарийлік пастор Томас Файш Палмер де осындай рөл атқарды. Үшінші съезге заңгерлер мүлдем қатыспады, Лорд Дейр тек бірнеше күнге ғана қатысты, ал полковник Маклиод ашық түрде бас тартты. 1793 жылдың қазанында Эдинбургте үшінші «жалпы съез» өтті, ол Британдық съезі деп аталды, оған кейбір ағылшын сәйкес келетін қоғамдардың делегаттары қатысты. Съезге Лондон Сәйкес келетін қоғамының өкілдері Жозеф Джерральд пен Морис Маргаро қатысты. Съез жалпы еркек сайлау құқығын талап ететін және жыл сайынғы сайлаулар өткізуге, сондай-ақ Француз төңкерісінің қағидаларын қолдауға қолдау білдіретін манифест жариялады. Содан кейін билік съезді таратып, бірнеше адамды бүлікшілдік үшін тұтқындап соттады, Геральд пен Маргарот Мьюрмен бірге он төрт жылға бас бостандығынан айырылды.