Кіріспе

Еркін ерік жоқ деген көзқарас

Қатты детерминизм (немесе метафизикалық детерминизм) – еркін ерік туралы көзқарас, ол детерминизмнің рас екенін, ол еркін ерікпен үйлесімсіз екенін және демек, еркін ерік жоқ деп санайды. Қатты детерминизм көбінесе номологиялық детерминизмді білдіргенімен, болашақты толығымен анықтайтын детерминизмнің басқа түрлеріне де қатысты болуы мүмкін. Қатты детерминизм, детерминизмге қарамастан еркін ерік болуы мүмкін дейтін, детерминизмнің үйлесімді түрі – жұмсақ детерминизмге қарсы қойылады. Сондай-ақ, ол метафизикалық либертариандыққа да қарсы келеді, ол еркін ерік бар және детерминизм жалған деп санайтын, үйлесімсіздіктің тағы бір маңызды түрі.

Классикалық дәуір

Ежелгі Грецияда Сократ кез келген субъект өзінің санасымен қалыптастырған басты жақсылықты іздеуге міндетті деген рационалистік тұжырымды қадағалады. Лампсактың Стратосы әлемде еңсеусіз құдай күші әрекет етеді және нәрселердің пайда болуына, өсуіне және жойылуына себеп болады деп болжады. Диодор Кронос мүмкін және қажеттінің бір екендігін айтты және болашақ оқиғалардың өткен оқиғалар сияқты белгілі екенін тұжырымдады. Солилік Хрисипп детерминизмді қаралау үшін ойлап табылған "тартымсыз дәлелді" жоққа шығарды, егер алдын ала белгіленген әлемде адамның күш-жігері бекер болса; ол тағдырмен алдын ала белгіленген оқиғалар саналы субъекттердің қатысуымен орын алатынын түсіндірді. Б.з.д. 4 ғасыр шамасында жазылған үнді классикалық мәтіні – Бхагавад-гита да қатаң детерминистік идеяларды қамтиды. 13.30-шы аятта Құдайды бейнелейтін Кришна Арджунаға былай дейді:

"Дене істерінің барлығын материалдық табиғат жасайтынын, ал жеке өзі ештеңе жасамайтынын түсінгендер ғана шындықты көреді."

Қазіргі заман

XVII ғасырда Джон Локк пен Барух Спиноза ерік-жігер әрекеттерінің қатаң себептілігін дәлелдеді. text=Адамдар алданып, өздерін еркін деп ойлайды, ал мұндай ойлаудың жалғыз себебі – олар өз әрекеттерінің мәнін біледі, бірақ осы әрекеттерді анықтайтын себептерден бейхабар. Артур Шопенгауэр әркім өзін бастапқыда (априори) еркін деп санайды, алайда тәжірибеден кейін (апостериори) ол қабылдаған шешімдерді қабылдауға міндетті екенін түсінуі керек. Фридрих Ницше еркін шешімдердің өзінен туындаған (causa sui) себеп ретінде бағаланатынын атап өтті.

Қазіргі заманғы тарих

Жақында Дэниел Вегнер санасыз таңдау мен әрекеттерге қатысты эксперименталдық дәлелдер негізінде еркін ерік-жігердің шектеулерін атап көрсетті. Детерминизмді дәлелдеу үшін мынадай шамамен эксперимент ұсынылды: жасанды зиготаның және табиғи түрде дамитын зиготаның ерекшеліктері арасындағы барлық маңызды айырмашылықтарды жоюға болады.

Шолу

Күшті қарсылыққа тап болған агенттер мұрагерлік ерекшеліктеріне, өмірлік тәжірибесіне және қазіргі күйзелістерге сәйкес шешімдер қабылдайды. Назар аудару шеңбері шектеулі, ал мотивтердің бір бөлігі санадан тыс қалады. Бірінші тұлғаның көзқарасынан, көптеген нұсқалар бар екеніне сенімділік туындайды. Дегенмен, егер сана мазмұнының толық көлемі үшінші тұлғаның көзқарасынан қарастырылса, агенттің сол сәтте ең тиімді деп санаған жалғыз шешім ғана шындыққа айналады. Кез келген психикалық құбылыстың себеп-салдарлық байланысы оның нейрофизиологиялық корреляттарын ескере отырып анық көрінеді. Әртүрлі себептік сипаттамалар психикалық және физикалық салаларға сәйкес келеді. Термодинамика мен кванттық механика заңдары соңғысын реттейді. Физиологиялық импульстардың тікелей психикалық себептері болуы артық детерминацияны білдіреді. Табиғат зерттеушілері бірдей жағдайларда балама шешімдер мен әрекеттердің болу мүмкіндігін иллюзия деп жоққа шығарады. Қатаң детерминизм тек Жердегі детерминизмге ғана емес, барлық шындыққа қатысты (мысалы, басқа галактикалардан келетін жарықтың әсері және т.б.); тек белгілі бір детерминистік уақыт кезеңінде ғана емес, барлық уақытта. Бұл қажеттілік қатынасы екі жақты болады дегенді білдіреді. Әлемнің бастапқы жағдайлары болашақтағы барлық жағдайларды анықтағандай, қазіргі заман да өткенді қажет етеді. Басқаша айтқанда, бір фактіні өзгерту бүкіл уақыт желісіне әсер етпейді. Қатаң детерминистер көбінесе осы мәңгілік көзқарасты қолдайды, сондықтан олар нақты мүмкіндіктер немесе мүмкіндіктер бар деп сенбейді, тек оқиғалардың 100% болу ықтималдығы бар екенін айтады. "Заң фундаменталистерінен" айырмашылығы, кейбір философтар "заң плюралистері": олар физика заңдарының мәнін сұрайды. Мысалы, "Ең жақсы стандарттар талдауы" заңдардың метафизикалық "талапшыл" емес, өткен оқиғаларды қорытындылаудың пайдалы тәсілдері екенін айтады (бұл жол әлі де еркін ерік идеясымен қайшылыққа түсіреді). Кейбір заң плюралистері физика заңдары жоқ деп санайды. Детерминизмді сынау мүмкіндігін әрқашан белгілі немесе деп есептелетін барлық нәрсені қамтитын соңғы теория туралы білім шектеулі. Кейбір физиктер кванттық механиканың кейбір түсіндірмелері ғаламның негізінен детерминистік емес екенін, мысалы Копенгагендік түсіндірмесін көрсетуіне байланысты детерминизмнің ықтималдығына күмән келтіреді; ал басқа түсіндірмелер детерминистік, мысалы, Де Брогли-Бом теориясы және көп әлемдер түсіндірмесі. Хаос теориясы детерминистік жүйенің болжау қиын болатын қызығушылық тудыратын мінез-құлқын қалай көрсетуі мүмкін екенін сипаттайды: көбелек эффектісінде екі жүйенің бастапқы жағдайлары арасындағы шағын өзгерістер үлкен айырмашылықтарға әкелуі мүмкін. Дегенмен, хаос теориясы толық детерминистік тезис; ол тек ұқсас бастапқы жағдайлардан мүлдем басқа нәтижелердің болу мүмкіндігін көрсетеді. Дұрыс түсінілгенде, ол детерминистік талапты ашып, күшейтеді. Этикалық реализмді қорғайтын қатаң детерминистер себеп-салдарға қарсы еркін еріктің этика үшін қажет деген тұжырымға қарсы шығады. Сондай-ақ, этикалық тұрғыдан натуралисттер қылмыскерлерді жазалаудың дұрыс себептері бар екенін атап өтеді: олардың мінез-құлқын өзгерту мүмкіндігі немесе олардың жазасы басқаларды осыған ұқсас әрекеттерден аулақ ұстауға мүмкіндік береді. Қатаң детерминист тіпті психопаттың мінез-құлқының нақты және әртүрлі себептерін түсіну оларға одан да ақылға қонымды немесе мейірімділікпен жауап беруге мүмкіндік береді деп мәлімдей алады. Қатаң детерминистер адамдар белгілі бір мағынада "шешімдер қабылдайды" немесе ойластырады, бірақ табиғи заңдарға бағынатын жолмен екенін мойындайды. Мысалы, қатаң детерминист адамдарды ойлау машиналарын түрі ретінде қарастыруы мүмкін, бірақ олардың "шешімге келгенін" немесе "таңдағанын" айту дұрыс емес деп санайды. Оқиғаның себептілігін жалпылау сыртқы күйзелістерді асыра бағалаудан сақтану керек. Автотелік тұлғалар өздерінен бастап жоғары деңгейдегі іс-әрекеттерді көрсетеді. Психологиялық шабуылға қарсы тұру қабілеті - автономиялық ресурстардың керемет дәлелі. Детерминистер тіпті тиісті біліммен генетикалық жиынтықтағы өзгерістер, соның салдарынан мінез-құлық мүмкін екенін мойындайды. Қазірге дейін құқықтық мәселелердің түсініктері мен терминологиясы балама мүмкіндіктерге сенуге бейім. Ғылыми түсінік дамыған сайын, құқықтық көзқарас күшейе түседі: қылмыскердің еркі туралы эмоциялар азаюы керек және құқық бұзудың қоғамға тигізетін әсеріне көбірек назар аудару керек. Жазаның өшпенділік функциясы ақылға сыймайтын және негізсіз деп қарастырылуы керек. "Көзді көзге" принциптері қылмыс пен жаза арасындағы байланыстың жеткіліксіздігіне байланысты қазірдің өзінде жойылды. Егер "mens rea" ұғымы қолданылса, онда тек қасақана әрекеттерді білмей жасалған әрекеттерден ажырату үшін ғана, заң бұзушының тәуелсіз қадамдарына белгілеу үшін емес. Сонымен қатар, күдіктінің ниеттерін және мінез-құлқын сын тұрғысынан қарастыруды, құрбандардың пайдасына кешірім сұрауды және өтемақы төлеуді талап ету орынды. Қоғамдық өмір нормаларын сақтау үшін тәуекел топтарын оқыту үшін реабилитациялық қызметтерді пайдалану керек.

Қатаң детерминизмге сенудің психологиялық әсерлері

Қатты детерминизмге сенудің психологиялық әсерлерін зерттеу, оның ішінде себептік детерминизмге қатысты көзқарастар, жалғасуда және әртүрлі нәтижелер көрсетуде. Кейбір зерттеулер еркін ерік пен детерминизмге байланысты нақты пікірлер моральдық шешімдерге ықпал етуі мүмкін екенін ұсынады, бірақ мұндай сенімдердің агрессия, бағыну немесе көмектесу сияқты нақты мінез-құлықтарға тікелей әсері күрделі және зерттеуді қажет ететін мәселе болып қала береді. Философиялық сенімдер мен өзін-өзі бағалау немесе мінез-құлықтағы өзгерістер арасындағы байланыс толыққанды түсініксіз және одан әрі эмпирикалық зерттеулерді талап етеді. Уильям Джеймс – «Детерминизмнің дилеммасы» атты ықпалды мақаласында «жұмсақ детерминизм» және «қатты детерминизм» терминдерін енгізген американдық прагматизм философы. Ол детерминизмге қарсы шығып, маңызды мәселе жеке жауапкершілік емес, үміт екенін айтты. Оның пікірінше, толық детерминизмке жүгіну моральдық бағалауда зұлым пессимизмге немесе бұзылған субъективизмге алып келеді. Ол осы дилеммадан шығудың жолын кездейсоқтыққа мүмкіндік беру арқылы табуға болатынын ұсынды. Джеймс «сөздерге қарағанда заттарды талқылауды» жөн көретінін түсіндірді, яғни детерминизмді кездейсоқтықпен алмастыру бізде «еркін ерік» бар дегенді білдірмейді. Детерминистер бұған қарсы, үміт болуының себебі бар екенін айтады. Әлемнің детерминирленгендігі немесе детерминирленбегендігі болашақтың белгісіз екенін өзгерте алмайды, және ол әрқашан солай болуы мүмкін. Табиғаттанушылық тұрғысынан қарағанда, адамның іс-әрекеті сол болашақтың қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Табиғаттану орталығының негізін қалаушы және директоры Томас У. Кларк адамдардың ғаламдағы табиғи күштердің ойыншығы ғана емес, керісінше, олардың өзі сол күштердің бір көрінісі екенін түсіндіреді. Детерминистік көзқарас біздің түсініктерімізді біздегі нақты мүмкіндіктермен үйлестіреді, бірақ одан қате түсініктерге жол бермеу керек. Агенттердің күшті әсерге тәуелділігін мойындау түсініктілікті арттырады, қиындықтарды жеңілдетеді және нәтижесіз азаптан сақтайды. Ақыл-ой жалпы қажеттілікті түсінгенде, эмоциялардың күші азаяды.