Қалпақ пен бастиек: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Бетті жартылай шеңберлі үлкен бас киіммен қоршау; немесе, қалқасыз шапқа немесе тақия.

Боне орта ғасырдан бері екі жынысқа да арналған әртүрлі бас киімдердің атауы ретінде қолданылып келеді, көбінесе әйелдерге арналған. "Шапқа" және "тақия" сияқты, бұл сөздің қолданылған стильдерін жалпылау мүмкін емес, бірақ екі жыныс үшін де жұмсақ материалдан жасалған және қалқасы жоқ немесе бүкіл шеңбер бойында қалқасы толық жоқ стильдер үшін сөзді қолдануға бейімділік бар. Дегенмен, бұл термин мысалы, болат дулығаларға да қолданылған. Бұл Шотландиядан (1505 жыл) басталып, онда бұл термин ұзақ жылдар бойы ерекше танымал болды. Иегіне байланған бас киімді әсіресе бонет деп атаған. Бонеттерге тән ерекшеліктер – маңдай жабылмауы және көбінесе бас артының жабылуы. Қызметші әйелдер мен жұмысшылардың сыртқы бас киімі көбінесе бонет деп аталды. Ол көбінесе жұқа күнделікті бас киімнің үстінен сыртқа тағылған. Қорыта айтқанда, шапқалар көбінесе қатаңрақ, бастың үстіне тағылып, түйреуіші мен қалқасы шамамен көлденең болса, бонеттер артқа қарай итеріліп, бас артын жауып, қалқасы болған жағдайда алдыңғы жағы тікке жақындаған. Басқа бонет түрлері "тақия" деп те аталуы мүмкін, мысалы, жұмысшы табының ерлер мен әйелдері киетін шотландтық көк бонет – үлкен, икемді барта. Бонет француз тілінен алынған, онда ол бастапқыда материалдың түрін білдірген. 18 ғасырдан бастап, бұрын көбінесе элиталық әйелдер үй ішінде бейресми жағдайларда (сондай-ақ жұмыс істейтін әйелдер) киетін бонет үлгілері жоғары сәнде қабылданып, кем дегенде 19 ғасырдың соңына дейін бонет әйелдердің шляпалары үшін қолданылатын басты термин болды. 21 ғасырда тек бірнеше мамандандырылған бас киімдер ғана бонет деп аталады, көбінесе нәрестелер киетін және Шотландияның таулы аймақтарындағы полктердің қауырсынды бонеттері, сондай-ақ Солтүстік Америка далаларының үндістерінің соғыс бонеттері. Сонымен қатар, кейбір діншілдер, мысалы, амиш, меннонит және бауырлар шіркеулеріндегі әйелдер сыртқы христиандық бас киім ретінде бонет киеді, сондай-ақ Америкадағы консервативті квакерлер де киеді.

Bonnet has been used as the name for a wide variety of headgear for both sexes—more often female—from the Middle Ages to the present. As with "hat" and "cap", it is impossible to generalize as to the styles for which the word has been used, but there is for both sexes a tendency to use the word for styles in soft material and lacking a brim, or at least one all the way round, rather than just at the front. Yet the term has also been used, for example, for steel helmets. This was from Scotland (in 1505), where the term has long been especially popular. Headgear tied under the chin with a string was especially likely to be called a bonnet. Other features associated with bonnets as opposed to hats was that the forehead was not covered, and the back of the head often was. The outdoor headgear of female servants and workers was more likely to be called a bonnet. It was often worn outside over a thinner everyday head covering, which was worn at all times. In summary, hats were often stiffer, worn on the top of the head with the crown and brim roughly horizontal, while bonnets were pushed back, covering the back of the head, with any brim often approaching the vertical at the front. Other types of bonnet might otherwise be called "caps", for example the Scottish blue bonnet worn by working class men and women, a kind of large floppy beret. Bonnet derives from the same word in French, where it originally indicated a type of material. From the 18th century bonnet forms of headgear, previously mostly worn by elite women in informal contexts at home (as well as more generally by working women), became adopted by high fashion, and until at least the late 19th century, bonnet was the dominant term used for female hats. In the 21st century, only a few specialized kinds of headgear are still called bonnets, most commonly those worn by babies and the feather bonnets of Scottish Highland regiments, as well as perhaps the war bonnets of North American Plains Indians. In addition, types of headgear called bonnets are worn by women as an outer Christian headcovering in some denominations such as the Amish, Mennonite and Brethren churches among the Anabaptist branch of Christianity, and with Conservative Quakers, mainly in the Americas.

Әйелдер

19 ғасырдың соңына дейін әйелдер киетін көптеген бас киімдер үшін "қалпақ" термині басым болды, ал "бас киім" ерлердің бас киімдеріне және оларға ұқсас әйелдер стильдеріне арналған, әдетте, басынан жоғары орналасқан немесе айналасы өте кең жиекті нұсқаларда. 17-18 ғасырдың ортасында әйелдер мен қыздар киетін үй қалпақтары көбінесе маңдайды жаппайтын, жақ астына байланатын, жиексіз бас киімдер болды. Олар үй ішінде де, сыртта да киілетін, шашты таза ұстауға, жұмыс кезінде шашты шаң мен ұннан сақтауға және 1 Коринфтерге 11-тарауға сәйкес киінуге арналған. 1770 жылдан кейін шаштар күрделіленіп, калаш жел мен ауа райынан қорғау үшін сыртта киілетін: кит сүйегімен немесе иілгіш қамыстан жасалған жібек капот, желдеткіш сияқты жиналмалы, оны желде бекіту үшін ленталармен жабдықталған. Ватерлоодан кейін, фризерлер жасаған, құрылымы мен сәні жақсарған қалпақтар жоғарғы тап арасында үлкеніп, пайдасыз болып кетті. La Belle Assemblée журналының 1817 жылғы суретінде көрсетілгендей, бұл ашық каретада "ауаға шығу" кезінде жеке өмірді қамтамасыз ететін және желден шақыруды болдырмайтын қалпақ болды, оның "ауылдық" денсаулыққа қатысты мағынасы бар. 1815 жылдан кейін сабан қайта қолжетімді болды: ең жақсы сабан қалпақтар Легхорннан келді. Қалпаққа шың қосылғанда, ол қалпақтың бүкіл алдыңғы бөлігінен, маңдайдан бастап, беттің екінші жағына дейін созылатын. Кейбір стильдерде (шамамен 1817-1845 жылдар) үлкен шың болды, ол әйелдердің оңға немесе солға қарауына кедеріс келтірді: "көмір қазан" немесе "шошақ" қалпақ. Басқаларында беттің айналасын жақтау үшін бұрышталған кең шың болды. 1840 жылдары шыңның үстіңгі жағы жүрек пішіндес болу үшін қысылған. Қалпақ күрделі болған сайын, шашты бекіту үшін астына кружев корнет киілетін. Шапка мен қалпақ арасындағы айырмашылықтың жоқтығын 1874 жылғы Harper's Bazaar журналынан алынған мына үзінділерден көруге болады: (Эммелин Реймондтың "Париж сәні" туралы, 11 сәуір) "Қалпақтарда өзгеріс жоқ. Шаш басынан жоғары жиналғанда, киім қалпағының орнын алатын кішкентай құрылғы өзгермейді. Жиектері көбінесе екі жағынан тегістеледі, алдыңғы жағынан көтеріліп, шашқа орын беру үшін артқа бұрылады, егер сақтық шаралары қолданылмаса, шашқа орын табылмайды. Алайда, Памела пішіндес сабан қалпақтар дайындалуда, яғни артқы жағына бұрылып, маңдайға көлеңке түсіреді. Бетті күннен қорғау үшін қалпақ кию өте ақылдылыққа жатады, сондықтан мен бұл жаңалықты сақтықпен жеткіземін. Мен бұған сенбеймін, себебі қалпақ дизайнында практикалық, функционалдық мақсаттар азайды". Бір апта бұрын ("Нью-Йорк сәні", 4 сәуір): "Жіптер енді сирек көрінеді, бұл қалпақтар мен дөңгелек бас киімдер арасындағы соңғы айырмашылықты жояды; енді екеуіне де бірдей бас киім қолданылады, өйткені ол басының артына, ал алдына еңкейгенде қалпақ болып табылады". 19 ғасырдың көп бөлігінде қалпақтар әйелдердің ең көп таралған бас киімдерінің бірі болды. Әсіресе жесір әйелдер үшін қалпақ кию міндетті болды. Жібек қалпақтар, әсемделген және бүктеліп жасалған, сыртта немесе дүкендер, галереялар, шіркеулер сияқты қоғамдық орындарда және таныстарға барғанда киілетін. Әйелдер шаштарын кіршіксіз ұстау үшін, сондай-ақ христиан дінінің нормаларына сәйкес, қарапайымдық сақтау үшін басына орамал жабушы еді. Үйленген әйелдер күндіз қалпақтар мен орамалдар киіп, үйленген әйелдер екендерін көрсететін. Екінші француз империясы кезінде күннен қорғану үшін шапандар қалпақтың орнын басты, қалпақтар кішірейе берді, содан кейін оларды тек шапқыштармен ұстауға болады. Шапандар қайта сәнге енген кезде, әйелдер қоғамда қарапайым көріну үшін қалпақ кие берді, нәтижесінде қалпақтар ескі әйелдердің киіміне ұқсап, сәннен шықты, тек далалық немесе ауылдық киімде ғана сақталды. 19 ғасырдағы орта таптағы әйелдердің көпшілігі кем дегенде екі қалпаққа ие болды, біреуі жазғы ауа райына қолайлы, көбінесе сабаннан жасалған, ал екіншісі қысқы киімге арналған ауыр матадан жасалған. Осыдан Пасха қалпағының дәстүрі пайда болды, әйелдер қысқы қалпағын жазғы қалпаққа ауыстыратын. Бай әйелдер әртүрлі жағдайларға сәйкес келетін көптеген қалпақтарға ие болды. Кейбір діни топтардың әйелдері құлшылық ету үшін немесе күнделікті киім үшін қалпақ киюді жалғастырды. Бұл әсіресе анабаптист христиандары (Ескі тәртіпті меннониттер, Шварценау бауырлары, Өзен бауырлары, амиштер) және қарапайым киімді консервативті достар (квейкерлер) арасында кең таралған. Қалпақтар 1 Коринфтерге 11-тарауға сәйкес, құтқару армиясының әйелдері үшін униформаның бір бөлігі ретінде қабылданды. Бастапқыда құтқару армиясының қалпақтары әйелдерді қорғау үшін символдық және өкілдік ретінде енгізілді және оларға жартаспен қара тартылып, оларды жаулардың тастаған заттарынан қорғайтын физикалық қаптарға айналдырылды. Кейінірек, қорғану қажеттілігі болмаған кезде, олар кішірейтілді. Қалпақ енді боулер бас киімімен алмастырылды. Францияда үйленбеген әйелдер 25 қарашада Әйеке Катарина күнін құрметтеу үшін әсем сары және жасыл қалпақтар киеді. "Coiffer Sainte Catherine" ("Әйеке Катаринаның қалпағын кию") француз тіркесі, 25 жастан асқан үйленбеген әйелді сипаттайды, бұл әдеттен туындаған. Африкадан әкелінген құл әйелдер, өз елдерінде дәстүрлі бас киімдерін киетін, еуропалық стильдегі қалпақтармен қамтамасыз етілді. Шаруашалық жұмыстар атқаратын құлдарға еуропалық қызметшілердің дәстүрлі стиліндегі қалпақтар берілді, ал далалық жұмыстардағы құлдар қолмен байланған күн қалпақтарын киді. Бұл бас киімдер гигиена үшін шеберлерге ұнады, сонымен қатар күннен қорғады.

Until the late 19th century bonnet seems to have been the preferred term for most types of hats worn by women, while hat was more reserved for male headgear, and female styles that resembled them, typically either in much smaller versions perched on top of the head, or versions with very wide brims all the way round. In the mid 17th and 18th century house bonnets worn by women and girls were generally brimless headcoverings which were secured by tying under the chin, and which covered no part of the forehead. They were worn both indoors and outdoors, to keep the hair tidy, to keep dust or flour out of the hair while working, and in accordance with the Christian Bible passage 1 Corinthians 11. With society hairstyles becoming increasingly elaborate after 1770, the calash was worn outdoors to protect hair from wind and weather: a hood of silk stiffened with whalebone or arched cane battens, collapsible like a fan or the calash top of a carriage, they were fitted with ribbons to allow them to be held secure in a gale. From Waterloo, increasingly structured and fashionable bonnets made by milliners grew larger and less functional among the upper classes. A plate in La Belle Assemblée 1817 showed a

This was specified as a carriage dress, with the understanding that when "taking the air" in an open carriage, the bonnet provided some privacy—such a bonnet was called an invisible in Paris—and prevent wind chapping, with its connotations of countrified "rude" health. Straw was available again after 1815: the best straw bonnets came from Leghorn. As a bonnet developed a peak, it would extend from the entire front of the bonnet, from the chin over the forehead and down the other side of the face. Some styles of bonnets between ca 1817 and 1845 had a large peak which effectively prevented women from looking right or left without turning their heads: a coal scuttle or poke bonnet. Others had a wide peak which was angled out to frame the face. In the 1840s it might be crimped at the top to frame the face in a heart shape. As the bonnet became more complicated, under it might be worn a lace cornette to hold the hair in place. The lack of a clear distinction between hats and bonnets can be seen in these extracts from Harper's Bazaar in 1874: (On "Paris Fashions", by Emmeline Raymond, 11 April) "There is no change in bonnets. So long as the hair is piled on top of the head, the little device which takes the place of a dress cap must remain as it is. The brims are generally flattened at the sides, swelling above the front, and turned up behind in order to make room for the hair, which would not find room whereon to lodge if the precaution were not taken, here and there, to punch out what is called a brim of what is called a bonnet. It is said, however, that straw hats of the Pamela shape are in preparation, that is, turned up behind, but shading the forehead. It would be so very sensible to wear a bonnet that would protect the face from the sun that I give this news with due caution. For my part, I can not believe it, as little of practical, functional purpose remains in bonnet design." A week before, ("New York Fashions", 4 April): "Strings are now seldom seen, and this does away with the last distinguishing feature between bonnets and round hats; the same head covering now serves for each, as it is a bonnet when worn far back on the head, and a hat when tilted forward." Bonnets remained one of the most common types of headgear worn by women throughout most of the 19th century. Especially for a widow, a bonnet was de rigueur. Silk bonnets, elaborately pleated and ruched, were worn outdoors, or in public places like shops, galleries, churches, and during visits to acquaintances. Women would cover their heads with caps simply to keep their hair from getting dirty and perhaps out of modesty, as informed by Christian religious norms. In addition, women in wedlock would wear caps and bonnets during the day, to further demonstrate their status as married women. Under the French Second Empire, parasols took the place of headgear for protection from sun, and bonnets became smaller and smaller, until they could only be held on the head with hatpins. As hats came back into style, bonnets were increasingly worn by women who wanted to appear modest in public, with the result that bonnets accumulated connotations of dowager wear and were dropped from fashion, except out on the prairies or country wear. Most middle class women in the 19th century would have had at least two bonnets, one suitable for summer weather, often made from straw, and one made from heavier fabric for winter wear. This is where the tradition of an Easter bonnet originated, when women would switch from their winter bonnet to their summer bonnet. Wealthier women would have many bonnets, suitable for different occasions. Women of some religious groups have continued to wear bonnets for worship or everyday clothing. This is especially the case among Anabaptist Christianity (Old Order Mennonites, Schwarzenau Brethren, River Brethren, Amish) and other plain people, such as plain dressing Conservative Friends (Quakers). Bonnets were adopted by the Salvation Army based on 1 Corinthians 11, as part of uniform for women. Initially, Salvation Army bonnets were introduced as symbolic and representative protection for women and were reinforced with black tar to turn them into physical helmets to protect against the projectiles thrown by pagans. Later versions were smaller when there was no longer any need for protection. The bonnet has now been replaced with a bowler hat. In France, single women wore elaborate yellow and green bonnets to honor St. Catherine's Day on November 25. The French expression coiffer Sainte Catherine ('don St. Catherine's bonnet'), an idiom that describes an unmarried woman of 25 years or older, derives from this custom. Slave women shipped from Africa, who traditionally wore African head dress in their native countries, were given European styles of bonnets. Slaves working household tasks they were often given bonnets of a traditional European maid style, while slaves in the field wore hand tied sunbonnets. These head bonnets were preferred by the masters for hygiene, while also offering protection from the sun.

Ерлер

Ерлер бас киімінің "бонет" сөзі ағылшын тілінде 1700 жылға дейін, Шотландияны қоспағанда, "капо" сөзімен ауыстырылды. "Бонетер ісі" – Людовик XIV Франциясында Париж Парламентінің судьялары мен Франция герцогтары арасындағы өзара сыпайылық мәселесі бойынша болған қызу дау-жанжал. Шотландиялық "бонет" бұрышы (перец) бұрын Шотландиядағы ерлер киген "бонетке" ұқсас болғандықтан осылай аталды, себебі оның үстінде ерлер мен әйелдер "бонеттерінің" айырмасын көрсететін помпон болған.

Сәбилер

Қазіргі кезде ең көп таралған қалпақ – нәрестелерге арналған жұмсақ бас киім. Оның пішіні әйелдер бұрын киетін кейбір қалпақтарға ұқсас: ол шашты және құлақты жабады, бірақ маңдайды жаппайды. Қалпақ күтімшілердің сәби үшін таңдаған бас киімі болуы мүмкін, сонымен қатар, нәресте терісі ересектерге қарағанда күнге тез күйеді, сондықтан күннен қорғану үшін де қолданылады.

Қазіргі заман

Қазіргі кездегі бонеттер көбінесе жібек немесе атластан жасалады, ұйықтап жатқанда немесе жатқанда шаштың түрін сақтау үшін. Олар 1960-шы жылдарда танымал болған бонеттерге ұқсас пішінде сақталады. Алайда, осы стильдегі бас киімдердің пайда болуы душ капондарының сыртқы түрі мен шаштараздық салондардағы қолданысына байланысты болуы мүмкін. Бонеттер француз қызының костюмімен де үйлеседі. Бонеттер лолита стилі сияқты баламалы сән қауымдастықтарында да қолданылады.