Кіріспе
Nothofagus тұқымдасы, сонымен қатар оңтүстік бук деп те аталады, Оңтүстік жарты шардағы Оңтүстік Американың оңтүстігінде (Чили, Аргентина) және шығыс және оңтүстік-шығыс Австралияда, Жаңа Зеландияда, Жаңа Гвинеяда және Жаңа Каледонияда таралған 43 түрге жететін ағаштар мен бұталардың туысы. Бұл түрлер осы аймақтардағы көптеген қоңыржай ормандардың экологиялық егемендігін құрайды. Кейбір түрлер Германия мен Ұлыбританияда табиғи жағдайда өседі деген хабар бар. Туыстың жапырақтары, гүл шошақтары және тозаңдарының бай палеонтологиялық қалдықтары бар, олардың қазбалары кейінгі бор дәуіріне дейін жетеді және Австралия, Жаңа Зеландия, Антарктида және Оңтүстік Америкада табылған.
Nothofagus, also known as the southern beeches, is a genus of 43 species of trees and shrubs native to the Southern Hemisphere in southern South America (Chile, Argentina) and east and southeast Australia, New Zealand, New Guinea, and New Caledonia. The species are ecological dominants in many temperate forests in these regions. Some species are reportedly naturalised in Germany and Great Britain. The genus has a rich fossil record of leaves, cupules, and pollen, with fossils extending into the late Cretaceous period and occurring in Australia, New Zealand, Antarctica, and South America.
Сипаттама
Жапырақтары тісті немесе бүтін, мәңгі жасыл немесе жапырақ түсетін. Жемісі – бірден жетіге дейін жаңғақтарды сыйыртын ұяларында (cupules) ұстайтын кішкентай, жалпақ немесе үшбұрышты жаңғақ.
Көбею
Көптеген жеке ағаштар өте ескі, және бір кезде кейбір популяциялар қазіргі жағдайларда, өсіп тұрған жерлерінде көбейе алмайды деп есептелген, тек вегетативтік көбею (клоналдық көбею) арқылы ғана көбейе алады, бұл салқынырақ кездерден қалған ормандар еді. Бірақ кейіннен жыныстық көбеюдің де мүмкін екені анықталды.
Түрлер тізімі
Келесі тізім 2023 жылғы сәуір айына дейін Plants of the World Online сайтында мойындалған түрлер, гибридтер және сорттарды қамтиды: Ұсынылған жаңа туыстар таңдалған өсімдіктер отбасыларының әлемдік тізімінде қабылданбаған.
Тарату
Тынық мұхитының оңтүстік аймағындағы таралу үлгісі, осы тұқымның Антарктида, Австралия және Оңтүстік Америка Гондвана деп аталатын жалпы құрлық массасы немесе суперконтиненті біріккен кездерге дейін тарағанын көрсетеді. Дегенмен, молекулалық талдау әдістерін қолдана отырып алынған генетикалық деректер, Жаңа Зеландия мен Жаңа Каледониядағы түрлердің мұхиттар арқылы осы құрлықтарға келген түрлерден пайда болғанын көрсетуге мүмкіндік берді. Молекулалық талдаулардың нәтижелерінде нақтылық жетіспейді және Нотофагустың таралуы Гондвананың бөлінуінен (яғни викариантизмнен) туындады ма, әлде мұхиттар арқылы алысқа тарады ма деген пікір таласы қызу жүруде. Оңтүстік Америкада осы тұқымның солтүстік шегі Чилидің орталық бөлігіндегі Ла Кампана ұлттық паркі мен Вискачас таулары деп есептелуі мүмкін.
Эволюциялық тарих
Нотофагус Антарктидада алғаш рет Қырау дәуірінің Кампан кезеңінің (83,6 – 72,1 миллион жыл бұрын) басында пайда болды. Кампан кезеңінде Нотофагус әртараптанды және Антарктика экожүйелерінде басым түрге айналды, кезең соңында қазіргі төрт субжанрдың барлығы пайда болды. Нотофагус Антарктикадағы тозаң жазбалары бойынша Маастрихт кезеңінде прогрессивті түрде азаяды, бірақ Креда-Палеоген шекарасынан кейін айтарлықтай қалпына келеді. Нотофагус Кензой дәуіріне дейін Антарктидада сақталды, жағдай нашарлағанмен, соңғы жазбалар Неогеннің соңында, шамамен 15,5 миллион жыл бұрынғы шағын тундраға бейімделген, жатқан (prostrate) бұталар түрінде кездеседі, олар Арктикалық сазға (Salix arctica) ұқсас. Нотофагус алғаш рет Оңтүстік Американың оңтүстігінде Кампан кезеңінің соңында пайда болды. Палеоцен және Эоцен кезеңдерінде олар негізінен Оңтүстік Патагониямен шектелді, ал Миоцен кезеңінде кең таралды. Миоценнің соңында Патагонияның құрғауына байланысты олардың таралу аймағы батысқа қарай тарылды. Бұл туыс қазір көбінесе салқын, оқшауланған, биік таулы жерлерде, орташа және тропикалық ендіктерде кездеседі, бірақ қазба жәдітеліктері Нотофагустың қазіргі климаттан әлдеқайда жылы климатта да өмір сүргенін көрсетеді.
Экология
Nothofagus түрлерін Aenetus туысына жататын гепиалид көбелектерінің личинкалары тамақ ретінде пайдаланады, соның ішінде A. eximia және A. virescens. Zelopsis nothofagi – Жаңа Зеландияға тән, Nothofagus-та кездесетін жапырақ жегіш қоңыз. Cyttaria – Австралия мен Оңтүстік Америкада Nothofagus-та кездесетін немесе онымен байланысты аскомицеттер тұқымдасы. Misodendrum – Оңтүстік Америкада Nothofagus түрлерінде кездесетін паразиттік өсімдіктер. Brassospora кіші туының түрлері мәңгі жасыл және Жаңа Гвинея, Жаңа Британия және Жаңа Каледония тропиктерінде тараған. Жаңа Гвинея мен Жаңа Британияда Nothofagus 1000 мен 2500 метр биіктіктегі төменгі таулық жаңбырлы орманға тән, 600 метрге дейін төменгі биіктікте сирек кездеседі, ал 2500 мен 3150 метр биіктіктегі жоғарғы таулық орманды мекендейді. Nothofagus көбінесе Castanopsis Lithocarpus аймағынан жоғары, төменгі таулық орманды құрайды, ал қылқан жапырақ ағаштары басым жоғарғы таулық орманның астында өседі. Nothofagus басқа түрлердің ағаштарымен араласып немесе таза ормандарды құрайды, әсіресе қырқалар мен жоғарғы беткейлерде. Орталық таулы аймақта түрлердің ең көп әртүрлілігі байқалады, ал Батыс және Солтүстік Жаңа Гвинея, Жаңа Британия және Гудено және Норманби аралдарының тауларында түрлердің саны аз. Жаңа Каледония түрлері негізгі аралда (Гранд-Терре) эндемик болып табылады, көбінесе 150 мен 1350 метр биіктіктегі ультрамафикалық тау жыныстарынан пайда болған топырақта кездеседі. Олар оқшауланған топтарда өседі, төмен немесе кеміген, ретсіз және ашық жапырақ қанатын құрайды. Agathis және Araucaria қылқан жапырақтары кейде Nothofagus жапырақ қанатынан 10-20 метр биіктікке көтеріліп, көзге түседі. Бұл құбылыс Жаңа Зеландиядағы мысықтар туралы мақалада толығырақ сипатталған.