Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1804–1918 жылдары Австрияның (кейіннен Австрия-Мажарстан) империясының мұрагерлік мемлекет басшысы.
1804–1918 hereditary head of state of the Austrian (later Austro Hungarian) Empire
Австрия императоры (Kaiser von [[Австрия]]) Австрия империясының, ал кейіннен Австрия-Мажарстан империясының билеушісі болды. Мұрагерлік императорлық атақ пен лауазым 1804 жылы Габсбург-Лорен әулетінің мүшесі, Киелі Рим императоры Франциск II жариялаған, және ол мен оның мұрагерлері 1918 жылы Карл I биліктен бас тартқанға дейін оны үздіксіз ұстап келді. Императорлар Австрияның эрцгерцогы атағын сақтап қалды. Императорлардың жұбайлары императрица атағын алды, ал әулеттің басқа мүшелері эрцгерцог немесе эрцгерцогиня атағын алды.
The emperor of Austria (Kaiser von [[Austria) was the ruler of the Austrian Empire and later the Austro Hungarian Empire. The hereditary imperial title and office was proclaimed in 1804 by Francis II, Holy Roman Emperor, a member of the House of Habsburg Lorraine, and continually held by him and his heirs until Charles I relinquished power in 1918. The emperors retained the title of Archduke of Austria. The wives of the emperors held the title empress, while other members of the family held the titles of archduke or archduchess.
Алдыңғылар
Австрияның Хабсбург әулеті мүшелері 1438 жылдан бері (1740-1745 жылдар аралығындағы бес жылдық үзілістен басқа) Киелі Рим императорлары болып сайланды және көбінесе Венада тұрды. Сондықтан, 1804 жылға дейінгі кезеңді сипаттайтын мәтіндерде "Австрия императоры" деген термин кездесуі мүмкін, бұл кезде Австрия империясы болған жоқ. Мұндай жағдайларда "Австрия" сөзі елді емес, осы әулет басқарған біріккен монархияны білдіреді. Мария Тереза ерекше жағдайға ие болды; ол Франциск I-нің әйелі ретінде императорлық титул алды (1745-1765 жылдары биледі), бірақ өзі Богемия мен Венгрияны қоса алғанда, Австрияның мұрагерлік жерлерінің монархы болды.
Members of the House of Austria, the Habsburg dynasty, had been the elected Holy Roman Emperors since 1438 (except for a five year break from 1740 to 1745) and mostly resided in Vienna. Thus the term "Austrian emperor" may occur in texts dealing with the time before 1804, when no Austrian Empire existed. In these cases the word Austria means the composite monarchy ruled by the dynasty, not the country. A special case was Maria Theresa; she bore the imperial title as the consort of Francis I (r. 1745–1765), but she herself was the monarch of the Austrian hereditary lands including Bohemia and Hungary.
Император
1804 жылы 18 мамырда XII жыл Конституциясымен «Француз императоры» (французша: Empereur des Français) деп жарияланған Наполеон I-нің агрессиясына қарсы Франциск II Киелі Рим империясының болашағы үшін қорқып, империя тараған жағдайда өзінің және отбасының императорлық мәртебесін сақтағысы келді. Сондықтан 1804 жылы 11 тамызда ол өзіне және өзінің мұрагерлеріне Габсбург-Лорен үйінің басшылары ретінде «Австрия императоры» деген жаңа атақ берді. Франциск екі жыл бойы екі императорлық атақ иеленді: Киелі Рим императоры Франциск II және «Құдайдың рақымымен» (Von Gottes Gnaden) Австрия императоры Франциск I. 1805 жылы австриялық әскер Аустерлиц шайқасында жеңіліске ұшырады, ал жеңіске жеткен Наполеон бірнеше неміс князьдерін өздерінің жерлерімен Рейн конфедерациясына қосылуға итермелеу немесе қысым жасау арқылы ескі Рейхті (сол кезде ол тек әлсіз конфедерация болған) таратуға кірісті. Бұл Франциск II/I-ді 1806 жылдың 6 тамызында Рейхтің тарағанын жариялауға және 10 ғасырдың екінші жартысында құрылған императорлық тәжді (қазір Венадағы Хофбург сарайының қазынасында сақталады) қоюға мәжбүр етті. 1806 жылдан бастап Франциск тек Австрия императоры болды. 1918 жылы империяның тарауына дейін оның үш мұрагері болды: Фердинанд I, Франциск Иосиф I және Карл I. Тақ кию рәсімі ешқашан орнатылмады; таққа мұрагер алдыңғы император қайтыс болған немесе тақтан бас тарған сәтте император аталды. Австрия императорының символы – Рудольф II заманына дейінгі династияның жеке тәжі (сарапшылар оны Рудольфтің үй тәжі деп атайды).
In the face of aggressions by Napoleon I, who had been proclaimed "Emperor of the French" (French: Empereur des Français), by the Constitution of the Year XII on 18 May 1804, Francis II feared for the future of the Holy Roman Empire and wished to maintain his and his family's imperial status in case the Holy Roman Empire should be dissolved. Therefore, on 11 August 1804 he created the new title of "Emperor of Austria" for himself and his successors as heads of the House of Habsburg Lorraine. For two years, Francis carried two imperial titles: being Holy Roman Emperor Francis II and "by the Grace of God" (Von Gottes Gnaden) Emperor Francis I of Austria. In 1805, an Austrian led army suffered a humiliating defeat at the Battle of Austerlitz and the victorious Napoleon proceeded to dismantle the old Reich (which at this time was only a powerless confederation) by motivating or pressuring several German princes to enter the separate Confederation of the Rhine with their lands in July. This led Francis II/I on 6 August 1806 to declare the Reich dissolved and to lay down the Imperial Crown created in the second half of the 10th century (today displayed at the Treasury of Hofburg Palace in Vienna). From 1806 onwards, Francis was Emperor of Austria only. He had three successors—Ferdinand I, Francis Joseph I and Charles I—before the empire broke apart in 1918. A coronation ceremony was never established; the heir to the throne became emperor the moment his predecessor died or abdicated. The symbol of the Austrian emperor was the dynasty's private crown dating back to Rudolf II , (called Rudolfinische Hauskrone by the experts).
Үй және соттар
Императордың міндеттері діни басшының (папаның) өкіметіне ұқсас болды. Сондықтан, мақсаты монархтың ең жоғарғы (allerhöchste) сұлтандығы мен қадір-қасиетін оның халқына және басқа монархтар мен елдерге көрсету болды. Оның және онымен бірге жүретіндердің өмірі әрқашан қатаң тәртіптермен реттелді.
The function of the emperor was styled like a secular papacy. Therefore, it was the overall goal to demonstrate the all highest (allerhöchste) majesty and dignity of the monarch to his subjects and to other monarchs and countries. His and his entourage's life was governed by very strict rules all the time.
Император үйі
Габсбургтер әулетінің мүшелері императорлық қанның ханзадалары мен ханшайымдары ретінде есептелді және олар Эрцгерцог немесе Эрцгерцогин (архиегерцог немесе архиегерцогиня) құрметті атағын алды. Олардың тұрақты мекенжайы және шетелге саяхаттары императордың келісімімен бекітілуі керек болды. Габсбургтер әулетінің архиегерцогы немесе архиегерцогинясына үйленгісі келетін адам билік ететін немесе бұрын билік еткен үйден болуы тиіс, бұл 1839 жылы Фердинанд I жариялаған «Фемилиенстатут дес Аллерхохстен Гершерхаусес» – Ең жоғарғы монарх үйінің отбасылық ережесінде белгіленген. Әйтпесе, неке «сол қолға» жасалған болып есептеледі, яғни морганатикалық неке, және бұл осы жұптың балаларын Габсбургтер әулетінің барлық құқықтарынан шығарып тастайды. (Мұндай жағдайдың қиындықтары 1900 жылы Австрия тағының мұрагері Франц Фердинандтың қарапайым графиняға үйленген кезде туындады). 1867 жылдан кейін императорлық үйдің саяси жағдайларын басқару үшін император мен король Австрия мен Венгрияға ортақ үш министрдің бірі – k.u.k. Министр des kaiserlichen und königlichen Hauses und des Äußeren (Императорлық және корольдік үйлер мен сыртқы істер министрі) тағайындады. Франциск I тұсында Клеменс фон Меттерних осы және көптеген басқа да мәселелермен айналысып, Haus, Hof und Staatskanzler (Үй, сарай және мемлекет канцлері) атағын алды.
The members of the House of Habsburg were ranked as princes and princesses of the blood imperial, with the honorary title of Erzherzog or Erzherzogin (archduke or archduchess). Their permanent address and their travels abroad had to be agreed to by the Emperor. Whoever wanted to marry an archduke or archduchess of the Habsburg dynasty had to originate from a ruling or formerly ruling house, as was stipulated by the Familienstatut des Allerhöchsten Herrscherhauses, the Family Statute of the Highest Monarch's House, issued by Ferdinand I in 1839. Otherwise the marriage would be one "to the left hand", called a morganatic marriage, excluding the offspring of the couple from any right the House of Habsburg possessed. (The problems of such a situation were encountered when Archduke Franz Ferdinand of Austria, heir presumptive to the throne, married a simple countess in 1900). To manage the political implications of the Imperial house after 1867 the Emperor and King appointed the k. u. k. Minister des kaiserlichen und königlichen Hauses und des Äußeren (the I.& R. Minister of the Imperial and Royal House and of the Exterior), one of the three ministers common to Austria and Hungary. Under Francis I, Klemens von Metternich had covered these and many other agenda, bearing the title Haus , Hof und Staatskanzler (Chancellor of the House, the Court and the State).
Австрия империясы
Австрия империясы (Kaisertum Österreich) 1804 жылдан 1867 жылға дейін Габсбургтер жерлерін тұтастай қамтыды, бірақ әрбір жер өзінің ерекше мәртебесін сақтап қалды: патшалық (мысалы, Богемия, Венгрия), эрцгерцогство (Төменгі және Жоғарғы Австрия), герцогство (мысалы, Карниола) немесе князьдік графтық (мысалы, Тироль). Алайда, Венгрия Корольдігі – Regnum Independens – империяның қалған бөлігінен бөлек, өз институттары арқылы басқарылды. «Kaisertum» сөзі шартты түрде «империя» деп аударылуы мүмкін, «патшалық» немесе «императорлық билік» сияқты, себебі ол «император билейтін аумақ» дегенді білдіреді. Австрияның өзі (Габсбургтер жерлерінің жиынтығынан ерекшеленеді) 15 ғасырдан бері эрцгерцогтық мәртебесіне ие болды, ал Империяның көптеген басқа аумақтары өздерінің институттары мен тарихына ие болды, бірақ 1848 мен 1859 жылдар арасында орталықтандыруға бірнеше әрекеттер жасалды. 1866 жылы Австрия Пруссия және Италиямен соғыста жеңіліске ұшырады. Франц Иосиф I патшалығының ішкі мәселелерін шешуге шақырылды және 1848-1849 жылдардағы венгр революциясының басылуынан кейін оған пассивті қарсылық көрсеткен венгр аристократиясына маңызды жеңілдіктер беруге кеңес берілді. 1867 жылғы Австрия-Мажарстан келісімі (Ausgleich) Венгрия Корольдігі мен Австрия Империясын екі жеке мемлекет ретінде тең негізде біріктіріп, Австрия-Мажарстанның қос монархиясын құрды. Осылайша, бұрынғы Габсбургтер билеген жерлер қайта құрылды, олардың біріктіруші факторы – ортақ монарх, армия, флот және сыртқы саясат болды. Трансильвания қайтадан Венгрияның бір бөлігіне айналды, ал Хорватия және Славония Сент-Стефан Тажының жерлерінің құрамында, Цислейтниядан (империяның 1867 жылдан бергі австриялық бөлігі) ерекшеленетін Транслейтния ретінде мойындалды. Цислейтния ішкі басқаруда «Императорлық кеңесте өкілдік еткен патшалықтар мен жерлер» (Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder) деп белгілі болды. Ресми емес деңгейде, бұл аумақтар 1915 жылдан 1918 жылға дейін ғана «Австрия» деп аталды, бірақ барлық азаматтар 1867 жылдан бастап ортақ австриялық азаматтыққа ие болды. Австрия-Мажарстан 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен және австриялық жерлердің тәуелсіздік алған кезде тарап кетті. Богемия мен Моравия жаңадан құрылған Чехословакияға, Галиция Польшаға, ал Буковина Румынияға қосылды. Карниола мен Далмация Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне қосылды. Басқа аумақтар Италияға аннексияланды (Оңтүстік Тироль, Триест және Истрия). Дегенмен, соңғы император Карл I өмірінің соңына дейін императорлық титулын сақтап қалды. Венгрия Корольдігі де Ұлы соғыстан кейінгі бейбіт келісімдер шеңберінде қабылданған шараларға байланысты, 1918 жылдың 31 қазанында 1867 жылғы келісімді тоқтатып, тарап кетті.
The Austrian Empire (Kaisertum Österreich) from 1804 to 1867 consisted of the Habsburg lands as a whole, leaving each land its special definition as kingdom (e. g., Bohemia, Hungary), archduchy (Lower and Upper Austria), duchy (e. g., Carniola) or princely county (e. g., Tyrol), however the Kingdom of Hungary—as Regnum Independens—was administered by its own institutions separately from the rest of the empire. Kaisertum might literally be translated as "emperordom" on analogy with "kingdom" or "emperor ship"; the term denotes specifically "the territory ruled by an emperor". Austria proper (as opposed to the complex of Habsburg lands as a whole) had been an archduchy since the 15th century, and most of the other territories of the Empire had their own institutions and territorial history, although there were some attempts at centralization, especially between 1848 and 1859. In 1866, Austria lost the war with Prussia and Italy. Francis Joseph I was urged to solve the internal problems of his realm and was well advised to provide a substantial concession to the Hungarian nobility, which had stayed in passive resistance to him after the crushed Hungarian revolution of 1848 1849. By the Austro Hungarian Compromise of 1867 (Ausgleich), the Kingdom of Hungary and the Empire of Austria, as two separate entities, joined on an equal basis to form the Dual Monarchy of Austria Hungary. Thus the former Habsburg ruled lands were restructured into a dual union which shared a monarch and a common army, navy and foreign policy. Transylvania became again an integral part of Hungary while Croatia Slavonia were acknowledged as part of the Lands of the Crown of Saint Stephen, which were called Transleithania by government officials to distinguish them from Cisleithania, the Austrian part of the empire from 1867 onwards. The latter were known in the internal administration as the "Kingdoms and Lands Represented in the Imperial Council" (Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder). Unofficially ever since, these territories officially were called "Austria" from 1915 to 1918 only, despite the fact that all the citizens held the common Austrian citizenship since 1867. Austria Hungary disintegrated at the end of World War I in 1918, when the Austrian lands established their independence. Bohemia and Moravia in the newly created Czechoslovakia, Galicia joined Poland, while Bukovina became a part of Romania. Carniola and Dalmatia joined the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. Other territories were annexed by Italy (South Tyrol, Trieste and Istria). Yet the last Emperor, Charles I, used his imperial title until the end of his life. The Kingdom of Hungary, due to measures enacted during peace proceedings after the Great War and having terminated the 1867 compromise by 31 October 1918, similarly broke apart.
Ортақ және ортақ емес институттардың қысқартулары
"Кайзерлих унд Кениглихт" (K.U.K., "Империялық және Корольдік" дегенді білдіреді) термині 1889 жылғы 17 қазандағы хатта әскер, теңіз күштері және монархияның екі бөлігі ортақ пайдаланған институттары үшін жарияланды. Цислейтханияның институттары Kaiserlich Königlich (K. K., "Императорлық Корольдік" дегенді білдіреді, мысалы, K. K. österreichische Staatsbahnen, Императорлық Корольдік Австрия Мемлекеттік Темір жолдары) терминін қолданды.
The term Kaiserlich und Königlich (k. u. k., spoken , meaning "Imperial and Royal") was decreed in a letter of 17 October 1889 for the army, the navy and the institutions shared by both parts of the monarchy. Institutions of Cisleithania used the term Kaiserlich Königlich (K. K., meaning "Imperial Royal", e. g. K. K. österreichische Staatsbahnen, Imperial Royal Austrian State Railways).
Таққа мұрагерлік
Тақтың мұрагері Тақ ханзада (Kronprinz) атағын алды; мұрагерлік құқығы барлар Архиегерше атағымен қатар Thronfolger деп аталды. Франциск I-ден кейін Фердинанд Карл (кейін Фердинанд I) таққа отырды. 1848 жылғы төңкерістердің салдарынан империяның болуы қауіп төніп тұрды. Габсбургтер отбасы жаңа императормен жаңа бастама жасады: Фердинанд I-ді 1848 жылғы 2 желтоқсанда үкіметті тапсыруға көндірді. Одан кейін Прага сарайына көшіп, императорлық атағынан айрылмастан, 1875 жылы қайтыс болғанға дейін жеке өмір сүрді. Фердинанд I-нің ұлдары болмағандықтан, оның інісі Франциск Карл император болатын еді, бірақ оның әйелі Бавария ханшайымы София оны мұрагерлік құқығын ұлы Франциск Иосифке беруге итермеледі. Ол бұрын Тақ ханзадасы немесе Thronfolger болмаған күйінде Австрия императорының міндетін қабылдады. Франциск Иосифтің жалғыз ұлы Рудольф 1889 жылы өзіне-өзі қол жұмсады, Франциск Иосифтің інісі Карл Людвиг 1896 жылы қайтыс болды. Карл Людвигтің ұлы Франц Фердинанд таққа мұрагер атанды. Ол 1914 жылы Боснияның Сараево қаласында қаза тапты; оның морганаттық некесіне байланысты оның ұлы таққа құқығын жоғалтты. Осы кезде оның кіші інісі Отто Франц қайтыс болды, соның салдарынан Оттоның ұлы Карл таққа мұрагер болды, ол 1916 жылы Франциск Иосиф I қайтыс болғаннан кейін Карл I ретінде таққа отырды. Осы сәтте Карл I-нің төрт жасар ұлы Отто Австрия-Венгрияның соңғы Тақ ханзадасы болды. 1961 жылы ол өзін Австрия Республикасының адал азаматы деп жариялады.
The heir apparent to the throne bore the title of Crown Prince (Kronprinz); heirs presumptive were called Thronfolger, in addition to their title of archduke. Francis I was followed by Ferdinand Charles, (later Ferdinand I). In the wake of the 1848 revolutions, the empire's existence was in danger. The Habsburg family tried a new start with a new emperor: Ferdinand I was urged to hand over government on 2 December 1848. He then moved to Prague Castle and, without laying down his imperial title, lived there privately until his death in 1875. As Ferdinand I had no sons, his brother Francis Charles would have become emperor, but was persuaded by his wife Princess Sophie of Bavaria to pass over the right of succession to their son, Francis Joseph. He accepted the duty of the Emperor of Austria without having been Crown Prince or Thronfolger before. Francis Joseph's only son Rudolf committed suicide in 1889, Francis Joseph's brother Karl Ludwig died in 1896. Karl Ludwig's son Franz Ferdinand became heir presumptive to the throne. He was assassinated in Sarajevo, Bosnia in 1914; due to his morganatic marriage, his son had no rights to the throne. At this time his younger brother Otto Franz had already died, which made Otto's son Charles the new heir presumptive to the throne, to which he acceded in 1916 as Charles I, upon the death of Francis Joseph I. In this moment Charles I's son, four year old Otto became the last Crown Prince of Austria Hungary. He declared himself a loyal citizen of the Republic of Austria in 1961.