Кіріспе

Бұл мақалада Косовоның демографиялық тарихы туралы ақпарат келтірілген.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

Дардандар (Dardani) – Балқан жарты аралының ежелгі дәуірінде Дардания деп аталатын аймақта қоныстанған халық. Аймақтың шығыс бөліктері фракий-иллириялық байланыс аймағында орналасқан. Археологиялық зерттеулерде иллириялық атаулар батыс Дарданияда (қазіргі Косово) басым, ал шығыс Дарданияда (қазіргі оңтүстік-шығыс Сербия) сирек кездеседі, фракийлық атаулар шығыс бөліктерінде табылса, батыс бөліктерінде жоқ. Осылайша, оларды иллириялық немесе фракийлық тайпа ретінде анықтау мәселесі пікірталас тудырды; екі топ арасындағы этнолингвистикалық байланыс өте күмәнді және оның өзі де талқыланып келеді. Дарданиядағы иллириялық атаулардың, оның ішінде билеуші элитаның, оңтүстік иллириялықтардың атауларымен сәйкес келуі Дарданияның бір бөлігінің "фракиялануын" көрсетеді.

Римдік көнелік

168 ж.б.ц. Римдіктер Іллирияны жаулап алғаннан кейін, римдіктер аймақта Ульпиана, Теранда және Вициан сияқты бірнеше қалаларды отарлап, құрды. 59 ж.б.ц. оны Рим провинциясы Иллирикумға қосты. Содан кейін 87 ж.б.ц. Моэзия-Спериордың құрамына енді. Аймақ 4-шы ғасырдан бастап "жабайылардың" шабуылдарына ұшырады, бұл 6-шы және 7-ші ғасырлардағы славян көші-қонымен аяқталды. Археологиялық тұрғыдан алғанда, ерте орта ғасырлар материалдық мәліметтерде үзіліс тудырды. Материалдық табыстардың азаюы Юстиниан обасының Балқанда миллиондаған адамның өліміне және көптеген аймақтардың босануына байланысты болуы мүмкін. Балқандағы халық санының азаюы келесі ғасырлардағы славян көші-қонына ықпал етті.

Ерте және жоғары орта ғасырлар

Бұл аймақ Юстиниан билігінің ортасында алғашқы ірі славян шабуылдары болғанға дейін Рим және Византияның бір бөлігі болды. 547 және 548 жылдары славяндар қазіргі Косово аумағына басып кірді, содан кейін Солтүстік Албания жағалауындағы Дуррес қаласына жетті және Грекияға дейін созылды. Балқанға славян тайпалары шабуыл жасағанымен, Косоводағы славян қоныстануы мен билігі 850 жылдары Болгар империясының құрамына енгенге дейін кеңіне дамымады. Осы кезең Косоводағы көптеген славян топонимдерінің қалыптасуын көрсетеді, олар ежелгі болгар тілінің дамуын көрсетеді. Косоводағы Горани халқы болгар және македон диалектісінде сөйлейтін Косоводағы соңғы халықты құрайды. Болгар империясы құлағаннан кейін, аймақ қайтадан Византия империясының құрамына кірді, империя толыққанды қайта құрылғаннан кейін. Аймақ Византия билігінде шамамен екі ғасыр бойы болды, содан кейін Сербияның ұлы князі Стефан Неманя, өзінің империясын оңтүстікке және Косовоға дейін кеңейтіп, 12 ғасырдың соңына дейін оны жаулап алды. Серб ғалымдарының мәліметінше, 1100 жылдары албандар Скадар көлі мен Деволль өзені арасында тұрғанмен, албандардың Метохия жазықтарына қоныс аударуы ғасырдың соңында басталды. Кейбір келген албандар сербтер мен монтенегриялықтардың арасына сіңіп кетті. Влах румындары мен аромандарға тән топонимдер айналасындағы аймақтарда, мысалы, Оңтүстік Сербиядағы Сурдулда кездеседі. Катун – Шығыс роман халықтарымен байланысты өмір салты. Катун сөзі албан, ароман және румын тілдерінде «ауыл» деген мағынаны білдіреді. 1330 жылдары король Стефан Дечанский Високи Дечани монастырын құрғанда, ол ақ Дрин аймағындағы «влахтар мен албандардың ауылдары мен катундары» туралы айтқан. Дечанский монастырға Дрим және Лим өзендері маңындағы влах және албан катундарымен бірге жайылымдық жерлерді берді, олар тұз тасып, монастырға крепостной еңбек күшін ұсынды. 1349 жылы қабылданған Душан кодексінде сербтер мен влахтардың арасындағы некеге тыйым салынды. Душан кодексінің славян шаруаларын қорғауы көптеген влахтарды Сербиядан көшіп кетуге мәжбүр етті. 13 ғасырда Косово мен Солтүстік Македонияның әртүрлі аймақтарында бірнеше албандық жеке есімдер мен жер аттары пайда болды, ал Косоводағы алғашқы анықталған албан жер аты 1253 жылы серб князі Мирославтың мәлімдемесінде кездеседі. Кейіннен ол Византия империясына «Византиялық Болгария» деп аталатын провинция ретінде берілді.

Византиялық билік

1072 жылы жергілікті болгар жер иесі Георгий Войтех бастаған сәтсіз көтеріліс болды және 1072 жылы Призренде ол "Болгарияның императоры" деп жарияланды. 11 ғасырдың соңында Византияның Балқандағы иеліктері қатыгез жарыс аренасына айналды. 12 ғасырдың соңында Византия формальды түрде әлі де тәуелсіз мемлекет болып саналды. Византияның толық ыдырауы 1204 жылы Төртінші крест жорығы Константинопольді жаулап алғанда болды.

17-18 ғасырлар

XVII ғасырдағы мәліметтерге сәйкес, Косовоның батысы мен орталық Косовоның бір бөлігінде албан тілінде сөйлеген, ал шығыс аймақта славян тілінде сөйлеген. Осман билігінің ықпалымен православиелік сербтер Косовоға күштеп қоныстандырылды. Тарихшылар бұл оқиғалардың халықтың барлық топтарына әсер еткенін, бірінің есесінен екіншісінің жойылмағанын тұжырымдайды. Шығыс Косовода албандықтардың маңызды топтары да болды. Кейбір қалаларда мұсылман албандар көптеп қоныстанды, олардың саны 1690 жылғы көрсеткіштеріне 19 ғасырдың ортасына дейін жете алмады. Алғашқы хабарламалар бойынша, Шығыс Косовоның Трепча, Вуштри және Приштина аймақтарындағы жүздеген ауылдар тасталып кетті, ал Косовоның батыс бөлігіндегі ауылдар әлі де тұрғындарымен қамтылған. Оңтүстік Балқанда Османлылардың сербтерді қуғындауы Габсбург монархиясының бақылауындағы аймақтарға көшіп кетуге себеп болды, әсіресе 1683-1699 жылдардағы Ұлы түрік соғысы кезінде. Османлылар мен Габсбургтер арасындағы соғыс Австрия тарапына шыққан сербтер мен албандардың Косоводан және одан тыс жерлерден Австрияның басқаруындағы Воеводинаға және әскери шекараға қашуына әкелді. Босқындардың бірі – Патриарх Арсений III 30 000 немесе 40 000 адамды атап көрсетті, ал кейінгі монастырлық дереккөз 37 000 отбасы туралы мәлімдеді. Сербиялық тарихшылар сербтердің Ұлы көші-қоны туралы айту үшін осы екінші дереккөзді пайдаланды. 1717-1738 жылдардағы соғыстар Косовоның ішінде және сыртында сербтер мен албандардың екінші толқынының көшіп кетуіне, сондай-ақ жеңіске жеткен Османлылардың сербтер мен албандарды құлдыққа түсіруіне және жер аударуына әкелді.

Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс (Монтегрио мен Сербия)

Косово Осман империясының құрамына кірді және Балқан соғыстарынан кейін (1912–1913), оның батыс бөлігі Черногорияға, ал қалған бөлігі Сербияға қосылды. Сербиялық дереккөздерге сілтеме жасап, Ноэль Малкольм 1912 жылы Косово серб бақылауына өткен кезде, «косоволық тұрғындардың 25% -ынан кемі православ сербтерді құрады» деді. 1912 жылдан бастап Черногория отарлау әрекеттерін бастады және 1914 жылы осы процеске қатысты заң қабылдады, мақсаты – 55 000 гектар албан жерін иемденіп, оны 5000 черногориялық қоныс салушыларға беру еді. Сербия «жаңа босатылған аймақтардағы» қоныс салушыларға бағытталған декрет қабылдау арқылы отарлау шараларын жүзеге асырды, ол отбасыларға 9 гектар жер ұсынды. 1919 және 1920 жылдары жаңа декреттер шығарылып, Косово мен Вардар Македониясында албандар тұратын жерлерде отарлау процесі қайта басталды. Косово мен Вардар Македониясын үкіметтік деңгейде отарлау 1920 жылы 24 қыркүйекте Югославия Корольдігінің Ассамблеясы Югославияның оңтүстік провинцияларын отарлау туралы декретті қабылдаған кезде басталды. Декреттер Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметтері үшін бұрынғы сарбаздар мен четниктерге сыйақы ретінде берілді, Косовода қоныс танғандарына 5-тен 10 гектарға дейін жер алуға мүмкіндік берілді. 1919–1928 жылдары декреттердің талаптарына сәйкес 13 000-нан 15 914 серб отбасысы Косовоға көшіп келді. 1918–1923 жылдар аралығында мемлекеттік саясаттың нәтижесінде 30 000-нан 40 000-ға дейін, негізінен мұсылман албандар Түркияның Измир және Анатолия аймақтарына қоныс аударды. Антонио Балдаччидің сөзіне қарағанда, 1921 жылғы Югославия халық санағы Косовода тұратын албандардың санын елеулі түрде төмен бағалаған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Косовоның үлкен бөлігі Италия бақылауындағы Албанияға қосылды. Черногория мен Сербиядан келген, негізінен бюрократтар мен добровольжактардан құралған қоныс аударушылар Косоводан Остік Сербия мен Черногорияға қашып кетті. Серб деректерінің басқалары бұл санды 250 мыңға дейін жетеді деп көрсетеді. Осы кезеңде Викерс итальяндық оккупациялық күштерінің Албаниядан Косовоға 72 000-ға дейін албандарды қоныстандыруға көмектескенін бағалайды. Бұл этникалық, идеологиялық және халықаралық байланыстарды қамтитын үш өлшемді қақтығыс болды, мұнда этникалық фактор ең маңыздысы еді. Дегенмен, бұл қақтығыстар соғыс жылдарында Югославияның басқа аймақтарымен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз қарқынды болды. Бір серб тарихшысы 3000 албан, 4000 серб және черногориялық қаза тапқанын алға тартады, ал тағы екеуі соғыстағы қаза болғандардың санын 12000 албан және 10000 серб және черногориялық деп есептейді. 1964 жылы Югославия үкіметі жүргізген ресми тергеу Косовода 1941 және 1945 жылдар аралығында соғысқа байланысты шамамен 8000 адамның қаза тапқанын тіркеді, олардың 5489-ы сербтер мен черногориялықтар, ал 2177-сі албандар еді.

Коммунистік Югославия

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Югославияда коммунистік үкімет орнағаннан кейін отарлау бағдарламасы тоқтатылды, себебі президент Тито діни және этникалық шиеленістерден сақтануды қалады. Тито 1945 жылғы наурыз айында отарлаушылардың, оның ішінде кейбір четниктердің және соғыс кезінде пана іздеп кеткендердің қайта оралуын тиым салатын уақытша жарлық шығарды. Барлығы 11 168 қайта оралу дерегі тіркелді, оның ішінде 4 829 дерек расталды, 5 744 дерек ішінара расталды, ал 595 дерек қабылданбады. Бұрынғы отарлаушылардың шағын бөлігі Косовоға оралып, жерді қайта иеленді, олардың көп бөлігі (4 000 отбасы) кейін Югославияның басқа аймақтарына көшіп кетті. Сонымен қатар, аймақта отарлаудың жаңа кезеңі басталды, Черногориялық және серб отбасылары Косовоға қоныстандырылды. 1961 жылдан 1981 жылға дейін Косовоның этникалық албан халқы жоғары туу көрсеткіштері, коммунистік Албаниядан заңсыз көші-қон және қарқынды қалаланудың нәтижесінде дерлік екі есеге өсті. Осы кезеңде Косовоның этникалық серб халқының саны екі есеге азайды, бұл аймақтан этникалық сербтердің қоныс аударуына себеп болды.

Милошевич үкіметі (1990 жылдар)

1992 жылға қарай Косоводағы жағдай нашарлап, екі тараптың саясаткерлері де аймақтың болашағына қатысты шешімдер табудағы келіспеушілікке ұшырады. Ол кезде президент Слободан Милошевичтің үкіметі қаржылық қиындықтар мен шектеулі ресурстар аясында отарлау саясатын жүргізді. Косоводағы жағдайдың нашарлауына байланысты, сербтердің азағы ғана осы ұсынысты қабылдады. Югославия соғыстарының салдарынан Кражинадан шамамен 10 000 серб босқыны және Босниядан 2000-нан астам адам Косовоға қоныс аударды, ал 1999 жылдың басында тағы 6 000 адам келді. 1997 жылдың басында Милошевич үкіметі мен Косово Азаттық Армиясы арасындағы қақтығыс басталғаннан кейін, шамамен 9 000 серб босқыны мен 20 000 жергілікті серб Косовоны тастап кетті.

Косово соғысы (1999)

Косово соғысы кезінде (1999 жылдың наурыз-маусым айлары) серб күштері шамамен 800 000 – 1 000 000 албанды Косоводан қуғынға шығарды, олар жеке құжаттарын тәркілеу сияқты тактиканы қолданып, олардың болашақта қайта оралуын қиын немесе тоқтатуға тырысты. Кейін НАТО-ның араласуы мен соғыс аяқталғаннан кейін Косово албандары оралды. 1999 жылы бұрынғы Югославия халықаралық қылмыстық трибуналының прокуроры Карла Дель Понтеге 11 000-нан астам адамның қаза болғаны туралы хабарлама келіп түсті. Соғыс барысында барлығы 10 317 бейбіт тұрғын қаза тапты, оның ішінде 8 676 албан, 1 196 серб, 445 рома және басқалары, сондай-ақ 3 218 қарулы топтың мүшелері. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, 3 000-ға жуық адам әлі де хабарсыз жоғалып кеткен, оның 2 500-і албан, 400-і серб және 100-і рома. Югослав армиясы шыққаннан кейін күндер ішінде 80 000-нан астам (Косово аумағында тұратынына есеп берілген 200 000-ның шамамен жартысы) серб және басқа да албан емес азаматтар Косоводан қуылды. Сербия күштері Косоводан кеткен кезде кетіп қалған сербтердің саны 65 000-нан 250 000-ға дейін бағаланды. Бұған қоса, Хорватиядан келген жүзден аз серб босқыны Косовода қалды.

2011 жылғы халық санағы

2011 жылғы санақта 1 739 825 тұрғын тіркелген. ECMI «2011 жылғы санаққа сілтеме жасағанда сақтық танылуы керек» дейді, себебі Солтүстік Косоводағы серб халқы көпшілік құрайтын муниципалитеттер санақтан бас тартты, ал Оңтүстік Косоводағы сербтер мен ромалардың бір бөлігі ішінара бас тартты. Деректерге сәйкес, Косовоның этникалық құрамы мындай:
Албандар: 1 616 869 (92,9%)
Сербтер*: 25 532 (1,5%)
Босниялықтар: 27 553 (1,6%)
Түріктер: 18 738 (1,1%)
Ашкали: 15 436 (0,9%)
Мысырлықтар: 11 524 (0,6%)
Горани: 10 265 (0,6%)
Рома: 8 824 (0,5%)
Басқалар: 2352 (0,1%)
Белгісіз: 2752 (0,1%)

2014 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 96 000 Косово сербі бар, олардың үштен бірі Солтүстік Косовода тұрады.