Кіріспе

Уайт аралының оңтүстігінде соқтығысу салдарынан батып кеткен жолаушылар кемесі SS Mendi – 1905 жылы салынған британдық жолаушылар кемесі. Александр Стивен мен Глазго қаласындағы (Шотландия) Линтхаус ұлдары оны 18 маусымда Британдық және Африкалық Бу Навигациялық Компаниясы үшін құрылысын аяқтады, ал компания Ливерпуль – Батыс Африка бағытындағы саудасын басқару үшін «Эльдер Демпстер & Co» тобына тапсырды. «Менди» кемесі батып, 646 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі Оңтүстік Африканың қара нәсілді әскерлері, сондай-ақ ақ нәсілді офицерлер мен сержанттары және кеме экипажы еді. Оңтүстік Африкадағы Нгкура портындағы жаңа порт әкімшілік ғимараты SS «Менди» құрметіне аталды.

Соңғы сапар

Менди 823 саяхатшысы бар Оңтүстік Африканың Жергілікті Еңбек Корпусының 5-ші батальонымен Кейптаундан Францияға қызмет етуге аттанды. Ол Нигериядағы Лагосқа тоқтады, онда кемесінің кормасына теңіздік қару орнатылды. Содан кейін Плимутқа келді, одан кейін Солтүстік Францияның Ле-Хавр портына қарай Англия арнасымен жол тартты, сүйемелдеуші кемелермен бірге. "Менди" экипажы сол кездегі көптеген британдық сауда кемелеріне тән құрамынан тұрды. Офицерлер, стюардтар, аспаздар, сигнал берушілер және қаруланушылар британдықтар болды; отты жағушылар мен басқа да экипаж Батыс Африкадан, олардың көпшілігі Сьерра-Леонеден келген. Оның бортындағы Оңтүстік Африканың Жергілікті Еңбек Корпусының сарбаздары әртүрлі әлеуметтік топтардан және Оңтүстік Африка провинциялары мен көршілес аумақтарда таралған түрлі халықтардан шыққан. (287 адам Трансваальден, 139 адам Шығыс Кейптен, 87 адам Натальден, 27 адам Солтүстік Кейптен, 26 адам Оранж-Фри-Стейттен, 26 адам Басутоландтан, сегіз адам Бетчуаналандтан (Ботсвана), бес адам Батыс Кейптен, бір адам Родезиядан және бір адам Оңтүстік-Батыс Африкадан). Көпшілігі осы сапарға дейін теңізді көрмеген, ал өте аздары жүзе білген. Офицерлер мен кіші офицерлер оңтүстік африкалық ақ адамдар болды.

Жоғалту

1917 жылы 21 ақпанда таңғы сағат 5-те Уайт аралындағы Сент-Кэтрин нүктесінің оңтүстігінде, қалың тұман ішінде Royal Mail Steam Packet Company жүк кемесі «Дарро» кездейсоқ түрде «Мендис» кемесінің оң жақ бортына соқтығысып, оның алдыңғы жүктік бөлімін бұзды. «Дарро» кемесі «Мендис» кемесінен шамамен үш есе үлкен болатын, Аргентинаға ет тиеу үшін балластпен келе жатқан. «Дарро» соқтығысудан аман қалды, бірақ «Мендис» суға батып, 616 оңтүстік африкалықтың қаза болуына себеп болды, олардың 607-сі қара нәсілді сарбаздар, тоғызы – ақ офицерлер мен сержанттар және 30 – экипаж мүшелері еді. Кейбір адамдар соқтығысу кезінде бірден қаза тапты, ал басқалары кеме ішінде қалды. Көптеген адамдар «Мендис» кемесі суға батып бара жатқанда палубада жиналды. Ауызша тарих бойынша, олар өлімді қадірмен қарсы алды. Бұрын Форт-Бьюфорт және Блинкуотердегі Конгрегациялық туа бітушілер шіркеуінде пастор болған Исаак Уильямс Ваухоп (сондай-ақ Исаак Ваухоп Дьоба деп танылған) үрейленген сарбаздарды тыныштандырып, қолдарын көтеріп, жоғары дауыспен былай деді:
«Тынышталыңдар, отандастарым. Қазір болып жатқан нәрсе – сендердің келу мақсатың. Сендер өлесіздер, бірақ осы үшін келдіңдер. Ағайындар, біз өлім жаттығуын жасап жатырмыз. Мен, қоса, сендерді ағайындар деп санаймын – суазилер, пондолар, басотолар. Ендеше, ағайындардай өлейік. Біз Африканың ұлдарымыз. Соңғы шақырығымызды айтайық, ағайындар, олар бізді найзамызды ауылда қалдырды, бірақ дауысымыз денемізбен бірге қалды». Зақымдалған «Дарро» көмек көрсетпеді, бірақ «Бриск» кемесі қайықтарын түсірді, олар аман қалғандарды құтқарып алды. Оқиғаға қатысты тергеу 1917 жылдың жазында Вестминстердегі Кэкстон-холлда ресми тыңдау өткезілді. Тыңдау 24 шілдеде басталды, келесі екі аптада бес күнге созылды және 8 тамызда аяқталды. Сот «Дарро» кемесінің капитаны Генри В. Стампты «қалың тұман кезінде қауіпті жылдамдықпен жүргені және кемесінен қажетті тұман сигналдарын бермегені үшін» кінәлі деп тапты. Стамптың лицензиясы бір жылға тоқтатылды. Стамптың «Мендис» кемесінің аман қалғандарына көмектеспеуіне байланысты түрлі болжамдар айтылды. Алайда, оның ой-ниеті туралы ешқандай дәлел жоқ. Әрине, «Дарро» үлкен сауда кемесі болғандықтан және үш айға дейін істен шыққан зақымдарға байланысты жаудың теңіз асты қайықтарының шабуылына ұшырау қаупі бар еді.

Қираған жері

1945 жылы «Мендис» кемесінің Сент-Кэтриннің маяғынан тыс жерде жатқаны белгілі болды, бірақ 1974 жылға дейін оның нақты қай кеме екені анықталмады. Кеме теңіз түбінде тік тұр. Ол жарылуда, қазандықтары көрініп қалды. 2006 жылы Ұлттар Достастығы Соғыс Мазарлары Комиссиясы «Біз ағайын ретінде өлгейік» атты білім беру ресурсын іске қосты, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Оңтүстік Африканың қара нәсілді халықтарының атқарған рөлін көрсетуге арналған. Олардың қазасы да, барлық Ұлттар Достастығының соғыста қаза тапқандары сияқты, бірдей құрметпен еске алынады. 2006 жылдың желтоқсан айында English Heritage Wessex Archaeology компаниясына кеме апатының алдын ала бағалауын жүргізуді тапсырды. Жоба болашақтағы зерттеулер үшін маңызды аймақтарды анықтайды және жақын арада кеме апатын зерттеуге негіз болады. 2017 жылы кеменің қоңырауы анонимді түрде BBC тілшісіне тапсырылды. 2018 жылдың тамызында Оңтүстік Африкаға ресми сапармен келген премьер-министр Тереза Мэй қоңырауды сол елге қайтарды.

100 жылдығына арналған мерекелік іс-шаралар

2017 жылдың 21 ақпанында Портсмутта апаттың 100 жылдығына арналған арнайы еске алу рәсімі өтті. 2017 жылдың 19 ақпанында Брайтон қаласының жанындағы Ньютимбердегі шіркеу қорымында, сол жердегі қаза болғандардың бір бөлігі жерленген болатын, еске алу шарасы ұйымдастырылды. 2017 жылдың 20 ақпанында Саутгемптон қаласындағы Холлибрук зиратында 100 жылдық мерекеге арналған мемориалдық рәсім өтті, оған ханшайым Анна қатысты. Оңтүстік Африкалық католик дін қызметкері, жазушы және ақын Ларенс Мдудузи Ндлову 100 жылдық мерекеге орай "Белгісіз соғыстар сулары" атты өлең жазды. Бұл өлең SS Mendi кемесінің суға батқан күнінің 100 жылдығына орай "Huffington Post South Africa" басылымында жарияланды. 2018 жылдың 29 маусымынан 14 шілдесіне дейін Саутгемптон театры, NST City Фред Хумалоның кітабы негізінде "SS Mendi, Dancing the Death Drill" пьесасының әлемдік тұңғыш көрсетілімін ұсынды. 2017 жылдың 8 тамызында, 100 жылдық мерекеге сәйкес, Оңтүстік Африка әскери ардагерлері легионының ағылшын бөлімшесінің төрағасы Клаудио Чисте басқаратын команда апат болған жерге граниттен жасалған ескерткіш тақта орнатты. Тақтада арнау сөздері жазылған.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

"Біз бауырлардай өлеміз": SS Менди кемесінің суға батуы. History Extra