Кіріспе
Ақпараттық жүктеме (ақпараттық семіздік, инфоксикация немесе ақпараттық алаңдаушылық деп те аталады) – бұл мәселені түсінудегі қиындық және сол мәселе туралы тым көп ақпарат (ТМИ) болғанда тиімді шешім қабылдау мүмкіндігінің төмендеуі, әдетте күнделікті ақпараттың шамадан тыс көлемімен байланысты. "Ақпараттық жүктеме" термині алғаш рет 1962 жылы басқару және ақпараттану саласындағы ғалымдар қолданған, соның ішінде Бертрам Гростың 1964 жылғы "Ұйымдарды басқару" кітабында, ал Альвин Тоффлер 1970 жылы жарық көрген, көптеп сатылған "Болашақ соққысы" кітабында оны кеңінен танымал еткен. Speier және авторлар тобы (1999) кіріс ақпаратты өңдеу қабілетінен асып кеткен жағдайда ақпараттық жүктеме пайда болады десе, бұл шешімдердің сапасын төмендетуі мүмкін. Roetzel (2019) жаңа анықтамасында уақыт және ресурстарға назар аударады. Оның сөзіне сәйкес, шешім қабылдаушыға күрделілік, көлем және қайшылық сияқты көптеген ақпарат жиынтығы берілгенде, шешімнің сапасы төмендейді, себебі адамның барлық ақпаратты өңдеуге және ең дұрыс шешімді қабылдауға жеткілікті ресурстары шектеулі. Қазіргі заманғы ақпараттық технологияның дамуы ақпараттық жүктеменің бірнеше себебін тудырды: өндірілген ақпараттың мөлшері, таратудың оңайлығы және аудиторияның кеңдігі. Ұзақ жылдар бойына қалыптасқан технологиялық факторлар әлеуметтік желілердің, соның ішінде назар экономикасының өркендеуімен күшейе түсті, бұл назарды тартып алуға мүмкіндік береді. Байланыс цифрлық технологиялар, информатика, интернет мәдениеті (немесе цифрлық мәдениет) дәуірінде ақпараттық жүктеме шамадан тыс әсер ету, ақпаратты тым көп қарау және ақпарат пен деректердің көп болуымен байланысты.
the album by Alien Sex Fiend
Information overload (also known as infobesity, infoxication, or information anxiety,) is the difficulty in understanding an issue and effectively making decisions when one has too much information (TMI) about that issue, and is generally associated with the excessive quantity of daily information. The term "information overload" was first used as early as 1962 by scholars in management and information studies, including in Bertram Gross' 1964 book, The Managing of Organizations, and was further popularized by Alvin Toffler in his bestselling 1970 book Future Shock. Speier et al. (1999) said that if input exceeds the processing capacity, information overload occurs, which is likely to reduce the quality of the decisions. In a newer definition, Roetzel (2019) focuses on time and resources aspects. He states that when a decision maker is given many sets of information, such as complexity, amount, and contradiction, the quality of its decision is decreased because of the individual's limitation of scarce resources to process all the information and optimally make the best decision. The advent of modern information technology has been a primary driver of information overload on multiple fronts: in quantity produced, ease of dissemination, and breadth of the audience reached. Longstanding technological factors have been further intensified by the rise of social media including the attention economy, which facilitates attention theft. In the age of connective digital technologies, informatics, the Internet culture (or the digital culture), information overload is associated with over exposure, excessive viewing of information, and input abundance of information and data.
Ерте тарих
Ақпараттық жүктеме технологияның дамуы нәтижесінде ақпарат өндірісі артып, осыған байланысты туындаған құбылыс ретінде тарихи түрде құжатталған. Б.з.д. 3-4 ғасырларда адамдар ақпараттың көптігіне теріс көзқараспен қараған. Осы шақтарда, Екклесиаст кітабының 12:12 аятында жазушы "кітаптар жасаудың соңы жоқ" деген пікірін білдірген. Ал біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасырда Сенека аға кітаптардың көптігінің адамды алаңдататынын айтқан. 1255 жылы Доминикандық Винсент де Бове ақпараттың шарынуы туралы: "Кітаптардың көптігі, уақыттың жетіспеуі және есте сақтаудың қиындығы" деп мәлімдеген. Ол, баспа машинасының ойдағыдай жұмыс істеуінен кейін ақпараттың "басқаруға келмейтін" жағдайға жеткенін байқағандықтан, ақпараттық жүктеменің салдары туралы талқылаған алғашқы ғалымдардың бірі болуы мүмкін. Блэр, ғалымдардың қолдарына көптеген кітаптардың түсуіне қуанғанмен, кейіннен олардың қолжетімді және артық ақпараттан шаршағанын атап көрсетеді. Ғалымдар ақпараттың көптігіне түрлі себептермен наразылық білдірген, мысалы, баспагерлердің қолжазбаларды жылдам басып шығаруға тырысуы нәтижесінде мәтіннің сапасы төмендеген, ал жаңа ақпараттың көптігі көңілді алаңдатып, басқаруды қиындатқан. 16 ғасырдың белгілі гуманистерінің бірі Эразм: "Жер бетінде жаңа кітаптардың көптігінен тыс қалған жер бар ма?" деп сұраған.
18 ғасыр
Көптеген адамдар Еуропада, әсіресе Англия, Франция және Германияда кітаптардың көбеюіне алаңдаушылық білдірді. 1750 жылдан 1800 жылға дейін кітап өндірісі 150%-ға өсті. 1795 жылы неміс кітап сатушысы және баспагері Иоганн Георг Хайнцман «немістерден көп кітап басып шығарған ел жоқ» деді және немістердің идеяларды оқып, енді өзіндік ойлар мен идеяларды тудырмауынан қаушады. Ақпараттық жүктемемен күресу үшін ғалымдар оңай және жылдам архивке қол жеткізу және алу үшін өздерінің ақпараттық жазбаларын жасады. Қазіргі Еуропалық компиляторлар кітаптан қажетті жазбалар мен үзінділерді кесіп, жаңа параққа жапсырып сақтау үшін қағаз бен желімді пайдаланды. Карл Линней 1767 жылдан 1773 жылға дейін өзінің байқауларын тіркеу үшін қағаздан жасалған, көбінесе «ботаникалық қағазшалар» деп аталатын қағазшаларды ойлап тапты. Блэрдің сөзіне сүйенсек, осы ботаникалық қағазшалар қазірге дейін сақталған «таксономиялық жүйеге» бастап, индекс карточкалары мен кітапханалық каталогтардың жаппай өнертабысына ықпал етті. Бұл барлық ақпаратты, тіпті оның энтропияға ұшыраса да, компьютерде сақтауға болатыны туралы ойға жетеледі. Бірақ сонымен бірге «ақпарат» терминінің және оның көптеген анықтамалары өзгерді. ХХ ғасырдың екінші жартысында компьютерлік және ақпараттық технологияның жетістіктері Интернеттің құрылуына әкелді. Қазіргі ақпараттық дәуірде ақпараттық жүктеме жұмыс ортасында электрондық пошта спамы, электрондық хабарламалар, жылдам хабарлар, Twitter және Facebook (Meta) жаңартулары сияқты алаңдатушы және басқаруға қиын ақпарат ретінде сезіледі. Әлеуметтік желілер «әлеуметтік ақпараттық жүктемеге» әкелді, ол Meta (бұрынғы Facebook) сияқты платформаларда кездеседі, ал технология біздің әлеуметтік мәдениетімізге қызмет ету үшін өзгеріп келеді. Бүгінгі қоғамда күнделікті іс-әрекеттер ақпараттық технологиялардың үдей түсуімен жұмыс ортасындағы үзілістердің санын арттыратын технологиялық әлеммен тығыз байланысты. Менеджмент шешім қабылдауда одан да көп бұрмалануға ұшырап, нашар шешімдерге әкелуі мүмкін. Сондықтан PIECES аясы қолданыстағы ақпараттық жүйелердегі потенциалды проблема ретінде ақпараттық жүктемені атап көрсетеді. Әлем жаңа ғаламдану дәуіріне енгенде, интернетке жеке зерттеулер жүргізу үшін қосылатын адамдардың саны артып, оларға жалпыға қолжетімді деректерге үлес қосу мүмкіндігі берілуде. Бұл қасақана бұрмаланған ақпарат тарату қаупін арттырды. 2018 жылғы әдебиеттерге шолу жасаған Роетцель ақпараттық жүктемені вирус ретінде қарастыруға болатынын, ол (әлеуметтік) желілер мен жаңалықтар арналары арқылы таралады, деп көрсетті.
Электрондық пошта
Электрондық пошта әлі де ақпараттық жүктеменің басты көзі болып табылады, себебі адамдар келіп түсетін хабарламалардың қарқынына ілесіп қалуға тырысады. Пайдаланушылар қажетсіз коммерциялық хабарламаларды (спам) сүзумен қатар, электрондық поштаға қосымшалар түрінде ұзақ есептер, презентациялар және медиа файлдардың көбейіп бара жатуымен де күресуге мәжбүр. 2007 жылдың желтоқсанында New York Times блогы электрондық поштаны «экономикаға 650 миллиард долларлық залал келтіретін фактор» деп сипаттады. 2008 жылдың сәуірінде New York Times басылымы «электрондық пошта кейбір адамдардың кәсіби өміріне айналған жайсыздыққа» айналды деп хабарлады, алайда «электрондық поштаға қатысты жаңа стартаптардың ешқайсысы электрондық поштаның артық болу мәселесін толығымен шешпейді, себебі олар жауап дайындауға көмектеспейді». 2011 жылдың қаңтарында NBC News жазушысы Ив Тахминцоглу «Толып жатқан пошта жәшігіңізбен айналысу уақыты келді» деген мақала жазды. Статистикалық мәліметтерді талдап, ол 2010 жылы күніне 294 миллиард электрондық хат жіберілгенін, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 50 миллиардтан асып түскенін хабарлады. Мақалада сөз алған жұмыс өнімділігі сарапшысы Марша Иган адамдардың электрондық поштамен жұмыс істеу мен оны сұрыптау арасындағы айырмашылықты түсінуі қажет екенін айтты. Яғни, әрбір электрондық хатқа бірден жауап берудің орнына, пайдаланушылар қажетсіз хаттарды жойып, қалғандарын іс-қимыл немесе анықтама папкаларына жіктеуі керек. Содан кейін Эган былай деді: «Біз бұрынғыдан да көп байланыстамыз, сондықтан электрондық поштаны басқаруға көбірек назар аударуымыз керек, әйтпесе ол бізді басқара бастайды». The Daily Telegraph газеті Гарвард бизнес-шолу журналының бұрынғы бас редакторы және «Жайлау: Интернет біздің миымызға не тигізеді?» кітабының авторы Николас Каррдың сөзін келтірді: электрондық пошта жаңа ақпаратты іздеуге адамның табиғи қажеттілігін пайдаланып, адамдарды «әлеуметтік немесе интеллектуалдық сыйлық алу үмітімен, мағынасыз әрекеттер жасауға» итермелейді. Google компаниясының бас директоры Эрик Шмидт осы алаңдаушылықты бөліседі. Ол «жедел құрылғылар» мен электрондық пошта және басқа да технологиялық көздер арқылы адамдар алатын мол ақпарат ойлау процесіне әсер етіп, терең ойлауды, түсінуді қиындатады, естеліктердің қалыптасуына кедергі келтіреді және оқуды нашарлатады деп мәлімдеді. Бұл «танымдық жүктеме» жағдайы ақпаратты сақтау қабілетін төмендетеді және естеліктерді ұзақ мерзімді жадта сақталған тәжірибелермен байланыстыруға кедергі келтіреді, ойларды «сілкіп, шашыраңқы» қалдырады. Бұл білім беру процесінде де көрінеді.
Веб-дәлдігі
Электрондық поштадан өзге, Дүниежүзілік желі миллиардтаған бет ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз етті. Көптеген кеңселерде қызметкерлерге желіге шектеусіз қол жеткізуге мүмкіндік беріледі, бұл оларға өз зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік береді. Іздеу жүйелерін пайдалану пайдаланушыларға ақпаратты жылдам табуға көмектеседі. Дегенмен, онлайн жарияланған ақпарат әрқашан сенімді болмайды, себебі оны жариялау алдында ресми мақұлдау немесе міндетті түрде нақтылықты тексеру болмайды. Интернеттегі ақпараттың сенімділігі төмен, өйткені желідегі іздеу жүйелері ақпаратты және қате ақпаратты сүзуге және басқаруға қабілетсіз. Осының салдарынан адамдар шешім қабылдамас бұрын оқығандарын қайта тексеруге мәжбүр болады, бұл көп уақытты қажет етеді. "Цифрлық дәуірде ұмытудың артығы" ("Delete: The Virtue of Forgetting in the Digital Age") кітабының авторы Виктор Майер Шёнбергердің пікірінше, кез келген адам Интернетте "қатысушы" бола алады, онда олардың барлығы ақпаратты жіберуші де, алушы да болады. Интернетте ақпараттың іздері қалады, бұл басқа Интернет қатысушыларына ақпаратты бөлісуге және алмасуға мүмкіндік береді. Интернеттегі ақпаратты бақылау қиын. BBC хабарлағандай, "әр күні біз онлайн жіберетін және алатын ақпарат – электрондық поштаны тексеру немесе интернетте іздеу болсын – 2,5 квинтиллион байттан астам деректерге жетеді".
Әлеуметтік желілер
Әлеуметтік желілер – қолданушылар онлайн-қоғамдастықта мазмұн жасап, бөлісетін қосымшалар мен веб-сайттар. Олар көптеген адамдардың қолжеткізімінде болғандықтан ақпараттың көптігі мәселесін күшейтеді. Әртүрлі тақырыптар бойынша алуан көзқарастар мен пікірлер ұсынылатындықтан, барлығын қабылдап, нақты қорытынды жасау қиын болуы мүмкін. Адамдардың күнделікті өмірінде алатын ақпарат мөлшеріне қатысты алаңдаушылығының басты себебі ақпараттың көптігі емес. Керісінше, ақпаратты артық жүктемесі жағдайға байланысты туындайды. Әлеуметтік желілерді пайдаланушылар жеке парақшаларын қолданғанда ақпаратпен толтырылғандай сезінбейді, ал жұмыс орындары көп көлемде ақпарат жинауды талап еткенде олар ақпаратқа шарыққандай болады. Көптеген адамдар әлеуметтік желілер арқылы алатын ақпаратты күнделікті іс-әрекеттерін басқаруға көмектесетін құрал деп санайды, ал оны артық жүктеме деп есептемейді. Қолданылатын әлеуметтік желі платформасына байланысты, адамдардың жазбаларынан хабардар болу оңай немесе қиын болуы мүмкін. Facebook пайдаланушылары, басқалардан көбірек жариялап, оқитындары, жағдайды қадағалай алады. Ал Twitter пайдаланушылары көптеген твиттерді жариялап, оқығандарына қарамастан, ақпараттың көп екенін немесе оның қызықты емес екенін сезінеді.
Ұйымдастыру мәселесі
Күрделі тапсырмаларды орындайтын шешім қабылдаушылардың артық танымдық мүмкіндіктері шектеулі. Назарды аударудың тоқтату салдарынан тарлуы, тапсырманы аяқтау үшін маңызды болуы мүмкін ақпараттық белгілердің жоғалуына әкелуі ықтимал. Мұндай жағдайларда өнімділік төмендеуі мүмкін. Шашыратулардың/үзілістердің саны немесе қарқындылығы артқан сайын, шешім қабылдаушының танымдық мүмкіндіктері шегіне жетеді және өнімділік одан да нашарлайды. Ғалымдардың назарына түсетін мүмкін белгілердің санын азайтудан басқа, күшті шашыратулар/үзілістер шешім қабылдаушыларды эвристика қолдануға, тез жолдарға жүгінуге немесе қанағаттанарлық шешімді таңдауға итермелеуі мүмкін, бұл шешімнің дәлдігін төмендетеді. Кейбір когнитивтік ғалымдар мен графикалық дизайнерлер шикі ақпарат пен ойлау үшін қолданылатын ақпарат арасындағы айырмашылықты атап көрсетті. Осы көзқарас бойынша, ақпаратты артық жүктеуді ұйымдастырудың жетіспеушілігі ретінде қарастыруға болады. Яғни, мәселе ақпараттың көлемінде емес, оны шикі немесе бұрмаланған күйде тиімді пайдалану қалай екенін анықтай алмауда. Бұл көзқарасты қолдайтындарға графикалық суретші және сәулетші Ричард Соул Вурман мен статистик және когнитивтік ғалым Эдвард Туфте кіреді. Вурман "ақпараттық алаңдаушылық" терминін ақпарат көлеміне және оны өңдеудегі шектеулерге қатысты адамзаттың көзқарасын сипаттау үшін қолданады. Туфте негізінен сандық ақпаратқа назар аударады және оны түсінуді жеңілдету үшін үлкен және күрделі деректер жиынтығын визуалды түрде ұйымдастырудың жолдарын зерттейді. Туфтетің еңбектері ақпараттық дизайн және визуалды сауаттылық сияқты, ақпаратты визуалды жеткізумен айналысатын салаларда маңызды. Туфте "chartjunk" терминін сандық ақпараттың пайдасыз, ақпараттандырмайтын немесе ақпаратты жасыратын элементтеріне, мысалы, деректердің маңыздылығын артық көрсету үшін графикалық элементтерді қолдану сияқты жағдайларға қатысты қолданды.
Электрондық пошта арқылы ақпараттың артық жүктемесіне жауап беру
Soucek және Moser (2010) жүргізген зерттеуде олар қызметкерлерге ақпараттық жүктемемен күресуге бағытталған оқыту шарасының әсерін зерттеді. Олар оқыту шарасының ақпараттық жүктемеге оң әсер ететінін, әсіресе жұмысқа қабілетсіздікке ұшыраған және медиа қолданумен күрескен, сондай-ақ көп көлемде электрондық пошта алатын қызметкерлерге тигізетінін анықтады. Бұл Интернет пайдаланушыларына онлайн тәжірибесін жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді, әсіресе электрондық пошта және жылдам хабар алмасу сияқты коммуникация құралдарына қатысты. Мұндай шара электрондық хабарламаларға белгілі бір төлем салуды қамтуы мүмкін. Мысалы, менеджерлер әрбір электрондық хат үшін шағын төлем алуы мүмкін, мысалы, 1.00 доллар, оны жіберуші өз бюджетінен төлеуі керек. Мұндай төлем салудың мақсаты – жіберушіні бұл хабарламаның қажеттілігін ойлануға мәжбүрлеу. Дегенмен, мұндай ұсыныс электрондық поштаның танымалдылығының негізгі себебін – электрондық хабарламаларды тегін жіберу мүмкіндігін жоққа шығарады. Экономика көбінесе адамдардың өз қалауларын білетінін және оларды барынша арттырудың ең жақсы жолдарын іздеуге қабілетті екенін ұтымдылық деп есептейді. Адамдар көбінесе өзімшіл болып, тек өздеріне ұнайтын нәрселерге назар аударады. Ақпараттық жүктеме әсерін тудыратын факторлардың әрқайсысын жеке қарастыру, олардың бірлескен жұмысын естен шығаруға әкелуі мүмкін. Линкольн ақпараттық жүктемеге көбірек келеңсіз қараудың мүмкін жолдарын ұсынады, оның құрамындағы көптеген факторларды және олардың ақпараттық жүктемеге қалай әсер ететінін мойындау арқылы.
Медицинада
Бір адамның тіпті барлық уақытын оқуға жұмсаса да, тар мамандық бойынша жарияланған барлық ғылыми мақалаларды оқуы мүмкін емес. Осы мәселеге жауап ретінде Кокран шолулары сияқты жүйелі шолулар жарияланады. Ричард Смит, жалпы тәжірибелі дәрігердің әрбір науқасқа кеңес бергенде қатысты барлық әдебиетті оқуы мүмкін емес екенін айтады және дәрігерлер кеңес беру кезінде пайдалана алатын сарапшы жүйесін ұсынады.