Кіріспе

1644 жылғы отыз жылдық соғыстың Фрайбург шайқасы, 3, 5 және 9 тамызда 1644 жылдары үш күн бойы отыз жылдық соғыс кезінде Фрайбург-им-Брайсгау маңында, қазіргі Баден-Вюртемберг аймағында өтті. Конде мен Тюреннің бірлестік басшылығымен 16 000 француз әскері қаланы құтқаруға тырысты, ол жақында Франц фон Мерсидің бавариялық әскерлеріне берілген болатын. Соғыстың ең қанды шайқасы деп есептелетін бұл шайқаста француз әскерінің шамамен жартысы қаза тапты немесе жараланды, ал бавариялықтар өздерінің үштен бір бөлігін жоғалтты. Француздар жеңіске жеткенін мәлімдеді, себебі Мерси кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ нәтиже даулы. 28 шілдеде Фрайбургты басып алған Мерси өз әскерін қаланың сыртындағы төбелерде берік қорғаныс позициясына орналастырды, ал француздар 3 және 5 тамызда шабуыл жасады. Шабуылдар көп ілгерілемеді және ауыр шығынға әкелді, бірақ бавариялықтар да ауыр зардап шекті және азық-түлік жетіспеді. 9 тамызда Мерси Тюреннің жасағы оның тылына еніп, жабдықтау жолдарын кесіп тастағанын біліп, Фрайбургте гарнизон қалдырып, жалпы шегінуге бұйрық берді. Келесі күні Тюреннің кавалериясымен болған қысқаша шайқастан басқа, олар өздерінің жүкті пойыздарын және бірнеше қаруларын тастап кетуіне қарамастан, жақсы тәртіппен шегінді. Дегенмен, Фрайбург Баварияның курфюрсті Максимилиан I-ге соғысты жеңу мүмкін емес екеніне көз жеткізді және ол бейбіт келісімдерді бастады. Мерсиге шабуылдық операцияларды тоқтату бұйрылды, Францияға стратегиялық басымдық берілді және Конде мен Тюренге Рейннің солтүстік бөлігінің көп бөлігін бақылауға мүмкіндік берілді.

Өмірбаян

1642 жылғы қарашада Брейтенфельд шайқасында швециялықтар шешуші жеңіске жетіп, Солтүстік Германияны бақылауға алды, ал 1643 жылы олардың француздық одақтастары Рейнландта шабуылға көшті. 18 қарашада 1643 жылы француз әскері Ротвейльді жаулап алды, оны қысқы база ретінде пайдалануды жоспарлады, бірақ олардың қолбасшысы Гевриан қоршау кезінде қаза тапты. 24 қарашада оның ізбасары Жосиас фон Ранцау Франц фон Мерси мен Иоганн фон Верт басқарған бавариялық императорлық әскерлерінің Туттлингендегі шабуылына ұшырады. Көңілінен тыс келген француздық 16 мыңдық әскер күші тиімсіз күйреп, шайқас кезінде немесе Эльзасқа шегіну кезінде үштен екісі қаза тапты, жараланды немесе тұтқынға алынды. Ранцау тұтқынға алынды, оның орнына Туренн келді, ол қираған әскерін қайта құру үшін дереу шаралар қабылдады. Францияның жағдайы 1643 жылғы желтоқсанда Швецияның Дания-Норвегияға қарсы Торстенсон соғысын бастауымен нашарлады, бұл Германиядан ресурстар мен назарды аударды. 1643/1644 жылдардың қысында Мерси осы мүмкіндікті пайдаланып, Жоғарғы Рейн, Швабия және Брайсгау аймақтарындағы кең аумақтарды басып алды. 1644 жылғы жазғы науқанында Баварияның курфюрсті Максимилиан I Туренді Рейндегі базаларынан ығыстыру арқылы пайда табуға шешім қабылдады. Осы мақсатқа жету үшін 11 мамырда Мерси алдымен Констанц көліндегі Үберлингенді басып алып, артынан қорғады, содан кейін француз бақылауындағы Фрайбург қаласына қарай жылды. Қара Ормандағы Тюренмен шағын шайқастардан кейін ол 16 маусымда Фрайбургке жетіп, қоршау операцияларын бастады. Брайсакқа қайтқан Тюреннеге Фрайбургті азат етуге бұйрық берілді, ол 1 шілдеде шамамен 8 мың әскермен жетті. Осы уақытқа дейін бавариялықтар Шенберг және Лореттоберг тауларында, сондай-ақ қаланың алдындағы жазықтықта бірнеше редуттарды орнатқан. Алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін Тюрен шабуылды тоқтатып, кардинал Мазаринден күш сұрады. 2 тамызда Конде бастаған 9 мың әскер Фландриядан Брайсакқа келді, бірақ Фрайбург 28 шілдеде капитуляциялады. Конде Тюреннен жоғары тұрғандықтан, жалпы басқаруды өз мойнына алды және келесі күні шабуылға көшуге шешім қабылдады.

Жарыс: 3 және 5 тамыз

Француздардың шабуыл жоспарына қатысты ұзақ пікірталас болды, олар кейіннен қатысушылардың көпшілігі тарапынан жазылып алынды. Ақырында Конде Мерсидің Шенбергтегі қорғанысына шабуыл жасайтындығы туралы келісімге келді, ол Фрайбургқа бағытталған басты жолды тосқан еді, ал Тюренн Виттау арқылы айналып өтіп, олардың арт жағындағы Мерзхаузен ауылына шабуыл жасады (оң жақтағы шайқас картасына қараңыз). Екі шара да бір уақытта орындалуын қамтамасыз ету үшін Конде операциясын сағат 17:00-ге дейін кешіктірді, бұл Тюренге орналасуға уақыт берді. Қиын жерде маневр жасауға тура келгеніне қарамастан, Тюренн жоспарланғандай шабуылға кірісті. Бірақ, Мерсидің жаяу әскерлері мен қолдау көрсеткен курассирлері тарапынан кері тартты және табанды қарсылыққа қарсы ілгерілеуге мүмкіндік таппады. Осы уақытта Конде өзінің бағыныстыларының наразылығына құлақ бермей, Шенбергке шабуылға жеке басшылық етті. Оның әскері бірнеше сағат шайқасқаннан кейін бейімделген позицияларды басып алды, бірақ осының салдарынан ауыр шығынға ұшырады, ал олардың жетістігін пайдалану үшін енді қараңғы болды. Тюренн алға жылжуын жаңартқанмен, оның көптеген әскерлері әлі де келе жатты, ауыр жаңбыр оларды баяулатты, және түн ортасында екі қолбасшы операцияны тоқтатуға келісті. Мерси бұл үзілісті пайдаланып, әскерін Лореттобергтегі жаңа позицияларға қайтарды. Бавариялық императорлық әскерлерін Шенбергтен ығыстыру Конде мен Тюреннге Фрайбургтен бес шақырым қашықтықтағы Мерзхаузенде әскерлерін қайта біріктіруге мүмкіндік берді. Дегенмен, олар әлі де қатаң қорғаныс бекіністерімен бетпе-бет келді, ал үздіксіз жаңбыр 4 тамызда кез келген шайқасқа мүмкіндік болмағанын білдірді. Кері шегіну ғана қалған жалғыз балама екенін шешіп, 5 тамызда француз қолбасшылары Лореттоберг пен Вирдегі бекіністерге қарсы майдандық шабуылдар жасауды жөн көрді. Бұл қанаты қанды және нашар ұйымдастырылған атыс-шабуылға айналып, күнінің көп бөлігінде жалғасты. Түн түскен кезде Мерси өз позициясын сақтап қалды, бірақ екі күндік шайқас оның күштерін үштен бір бөлігіне дейін азайтты, ал француздар қатысқан әскерлердің жартысын жоғалтты.

Ұрыс; 9 тамыз

Келесі үш күнді француздар жаралыларын Брайсакқа эвакуациялап, келесі шабуылға жергілікті гарнизондардан 5000 қосымша әскер жинады. Конде Мерсиді басып алу үшін Мерсхаузенде қалғанда, 9 тамыздың таңында Турен 6000 әскерді алып, Фрайбургтен бес шақырым солтүстікке қарай Дензлингенге қарай жорыққа шықты. Бұл Виллингенге қашу жолын кесіп тастағандықтан, француз командирлері Мерсиді шайқасуға немесе асығыс қашуға мәжбүр етеді деп үміттенді. Алайда, Мерси бұрыннан-ақ шегінуді шешкен еді. Екі күндік шайқас оның әскерін шамамен 6000 адамға дейін азайтты, олар оқ-дәрі мен азық-түлік жетіспеушілігіне тап болды. Бұл мәселе әсіресе оның атты әскері үшін өте маңызды болды, олар кері шегінуді қамтамасыз етуге қажет болған, бірақ аттарына жемнің жетіспеуінен олардың жауынгерлік қабілеті тез төмендеді. Фрайбургты ұстап тұру үшін таңдаулы гарнизонды қалдырып, 9 тамызда оның әскерінің қалған бөлігі Виллингенге баратын жолды бақылайтын Санкт-Петербургке қарай шегіне бастады. 10 тамыз таңында Туреннің атты әскері Бавариялықтардың артқы жасағын ауылдың сыртында қуып жетіп, оларды бірнеше зеңбірек пен мүлікті тастауға мәжбүр етті. Дегенмен, шегіну жақсы тәртіппен жалғасты, және Мерси 15 тамызда Роттенбург-ам-Неккарға ешқандай оқиғасыз жетті. Үш күндік шайқаста екі тараптан да ауыр шығындар болды. Перини француздардың жоғалтулары шамамен 50%-ды немесе 8000 адамды, ал бавариялықтардың жоғалтулары үштен бір бөлігін немесе 3000 адамды құрады деп есептейді. Басқа бағалаулар бойынша, француздар 5000-ден 8000-ға дейін, бавариялықтар 2500-ден 6800-ға дейін шығынға ұшырады. Сол кезде француздар жеңіске жеткендерін мәлімдеді, өйткені Мерсидің шегінуі оларға шайқас алаңын бақылауға мүмкіндік берді, бұл пікірді көптеген тарихшылар қолдайды. Ал кейбіреулер бұл тең нәтиже немесе бавариялықтардың тактикалық жеңісі деп санайды, өйткені олар француз шабуылдарына тойтарыс беріп, ауыр шығын келтірді.

Салдары

Мерси әлі де Швабияның көп бөлігін бақылап отырды, бірақ оның жоғалтулары Максимилианды кез келген қосымша шабуылға тыйым салуға мәжбүр етті, ал Роттенбургке шегінуі Жоғарғы Рейн аймағын қорғансыз қалдырды. Турен Кондеге Фрайбургті қайтарып алуға жаздың қалған уақытын жұмсаудың қажеті жоқ екенін көндірді, оның орнына 12 қыркүйекте берілген Филиппсбургті басып алу үшін солтүстікке қарай жорық жасауды ұсынды. Осыдан кейін француздар Вормс, Оппенхайм, Майнц және Ландау қалаларын басып алып, Рейн өзенінің аңғарына толық бақылау орнатты. Максимилиан енді соғысты жеңу мүмкін емес екеніне көз жеткізді және император Фердинандқа бейбіт келіссөздерді қайта бастауға үндеді. Бұл келіссөздер 1644 жылдың қараша айында басталды, бірақ екі тарап та келіссөздердегі өз жағдайларын жақсартуға тырысқандықтан шайқастар тоқтамады. 1645 жылдың наурыз айында Янкау шайқасында Баварияның көптеген тәжірибелі атты әскері жойылды, ал мамыр айында Мерси Гербштаузенде француз жасағын талқан етті. Бірақ тамыз айында ол Екінші Нөрдлинген шайқасында жеңіліп, қаза тапты, осылайша Максимилиан ең тиімді әскери қолбасшысынан айырылды.