Кіріспе
Біреуге сот ісін жүргізу туралы ресми хабарлау процесі. АҚШ құқықтық жүйесінде сотқа шақыру – бұл сотқа, сот органына немесе басқа да трибуналға іс жүргізуге жауап беруге міндеттеу үшін, сотқа қатысты тұлғаға (мысалы, жауапкерге) алғашқы сот ісін жүргізу туралы тиісті хабарлама жіберу процедурасы. Хабарлама сот құжаттарын ("сотқа шақыру" деп аталады) табыстау арқылы беріледі.
In the U. S. legal system, service of process is the procedure by which a party to a lawsuit gives an appropriate notice of initial legal action to another party (such as a defendant), court, or administrative body in an effort to exercise jurisdiction over that person so as to force that person to respond to the proceeding before the court, body, or other tribunal. Notice is furnished by delivering a set of court documents (called "process") to the person to be served.
Қызмет
Әрбір сот юрисдикциясының процеске қатысты дұрыс хабарлама жіберу туралы ережелері бар. Әдетте, шақыру және басқа да қатысты құжаттар айыпталушыға жеке немесе кейбір жағдайларда, лайықты жасы мен есі бар басқа адамға, оның тұрғын жерінде немесе жұмыс істейтін жерінде табыс етілуі тиіс. Кейбір жағдайларда, процеске қатысты хабарлама жіберу пошта арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы, шағын талаптарды қарау кезінде. Ерекше жағдайларда, процессуалдық ережелермен немесе сот шешімімен басқа да хабарлама жіберу нысандарына рұқсат етілуі мүмкін, соның ішінде, егер адамды белгілі бір юрисдикцияда табу мүмкін болмаса, жариялау арқылы. Дұрыс хабарлама жіберу соттың хабарлама алған адамға қатысты жеке құзыреттілігін бастапқыда белгілейді. Егер айыпталушы келесі талаптарды назарға алмаса немесе іс жүргізуге қатыспаса, сот немесе әкімшілік орган айыпталушыны талаптан бас тартқан деп танып, талапкерге, өтініш берушіге немесе сотқа жүгінушіге көмек көрсете алады. Айыпталушы өз туған штатында талаптан бас тартуға қарсылық білдіре алады. Процеске қатысты хабарлама жіберуді, тараптар арасындағы келесі құжаттарды (мысалы, талап арыздары мен өтініштерді) табыс етуден ажырату қажет. АҚШ округтік соттарындағы істердегі процеске қатысты хабарлама жіберу Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 4-бабымен реттеледі. Англия мен Уэльсте құжаттарды табыс етуді реттейтін ережелер 1998 жылғы Азаматтық іс жүргізу ережелерінің 6-бөлігінде қамтылған. Канадада ережелер провинциядан провинцияға өзгеше болуы мүмкін және іс түріне байланысты әртүрлі реттеледі (мысалы, отбасылық, шағын талаптар, қылмыстық істер және т.б.). Егер айыпталушының тұратын елі Гаага конвенциясына қол қойған болса, сот юрисдикциясының шегінен тыс жерде тұратын айыпталушыға хабарлама жіберу үшін арнайы рәсімдерді сақтау қажет. Көптеген Оңтүстік Америка елдерінде және басқа да кейбір елдерде айыпталушыларға хат арқылы хабарлама жіберіледі. Егер айыпталушының қайда екені белгісіз болса, сот газетте жариялау арқылы хабарлама жіберуге рұқсат бере алады.
Орналастырылған қызмет
Жеке тұлғаға тікелей қол жеткізе алмаған жағдайда, көптеген юрисдикциялар ауыстырылған қол жеткізуге рұқсат береді. Ауыстырылған қол жеткізу процессуалдық өкілге қызмет құжаттарын басқа жауапты тұлғаға – лайықты жасқа және естілігіне ие адамға, мысалы, бірге тұратын ересекке немесе жасөспірімге тапсыруға мүмкіндік береді. АҚШ Федералды ережелеріне сәйкес, ауыстырылған қол жеткізу тек сотталғанның тұрақты тұратын жеріне немесе үйіне ғана жіберілуі мүмкін. Калифорния, Нью-Йорк, Иллинойс және көптеген басқа АҚШ юрисдикциялары ауыстырылған қол жеткізумен қатар, құжаттарды алушыға пошта арқылы да жіберуді талап етеді. Басылым арқылы хабарлау әдетте ажырасу ісінде, мекенжайын қалдырмай кеткен әйелге/ерге хабарлау үшін қолданылады. Басылым арқылы хабарлау ажырасу туралы өтінішті және шақыруды жоғалған әйелге/ерге жергілікті газетте жариялауды қамтиды. Ажырасу істерінде көптеген штаттар басылым арқылы хабарлауға рұқсат беру үшін жоғалған әйелдің/ердің орнын табуға барлық күшін салуды талап етеді, бұл пошта бөлімінен басқа мекенжайдың жоқтығын тексеруді; әйелдің/ердің қазіргі мекенжайын білуі мүмкін барлық достарымен, туыстарымен және бұрынғы жұмыс берушілерімен жазбаша байланысуды; әйелдің/ердің жазылу тізімдерін барлық түрмелерде және қамау орындарында тексеруді; және әйелдің/ердің әскери жазбаларын тексеруді қамтиды. Сонымен қатар, кейбір юрисдикцияларда ауыстырылған қол жеткізу сотқа өтініш беру және жариялау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, содан кейін құжаттар тіркелген пошта арқылы жіберіледі. Канаданың кем дегенде екі провинциялық соты Facebook арқылы ауыстырылған қол жеткізуге рұқсат берді. 2018 жылы Онтарионың Жоғары соты Instagram және LinkedIn-нің кіріктірілген хабар алмасу жүйелері арқылы қол жеткізуге рұқсат берді.
Пошта арқылы жеткізу
Пошта арқылы хабарлауға АҚШ-тың көптеген юрисдикциялары рұқсат береді, егер сотқа тартылатын адамдар басқа АҚШ штаттарында немесе шетелде болса. Егер мақсатты ел Халықаралық Гаага қызмет көрсету конвенциясына сәйкес пошта арқылы хабарлауға қарсылық білдірсе, пошта арқылы хабарлау мүмкін емес. Калифорнияда "Калифорния Автокөлік департаментіне пошта мекенжайын қалдырған кез келген адам сот процесін алуға келіседі".
receive service of process".
Қызметті ерікті түрде қабылдау (АҚШ)
Процесс серверінің жеке табыс етуіне орнына, кейбір юрисдикциялар ерікті түрде табыс етуді қабылдауға мүмкіндік береді, бұл табыс етуден бас тарту деп те аталады. Бұл қызмет көрсетілген тарап шағымды немесе өтінішті процесс серверін тарту қажеттілігінсіз, ерікті түрде алғанын мойындауға келіседі дегенді білдіреді. Кейбір сот жүйелері, әсіресе АҚШ федералдық соттары, табыс етуді қабылдауға немесе одан бас тартуға ынталандырады. Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 4(d)(2) тармағына сәйкес, егер жауапкер қызметтен "негізді себепсіз" бас тартса, онда жауапкер жеке табыс ету шығындарына жауапкер болады.
Сот қызметі процес серверінің жеке куәлік беруі
Жеке қызмет – шақыру, шағым немесе өтініште аталған тарапқа сот процесін тікелей табыс ету. АҚШ-тағы көптеген сот ісінде қызмет көрсетілгенін дәлелдеу үшін жеке қызмет талап етіледі. Көптеген штаттар корпорацияға, ЖШҚ-ға, серіктестікке немесе басқа да кәсіпкерлік ұйымға қызмет көрсетілмесе, дерлік барлық сот ісінде алмастырылған қызметке рұқсат береді; мұндай жағдайларда жеке қызмет кәсіпкерлік ұйымның тіркелген өкіліне құжаттарды табыс ету арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Кейбір штаттарда, мысалы Флоридада, құжаттарды міндетті түрде жеке тұлғаға тапсыру талап етілмейді. Калифорнияда және көптеген басқа штаттарда құжаттар қызмет көрсетілетін адамға көрінетін болуы керек, яғни жабық конвертте болмауы керек. Егер жеке тұлға қызметті қабылдаудан бас тартса, қашып кетсе, есікті жапса және т.б., және бұл тұлға қызмет көрсетілуге тиіс адам екені анықталса, құжаттар "құлатып қызмет ету" арқылы (адамға мүмкіндігінше жақын жерге қою арқылы) табыс етілуі мүмкін; мұндай қызмет заңды деп есептеледі. АҚШ-та жеке сот процесін қызмет ету 100 жылға жуық уақыттан бері сот процесін бастаудың белгісі болып табылады, себебі ол айыпталушыға сот ісі туралы нақты хабарлама беруге кепілдік береді.
АҚШ-тағы жалпы құқық жүйелері
Көптеген штаттарда сот процесін жүргізетін адамның жасы 18-ге толып, одан асып кетуі керек және ол сот ісіне тарап болмауы тиіс. Көптеген юрисдикцияларда сот процесін сот қызметкері арқылы жүргізу талап етіледі немесе рұқсат етіледі, мысалы, шериф, маршал, констебль немесе сот орындаушысы. Жеке процессуальдік қызметкерлерге лицензия талаптары болуы мүмкін, мысалы, Нью-Йорк, Аляска, Аризона, Калифорния, Джорджия, Иллинойс, Монтана, Невада және Оклахома штаттарында. Аризонада процессуальдік қызметкерлер өздері тұратын округтегі Жоғарғы сот кеңсесіне сертификация алу үшін өтініш беруі керек. Тұрғын емес үміткерлер кез келген округте өтініш бере алады. Техас штатындағы процессуальдік қызметкерлер қазіргі уақытта Техас Жоғарғы Сотының бұйрығымен сертификатталған және Жоғарғы Соттың өкілеттігімен индустрия өкілдерінен құралған Процессуальдік қызметкерлерді қарау кеңесі арқылы реттеледі. Басқа юрисдикцияларда жеке тұлғаға сот процесін жүргізуге рұқсат беретін сот бұйрығы қажет болуы мүмкін. Көптеген жеке тергеушілер процессуальдік қызметтерді орындайды. Техас және Флорида штаттарында сертификация алу алдында аяқталуы тиіс міндетті оқу курсы бар. Мұндай лицензияның мысалы Род-Айленд штатында кездеседі, онда үміткер "толық өкілеттіктерге" ие констебльмен 90 күндік оқудан өтуі керек. 90 күндік оқудан кейін, жергілікті сотта констебль нұсқаулығына енгізілген заңдар бойынша емтихан тапсырылады. Жазбаша емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін, үміткер тәртіптік комиссиямен ауызша сұхбатқа шақырылады. Комиссия үміткердің құзыретті екенін анықтаса, бас судьяға ұсыныс жасалады, ол үміткерге "шектелген өкілеттіктермен" ант беру рәсімін өткізеді. Бұл констебльдер тек тағайындалған округ шегінде қызмет ете алады. Бір жыл өткен соң, шектеулі өкілеттіктерге ие констебль тұтқындауға, үйден шығаруға және штат бойынша процессуальдік қызметтерді жүзеге асыруға толық өкілеттік алу үшін өтініш бере алады. Нью-Йорк штатында ажырасу және осыған ұқсас отбасылық құқық істерінде сот рұқсаты болмаса, жеке табыс ету талап етіледі. Нақты тәжірибе мынадай: Айыпталушыға ажырасу туралы құжаттар жеке табыс етілуі керек, егер сот басқа тәсілді ұсынбаса. Ажырасу ісінде процессуальдік құжаттарды табыс етудің ерекше талаптары бар. CPLR 308 және DRL 232 қараңыз.
Федералды (АҚШ)
АҚШ-тағы федералдық азаматтық процестің хабарлама жасау тәртібі Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 4-бабымен реттеледі. Кез келген, 18 жасқа толған және іс бойынша тарап емес адам федералдық азаматтық шақыру қағазы мен шағымын табыс ете алады. Бұл жалпы ереже Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 45-бабына сәйкес федералдық сотқа шақыру қағаздарын табыс етуге де қолданылады.
Азаматтық құқық жүйелері
Азаматтық құқық жүйесінде, оның ішінде Континенттік Еуропаның барлық елдері мен Азия, Африка және Оңтүстік Американың көптеген елдері, сотқа шақыруды (процеске қызмет көрсетуді) әдетте сот жүргізеді. Бұл сот орындаушысы арқылы жеке тапсыру немесе пошта арқылы жіберу жолымен, сот юрисдикциясына байланысты жүзеге асырылуы мүмкін.
Халықаралық қызмет
Шетелдік сот және соттан тыс құжаттарды халықаралық деңгейде табыс ету 1965 жылғы Гаага қызмет көрсету конвенциясымен реттеледі. Гаага қызмет көрсету конвенциясы күшіне енгенге дейін азаматтық істер бойынша сот процесін табыс ету көбінесе сот ісі басталган немесе жүріп жатқан елдің сотынан, жауапкер тұратын басқа елдің сотына бағытталған ресми өтініш – rogatory letter арқылы жүзеге асырылатын. Бұл процедура көбінесе консулдық және дипломатиялық арналарды пайдалануды қажет етті, себебі өтінішті бастамашы соттың сыртқы істер министрі, жауапкердің елінің сыртқы істер министріне (АҚШ-та Мемлекеттік хатшы) жіберуі керек еді. 1965 жылдан бері мүше мемлекеттер сот процесін табыс ету үшін орталық орган тағайындайды және өтініштер тікелей сонда жіберіледі. Сонымен қатар, көптеген мемлекеттер жергілікті соттардың араласуынсыз, пошта арқылы немесе сот процесін табыс етуге уәкілетті тұлға арқылы тікелей табыс етуге рұқсат береді.
Хабарламаны қабылдау жөніндегі агент
Кейбір жағдайларда, қызметті қабылдау үшін өкілге немесе "тіркелген өкілге" жеткізу, қызмет көрсетілетін басқа тарапқа жеке қызмет көрсетуді алмастыра алады. Тіркелген агент – қызмет көрсетілетін тараптың атынан қызметті қабылдауға алдын ала уәкілеттік алған жеке тұлға немесе компания. Мысалы, көптеген корпорациялар жергілікті заңға сәйкес, өздері белсенді түрде қызмет жасайтын әрбір юрисдикцияда қызметті қабылдау үшін жергілікті тіркелген агенттің болуын қамтамасыз етуге міндетті. Қызмет көрсетуге арналған агенттің кім екенін тиісті мемлекеттік корпоративтік тіркемелерді немесе бизнес тіркеу органдарын (көбінесе мемлекеттік хатшының бизнес ұйымдары бөлімі) қарастыру арқылы анықтауға болады. Әдетте, осы бизнес тіркеу тіркемелерін мемлекеттік хатшының веб-сайтында іздеуге болады. Ұлыбританияда қызметті қабылдау жөніндегі агент әдетте процестік агент деп аталады және ол заңмен емес, шарттық қатынас болып табылады.
Қызметке қайта оралу
Процесс жүзеге асырылғаннан кейін, жауапты лауазым иесі немесе процессуалдық хабар беруші әдетте сотқа процессуалдық хабарламаны немесе қызмет көрсету туралы дәлелдемені немесе қызмет көрсету туралы ант беруші мәлімдемені ұсынуы тиіс (немесе оны сотқа ұсыну үшін талапкерге беруі керек). Процессуалдық хабарламада қызмет көрсетілген уақыт пен орын, қызмет көрсетілген тұлға және қызмет дұрыс орындалғанын растау үшін қажетті қосымша ақпарат көрсетілуі керек. Бұл құжат процессуалдық хабар берушінің қолымен куәландырылады және процессуалдық хабарламаның тиімді түрде орындалғаны туралы бастапқы дәлел ретінде қызмет етеді. Аризона сотының ережелері сонымен қатар шериф немесе сот приставы емес процессуалдық хабар беруші ұсынған процессуалдық хабарлама немесе ант беруші мәлімдемеде процессуалдық хабар берушінің тіркелген округі нақты көрсетілуі керек деп талап етеді. Аризона штатының көптеген процессуалдық хабар берушілері өздерінің сертификациялық нөмірін процессуалдық хабарламаларына/ант беруші мәлімдемелеріне қосады. Сертификациялық нөмірлер әр округтің жоғары сотының кеңсе меңгерушісімен беріледі.
Процесс қызмет ету заңдары (АҚШ)
Көптеген штаттарда сотқа шақыруды (процессті) табыс ету тәртібін, оны жүзеге асыруға лицензия алу талаптарын, қолданылатын нысандарды және жеке жауап берушілер мен корпорацияларға сотқа шақыруды табыс ету мерзімдерін реттейтін заңдар бар. Осы айырмашылықтар өте кең болуы мүмкін. Мысалы, Нью-Йорк штатында сотқа шақыруды табыс етушінің лицензиясы қажет болуы мүмкін; Пенсильвания штатында көптеген жағдайларда сотқа шақыруды шериф немесе шерифтің орынбасары ғана табыс ете алады (Филадельфиядан басқа, онда сотқа шақыруды "кез келген құзыретті ересек адам" табыс ете алады); ал Нью-Джерси штатында егер жеке табыс етуге барлық күш-жігер сарпталғанына қарамастан сәтті болмаса, тарап өтініштің екі данасын пошта арқылы жіберсе – біреуін қарапайым поштамен, біреуін хабарлама растамасы бар тікелей поштамен – және тікелей пошта хабарламасы қол қойылған күйі қайтарылса немесе тікелей пошта конверті талап етілмеген күйі қайтарылса, ал қарапайым пошта жөнелтушіге қайтарылмаса, сотқа шақыру табыс етілген болып есептеледі. Жалпы, жергілікті шағын талаптар соттарынан бастап АҚШ-тың аудандық соттарына дейін, көптеген соттар үшін нақты рәсімдер мен ережелер бар. Әрбір сот сотқа шақыруды табыс етуді сәтті жүзеге асыру үшін нақты ережелерді, нысандарды, нұсқауларды және рәсімдерді сақтауы тиіс. Осы нұсқауларды сақтамаса, сотқа шақыруды табыс ету әрекеті дұрыс емес деп танылуы мүмкін. Шындығында, сот отырыстарында көптеген айыпталушылар "Маған сотқа шақыру келген жоқ" деген қорғанысты, кез келген сот ісінде жиі сәтті пайдаланады. Бұл қорғаныстың көптеген жағдайларда тиімді болуы таңқаларлық емес, себебі сотқа шақыруды табыс ету заңды тәртіппен жүргізілмеген. АҚШ-тың федералдық соттарына қатысты, сотқа шақыруды табыс ету ережелері Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінде қарастырылған, және көптеген штаттардың сотқа шақыруды табыс ету заңдары осы ережелерге негізделген.
Құзыреті
Процесс беру туралы заңдар, процесс шығаратын сотқа қолданылатын заңдарға сәйкес болуы тиіс. Көптеген юрисдикцияларда процесс жүргізілген кезде қиындықтар туындайды немесе жаңылыс түсініктер пайда болады. Мысалы, Флорида штатында процесс берушілер Флорида заңдарының Флорида аумағында жүзеге асырылатын барлық процестерге қолданылатынын жиі айтады. Осы контексте, 48.195-тармақ Флоридадағы процесс берушілердің шетелдік процеске қызмет етуге құқығын білдіреді. Бұл норма шерифтерге белгілі шектеулермен шетелдік процеске қызмет етуге мүмкіндік беру үшін енгізілді, бірақ ол мемлекеттік лицензиясы бар, бекітілген процесс берушілерге шетелдік процеске монополия құруға құқық бермейді және бере алмайды. Бұл түсінік, Флоридадағы процесс берушілер үшін қаншалықты пайдалы болса да, жалған. Флорида штаттарының соттары шығарған процестерді ғана реттейді. Мысалы, Флоридадағы тұлғаға қызмет ету үшін Висконсин штатының сотынан алынған процесс. Висконсин штатының заңдары Флоридадағы қатысушыға қызмет көрсету талаптарын анықтайды. Яғни, адам Флориданың тұрғыны болуы керек, 18 жастан асқан және мүдделі тарап болмауы тиіс. Бұл кең таралған пікір емес, себебі Флоридада жергілікті лицензиясы бар көптеген процесс берушілер экономикалық себептермен осындай іс бойынша жалғыз заңды процесс беруші деп танылғысы келеді. Висконсин мысалы, АҚШ-тың барлық штаттары үшін олардың юрисдикциясындағы штаттан тыс қызмет көрсетуге қатысты басымдық құрайды. Дегенмен, Аризона штаты сияқты бірнеше штаттар бір штаттың (мысалы, Аризона) адамына екінші штаттың (мысалы, Флорида) адамына қызмет етуге рұқсат береді. Аталған Аризона ережесі, процесс берушінің 18 жастан асқан және басқа мемлекеттегі іске қатысы жоқ тарапқа қызмет етуін талап ететін көптеген штаттардан ерекшелік құрайды. Аризона заңдары егемендік негіздері бойынша сынға түспеген, себебі Аризонаның заңдары оның соттарына шетелдік мемлекеттегі адамға қызмет ету үшін өз халқына заң шығару және сот билігін беретіндей көрінеді. Үнді резервациялары орналасқан штаттарда, штаттың үнді аумағына заңдық билігі әдетте жоқ – мойындалған тайпалар егеменді мемлекет ретінде заңдық мәртебеге ие. Осылайша, штаттың (мысалы, Аризона) билігімен сертификатталған процесс беруші, егер тайпалық кеңес қызмет көрсетуге рұқсат бермесе, бұл адам резервацияда болған кезде іс бойынша тарапқа қызмет ете алмайды.
Мерзімдер
Көптеген штаттарда сотқа шақыру қағазы мен шағым тіркелгеннен кейін сотқа хабарлау процесін аяқтау үшін белгілі бір мерзім қарастырылған. Мысалы, Нью-Йорк штатында шақыру қағазы мен шағым тіркелгеннен кейін дерлік барлық жағдайда 120 күн ішінде хабарлау аяқталуы тиіс, ал Гавайи штатының округтік соттары азаматтық сот ісінде хабарлауды сот процесі басталған күннен бастап алты ай ішінде жүзеге асыруды талап етеді.
Заңсыз өлім
Кейбір штаттар жексенбі, мереке немесе сайлау күндері құжаттарды табыс етуге немесе жеткізуге тыйым салады (заң күші жоқ күн). Дегенмен, кейбір штаттар ерекше жағдайларда құжаттарды табыс етуге рұқсат береді. Мұндай жағдайлардың бірі – сотқа шақыруды сот шешімі бойынша табыс ету. Әртүрлі заңдарға сәйкес, Флоридада (сот шешімі болмаса), Мэнде, Массачусетс штатында, Нью-Йоркте, Род-Айлендте, Оңтүстік Дакотада, Теннессиде (сот шешімі болмаса), Техаста, Виргинияда немесе Батыс Виргинияда жексенбі күні сотқа шақыруды табыс етуге болмайды. Сонымен қатар, Мичиган штатында жексенбі күні сайлау күндері немесе діни орындарында, ал Миннесота штатында мереке күндері оны жүзеге асыруға болмайды. Соңында, Нью-Йоркте сенбі күнін қасиетті күн санайтын адамға сот процесін табыс етуге рұқсат етілмейді.
GPS сертификаттау
2011 жылы Нью-Йорк қалалық кеңесі сот хабаршыларын іздеу әрекетін растау үшін GPS қолдануды міндеттейтін ереже қабылдады. Деректер жеті жыл сақталады. Қағаздарды жасыру ("көліктік қызмет") арқылы алдауға тырысқандар сотқа берілуі мүмкін.