Кіріспе
18 ғасырдағы Жапонияның көрнекті әдеби тұлғасы Уэда Акинари немесе Уэда Шүсей (上田 秋成, 25 шілде 1734 жылы Осакада дүниеге келген, 8 тамыз 1809 жылы Киотода қайтыс болған) – жапон жазушысы, ғалым және вака ақыны. Ол йомихон жанрының ерте жазушыларының бірі және оның екі шедеврі – «Угэцу Моногатари» («Жаңбыр мен Ай әңгімелері») және «Харусаме Моногатари» («Көктемгі жаңбыр әңгімелері») жапон әдебиетінің классикалық туындыларының қатарындағы маңызды орынды иеленеді.
Ueda Akinari or Ueda Shūsei (上田 秋成, July 25, 1734 in Osaka – August 8, 1809 in Kyoto) was a Japanese author, scholar and waka poet, and a prominent literary figure in 18th century Japan. He was an early writer in the yomihon genre and his two masterpieces, Ugetsu Monogatari ("Tales of Rain and the Moon") and Harusame Monogatari ("Tales of Spring Rain"), are central to the canon of Japanese literature.
Өмірбаян
Осакадағы әйелзатының ұлы, әкесі белгісіз Уэда төрт жасында бай саудагерге асырап алынды. Бала кезінде қызылшаға шалдығып, аман қалғанмен, екі қолындағы саусақтары деформацияланды. Ауру кезінде ата-анасы Касима Инари қасиетті орнының құдайына дұға тілеген, және Уэда осы құдайдың араласып, өмірін сақтап қалғанын сезінді. Өмірі бойы ол табиғаттан тыс күштерге берік сенімді болды, және бұл сенім оның әдебиеті мен ғылымының маңызды элементтерін, әсіресе оның ең танымал туындысы – "Угетсу Моногатари" атты әңгімелер жинағын әсерлендіргендей. Асырап алған әкесі қайтыс болғаннан кейін Уэда отбасының май және қағаз бизнесін мұра етті. Бірақ, ол табысты саудагер болмады, және бизнесін он жыл бақытсыз басқарғаннан кейін өртке ұшырады. Осы кезеңде ол "қозғалатын әлем туралы әңгімелер" деп аударылатын укиё-дзоси стилінде бірнеше юмористикалық әңгімелер жариялады. Өртті бизнес әлемінен кетуге мүмкіндік ретінде қарастырған Уэда 都賀庭鐘-тың шәкірті болып, медицинаны оқыды, сонымен қатар оған қытай әдебиетін де үйретті. 1776 жылы ол медициналық тәжірибе бастады және "Угетсу Моногатари" еңбегін жариялады. Бұл туынды Уэданы Такизава Бакинмен бірге йомихонның ең көрнекті жазушыларының қатарына қойды – бұл жанр осыған дейінгі танымал көркем әдебиеттен оқу тәжірибесінде күрт өзгеріс болды. Уэда көркем әдебиетпен қатар, кокугаку саласында да жұмыс істеді, яғни филология мен классикалық жапон әдебиетін зерттеумен айналысты. Кокугаку көбінесе жапон мәдениетіне шетелдік ықпалдарды, әсіресе қытай тілін, буддизмді және конфуциандық ілімді қабылдамаумен сипатталады. Уэда осы аймақта өте тәуелсіз ұстанымды сақтады, және оның қозғалыстың жетекші ғалымы Мотоори Норинагамен болған қатыгез пікір таласы соңғысының "Кагаика" (呵刈葭, 1787–1788) диалогында тіркелген. Кейбір зерттеушілер Уэда бұл қақтығысты "Угетсу Моногатари" әңгімелерінде де бейнелегенін айтады, олардың сюжеттері қытай әңгімелері мен моральдық-интеллектуалдық дискурстарға негізделген, бірақ ол оларды жапондық сезімталдықпен толықтырып, табиғаттан тыс элементтерді пайдаланып, кейіпкерлеріне терең эмоциялар сезінуге мүмкіндік берген (қытайлықтардың ақыл-ойына сүйенуінен өзгеше). 1798 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін ол уақытша соқырлыққа ұшырады, бірақ көзі қайта ашылды, алайда сол көзімен ғана көре алды, сондықтан көптеген жазбаларын диктантпен жасауға мәжбүр болды. Осы кезде ол екінші йомихонын жазуға кірісіп, 1802 жыл шамасында "Харусаме Моногатари" ("Көктемгі жаңбыр туралы әңгімелер") кітабының алғашқы екі әңгімесін аяқтады. "Харусаме" "Угетсу Моногатари" еңбегінен мүлдем өзгеше. Басқа айырмашылықтардың ішінде, "Харусаме" табиғаттан тыс күштерді шақырмайды, ал әңгімелердің ұзындығы әртүрлі. "Ханкай" атты әңгіме беделсіз қарақшы туралы, ол кенеттен буддизмге келіп, қалған өмірін монах ретінде өткізеді. 1809 жылы Уэда Киотода 76 жасында қайтыс болды.
Қазіргі заманғы сілтемелер
Уэда Акинари Харуки Муракамидің "Киллинг Комендаторе" романында сөз болады. Мураками романының басты кейіпкері Акинаридің үстін-басқа түсетін құбылыстарға қатысты тәжірибесін бөліседі. Акинаридің "Екі ұрпақтың тағдыры" әңгімесі Мураками романында заманауи оқиға ретінде көрініс береді. Үндістандық кинорежиссер А.К. Сриканттың "Движа" (2022) фильмі Уэда Акинаридің туындыларынан шабыттанған деп есептеледі.