Кіріспе

Олива (Oliva; ; Oliva) – Польшаның Гданьск қаласының солтүстік ауданы. Шығысынан Приморье және Жабианкамен, солтүстігінен Сопотпен, оңтүстігінен Стржижа, VII Двор және Брётово аудандарымен, ал батысынан Матарния және Осовамен шектеседі. Ол Олива соборы бар ортағасырлық монастыры, 1627 жылғы Олива шайқасы және 1660 жылғы Олива шартымен танымал.

Әкімшілік

Олива қазіргі Польшаның солтүстігіндегі Гданьск қаласының бір бөлігі. Ол шығысында Гданьск шығанағымен (Zatoka Gdańska), солтүстігінде Сопот қаласымен, оңтүстігінде Врцеш және Заспа аудандарымен, ал батысында Гданьскті қоршап тұрған төбелер мен орманмен шектеседі. "Ескі қаладан" басқа Олива Поланки, Желитково, Приморже және Жабианка аудандарын қамтиды.

Халық саны және жерлері

2004 жылы халық саны 19 824 адамды құрады. Оливаның ең танымал жері – Олива соборы, барокко стиліндегі абат сарайы, Адам Мицкевич атындағы саябақ, ботаникалық бақ және ескі астық қоймаларынан тұратын цистерциан собор кешені. Бұл кешен Польшаның тарихи ескерткіші ретінде тіркелген. Кешенде Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражайдың екі бөлімшесі орналасқан: абат сарайындағы заманауи өнер бөлімі және тарихи астық қоймаларының біріндегі этнографиялық бөлімі. Оливаның тағы бір көрікті жерлері – Пачолек төбесіндегі бақылау мұнарасы мен Гданьск зообағы. "Сточньовец Гданьск" хоккей командасының үй аренасы болып табылатын "Хала Оливия" жабық стадионы Оливада орналасқан.

Олива абатлығы

Оливаның қашан құрылғаны нақты белгісіз. Археологиялық қазбалар осы аймақта алғашқы қоныстар темір дәуірінің басында пайда болғанын көрсетеді. Цистерциандық монахтардың дәстүрі (басқа көздермен расталмаған) оны Померания князьдерінің ертедегі билік орталығы ретінде сипаттайды. Бұл күдікті бекіністің аты белгісіз. Олива туралы алғашқы жазба 1186 жылы цистерциандық монахтар мұнда монастырь салған кезде қалдырылған. Монахтар оны Олива деп атады, бұл атаудың шығуы ежелгі славян тілінен, немесе Киелі кітаптағы Зәйтүн тауынан, немесе зәйтүн ағашынан болуы мүмкін. 1188 жылы монахтар Померания герцогы Самбор I-ден меншік құжатын алды. Осы құжатта Олива және оның айналасындағы бірнеше ауылдар монастырьдің иелігіне берілді, соның ішінде Олива ұзақ ғасырлар бойы монастырь ауылы болып қала берді. Ауылдың тарихы монастырьдің дамуымен тығыз байланысты. 1224 (1226?) және 1234 (1236?) жылдары ауылға ежелгі прустар шабуыл жасады, ал 1246, 1247 және 1252 жылдары Тевтон орденінің шабуылдары болды. 1308 жылы Бранденбург маркграфы Польшаның жағалау аймақтарына шабуыл жасады, ал 1309 жылы Тевтон ордені Гданьскіні басып алғаннан кейін, олар осы аймақты басып алып, оккупациялады, бірақ Польша аймақты қайтаруға тырысты. 1350 жылы монастырь өртенді. 1431-1435 жылдардағы поляк-тевтон соғысы кезінде 1433 жылы гуситтер шабуыл жасады. 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон осы аумақты Польша Корольдігіне қайта қосты. Соңғы Он үш жылдық соғыс 1466 жылы бейбіт келісіммен аяқталды, ол Оливаның Польшаға қайта қосылуын растады. Олива – жергілікті монастырьға қарасты жеке шіркеу ауылы болды және әкімшілік жағынан Померания воеводствосының Гданьск округіне қарасты. 1588, 1653 және 1709 жылдары Олива эпидемияларға ұшырады. 1626-1629 жылдардағы поляк-швед соғысы кезінде 1626 жылы Олива швециялықтар тарапынан басып алынды, ал 1627 жылы Олива шайқасы болды, ол Польша теңіз флоты тарихындағы ең маңызды жеңістердің бірі саналады. 1656 жылы Оливаға тағы да швециялықтар шабуыл жасады, ал Швеция мен Польша арасындағы соғыс 1660 жылы ауылда қол қойылған Олива келісімімен аяқталды. Олива 1733-1734 жылдардағы Польша мұрагерлік соғысы кезінде қайтадан қирады. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінің нәтижесінде Олива Пруссияның құрамына кірді, сол кезде онда шамамен 500 адам және 70 шамасында ғимарат болды. Пруссиялықтар цистерциандық монахтардың барлық мүлкін тартып алды. Аббаттың басшысы жалақы алды, ал монастырь қаржылық өтемақы алды. 1804 жылы Олива айналасындағы ауылдардың әкімшілік орталығы болды және әкімші бұрынғы аббатхана қақпасының үйіне орналасты.

Қазіргі тарих

1807 жылы Наполеон әскерлері ауылды басып алып, аббатханада далалық аурухана құрды. Наполеон жергілікті егіндіктердің бірінде тұрды. Олива 1813 жылға дейін Данциг (Гданьск) еркін қаласының бөлігі болды, содан кейін орыстар Оливаға кірді және аббатхананы тағы бір рет далалық аурухана ретінде пайдаланды. 1815 жылы Олива Пруссияға қайта қосылды. Содан кейін салыстырмалы түрде тыныштық орнады. 1822 жылы Олива мен Данцигті (Гданьск) қосатын жол салынды. 1831 жылы монастырь таратылды. Аббатхана католик шіркеуіне айналды, ал бұрынғы шіркеу жергілікті евангелистік протестанттық қауымға берілді. Олива приходы Зоппоттан (Сопот) Данцигке дейінгі көптеген шағын елді мекендерден, соның ішінде бүгінгі Врцещ, Заспа, Новый Порт, Висока және Рынарзево қалаларынан тұрады. Dom Bramny 1836 жылы заманауи әкімшілік орталық ретінде жұмыс істеуі үшін қайта жаңартылды. Густав Шиллинг 1852 жылы алғашқы вогт (бірқатар ауылдардың әкімшісі) болып тағайындалды. 1864 жылы Поланки және Швабентал (Долина Радости) ауылдары Оливаның құрамына кірді, ол кезде шамамен 2000 тұрғыны болды. 1867 жылы жаңа вогт тағайындалды, яғни Герман Тюммлер. Оның өкілеттігі кезінде Олива 1870 жылы Данциг (Гданьск) және Кеслин (Козалин) қалаларымен темір жол байланысын орнатты. 1873 жылы жергілікті Квистроп кәсіпорны атпен жүретін трамвай желісін құрды. Бұл желі 1879 жылы тоқтатылды, себебі ол тиімді болған жоқ. 1874 жылы Олива қауымының басшысы Георг Чаховский болды. Оның өкілеттігі кезінде қалашықты қоршаған елді мекендермен байланыстыратын бірнеше жолдар салынды және тұрғындарының саны 4000-нан асты. 1885 және 1907 жылдар аралығында Оливаны бірқатар әкімшілер басқарды және инфрақұрылымды жақсартуға жұмыстар жүргізілгендіктен, қала барлық бағытта баяу кеңейді. Қазіргі Желитково, Приморце және Жабианка аудандары 1907 жылы Оливаға қосылды. Желитково демалыс орталығы болды, онда моншалар мен ағаш кемежайлар бар еді. Сол жылы газ зауыты салынды. 1911 жылы Оливаға ағынды су берілді, бірақ кәріз жүйесі 1921 жылға дейін орнатылмады. 1910 жылы 9000-нан астам тұрғыны болды. 1910 жылы Олива Олива келісімінің 250 жылдығын тойлады. 1911 жылы қазіргі Цистерциандар көшесінде католик мектебі ашылды. 1912 жылы ботаникалық бақ құрылды, соның арқасында орманның аумағы кеңейді. 1913 жылы Оливаны Кашубтың Косьтержина қаласымен байланыстыратын тағы бір темір жол желісі салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Версаль келісімінің негізінде 1920 жылы 15 қарашада Ұлттар Лигасы мен Польшаның қорғауында Данциг еркін қаласы құрылды. Еркін қаланың шекарасына Олива кірді, бірақ приходтың бір бөлігі Польшада қалды. 1922 жылы бұрынғы аббат шіркеуі жаңадан құрылған католик епархиясының соборы болды. 1921 жылы Герберт Кройцбург Оливаның мэрі болып тағайындалды. Оның билік етуі сәтсіз болды. Ол Сопот казиносының үлгісінде казино ашуды қалады (сол кезде Сопот теңіз жағасындағы әйгілі шипажай болған). Ол қала қаржысын жойды және шығын 400 000 гульдерге жетті. Шығынды Данциг қаласы төледі, бұл 1926 жылдың 1 шілдесінде Оливаның Данцигке қосылуын жеделдетті. Жиырма жылдың қалған бөлігі гүлдену әкелді. "Даол" бояу фабрикасы және "Англас" шоколад фабрикасы құрылды. Олар қазірде басқа атаулармен бар. Әлемге танымал "Д-р Эткер" компаниясы да 1920 жылдары Олива қаласында зауыт құрды. 1926 жылы шағын зообақ және тері фермасы құрылды. Зообақ бүгінде Польшадағы ең ірілердің бірі. 1926 жылдың ең маңызды оқиғасы Оливаның 750 жылдығын тойлау болды. 1927 жылы монастырда қалалық мұражай ашылды. 1930 жылдары еркін қалада ұлттық-социалистік НСДАП күшейе бастады. 1930 жылы партияның Данцигте 500 мүшесі болды. 1932 жылы Адольф Гитлер Заспа әуежайында тоқтағанда, оны 10 000 НСДАП мүшесі қарсы алды. 1939 жылы Олива соборының алдындағы алаң гранит плиткалармен төселді және Гитлерюгендтің жаттығу алаңы ретінде жиі пайдаланылды. 1939 жылдың 23 тамызында Альберт Форстер мемлекет басшысы болып тағайындалды және еркін қаланы толық бақылауға алды. Бір аптадан кейін екінші дүниежүзілік соғыс басталды, неміс крейсері "Шлезвиг Холштейн" Вестерплаттедегі шағын бекініске шабуыл жасады. Польшалық белсенділер, соның ішінде дін қызметкерлері немістер тарапынан тұтқындалды, олар барлық маңызды бақылау пункттерін басып алып, Польшаға кірді. Данциг еркін қаласы Оливамен бірге, Польшаның Померания воеводтығымен бірге нацистік Германияға Рейхсгау Данциг Вестпреусен ретінде қосылды. 1945 жылдың наурыз айында Кеңес әскері Олива қаласын басып алды, содан кейін ол қайтадан Польшаның құрамына кірді. Соғыстан кейінгі жылдары Олива Гданьск қаласының қалған бөлігімен бірге дамыды. Оливада "Комплекс Алхемия" және "Оливия Бизнес Орталығы" бизнес-парктері орналасқан.

Білім

Гданьск университетінің негізгі кампусы Оливада орналасқан.

Көлік

Гданьск Олива теміржол станциясы ауданда орналасқан.