Кіріспе
Шығыс Германиядағы өмірдің кейбір жақтарын сағыну
Неміс мәдениетінде «Остальгия» – бұл коммунистік Шығыс Германиядағы өмірдің кейбір жақтарына деген сағыныш. Ол неміс тіліндегі «Ost» (шығыс) және «Nostalgie» (ностальгия) сөздерінің қосылуынан пайда болған. Оның ағылшын тіліндегі сәйкес нұсқасы – «остальгия» (ностальгиямен ұйқасқан), кейде қолданылады. Бұл құбылысты атаудың тағы бір жолы – ГДР ностальгиясы (ГДР ностальгиясы). Бұл термин 1992 жылы Шығыс Германияның стендап-комигі Уве Штаймле [de] қолданған. Әлеуметтанушы Томас Ахбе «остальгия» терминінің көбінесе интеграцияға құлшынбаушылық, Германияның қайта бірігуіне қарсылық және ГДР-ді қайта жандандыруға жасалған әрекет деп қате түсінілетінін айтады. Дегенмен, «Остальгия» – бұл батыс неміс көпшілігінің құндылықтарына сәйкес келмейтін өздерінің бастапқы тәжірибелерін, естеліктерін және ұстанымдарын сақтап қалуға тырысқан шығыс немістердің интеграция стратегиясы. Басқа коммунистік ностальгия жағдайларындағыдай, мұнда да түрлі себептер болуы мүмкін: идеология, ұлтшылдық, жоғалған әлеуметтік мәртебе немесе тұрақтылыққа деген құштарлық, тіпті эстетикалық көзқарас немесе ирония.
Тарих
Остальгия – бұл күрделі термин, оны қарапайым ностальгия сезімі деп сипаттауға болмайды. Остальгияның Қырық жылдық соғыс тарихымен байланысы бар болғандықтан, бұл терминді Батыс қоғамындағы тарихи контекст пен қазіргі әсері тұрғысынан қарастыру орынды; осылайша, бұл терминнің мәні анықтай түседі. Германияның 35 жылдан астам уақыт бойы Шығыс және Батысқа бөлінуі екі аймақта ерекше ұлттық сананың қалыптасуына себеп болды. Ортақ тіл мен тарихқа қарамастан, капиталистік ФРГ және социалистік ГДР көптеген айқын саяси, экономикалық және мәдени жағынан өзгеше болды; осылайша, олардың әрқайсысы өзіне тән мәдени ерекшеліктерді қалыптастырды. Осы бұрыннан бар айырмашылықтар бірігу процесінде және одан кейін ашық көрінді.
Әсерлер
1989 жылы Берлин қабырғасы құлағаннан кейін және бір жыл өткен соң Германияның қайта бірігуінен кейін, Германия Демократиялық Республикасының көптеген символдары жойылды. Бірігу процесі бұрынғы ГДР азаматтарының арасында наразылық пен ностальгия сезімін тудырды. Олар бірігу процесін отаршылдық сияқты деп санады және осыдан көңілі қалды. Остальгияның ерекше назарында жұмыссыздық мәселесі тұрды. Ресми түрде ГДР-де жұмыссыздық болған жоқ, бірақ бұл жұмыс орнының тұрақтылығы қайта бірігумен бірге жойылды және жұмыс күшінің шамамен 20 пайызы жұмыссыз қалды. ГДР-дегі жұмыс орны арқылы берілген әлеуметтік кепілдіктер Остальгияның маңызды бір бөлігі болды. Колинский қайта бірігуді шығыс немістердің наразылығымен сипаттайды. Остальгия ГДР өнімдеріне де қатысты. ГДР-дің дерлік барлық тауар брендтері дүкендерден жойылды да, олардың орнына батыс өнімдері келді. Бірақ, кейбір уақыттан соң көптеген шығыс немістері бұрынғы өмірлерінің кейбір жақтарын (мәдениет немесе таныс брендтер сияқты) сағына бастады. Остальгия, ең алдымен, қайта бірігуден кейін жойылған бұрынғы ГДР-дегі күнделікті өмір мен мәдениеттің ерекшеліктеріне деген сағынышты білдіреді.
Коммерциялық мақсатқа
Остальгия қазіргі Германияда Шығыс Германия дәуірін еске түсіретін тауарлар мен өнімдер арқылы көрініс табады. Германиядағы көптеген кәсіпорындар остальгия сезінетіндерге қызмет көрсетеді және оларға ГДР кезеңіндегі өмірді еске түсіретін заттарды ұсына бастады; ескі заттардың үлгісін қайта жасайтын заттар. Шығыс Германияның тағам брендтері, бұрынғы мемлекеттік телебағдарламалар бейнетаспада және DVD-де, сондай-ақ бір кезде кең таралған Wartburg және Trabant автомобильдері қайта қолжетімді.
Танымал мәдениет
Шығыс Германия мәдениетін сақтап қалуды көздегендер "Шығыс өткел адамын" (Ост Ампельманчен) құтқару үшін бірікті, ол өткел шамдарында, "көңілді", "қуанышты" және мүмкін "шағын буржуазиялық" сипаттағы бас киім киген адамның жарықпен бейнеленген суреті (Эрих Хонеккердің сабан шапанындағы жазғы суретінен шабыттандырылған). Мәдени маңыздылығын сақтау үшін Берлин, Любек және Эрфурт сияқты бұрынғы Шығыс Германия шекарасындағы және оған жақын көптеген неміс қалалары әлі де Ампельманненді барлық немесе кейбір жаяу өткелдерінде қолданады, ал жаңа штаттарда және Берлинде сатылатын көптеген сувенирлер осы белгіні пайдаланады. ГДР-дегі өмір Леандер Хаусманның "Sonnenallee" (1999), Вольфганг Беккердің халықаралық деңгейде танымал "Good Bye, Lenin!" (2003) және Карстен Фийбелердің "Клейнруппин мәңгілік" (2004) сияқты бірнеше фильмнің сюжетіне алынған.
Сыншыл түсіндірмелер
Остальгия – бұл Оссилердің (неміс тілінде "шығыстан келгендер", бұрынғы ГДР азаматтарын білдіретін термин) ГДР-дің әлеуметтік жүйесі мен бірлестік сезімін сағынуынан туындаған құпиялылық болуы мүмкін. 2009 жылы Der Spiegel журналы бұрынғы ГДР тұрғындарына ГДР-де "жақсы жақтары жаман жақтарынан артық па" деп сұрағанда, олардың 57 пайызы "иә" деп жауап берді. Сұрақ қойған журналист "ГДР тұрғындары қалаған жеріне еркін саяхаттау мүмкіндігіне ие болмады" десе, жауап берушілер "қазіргі таңда төмен жалақы алатын жұмысшылардың да мұндай еркіндігі жоқ" деді.
Остальгия "Батыс-алгия"
Доминик Бойердің айтуынша, ностальгия ұғымы бірнеше ғасыр бойы сипатталған. Ностальгия ұлтшылдықпен байланысты; бұрынғы отанына деген сағыныш, оған қатысты барлық нәрсеге деген сүйіспеншілікті тудырады. Бұл "шет елдік" өнімдерге, әдет-ғұрыптарға немесе мәдени ықпалдарға деген жағымсыз сезімдерді оятады. Бойер, остальгия – Шығыс Германияның ностальгиясынан гөрі кең ұғым екенін айтады, ол ностальгияны Екінші дүниежүзілік соғыс және Vergangenheitsbelastung ("өткеннің салмағы") контекстінде қарастырады. Шығыс және Батыс Германияның бөлінуі, Германияның соғыс қылмыстары үшін жаза болған жоқ. Нацистік Германия, соғыстан кейінгі неміс ұрпағын өзінің тарихына ұят сезінуге және алаңдауға мәжбүр етті. Батыс және Шығыс Германия, екінші тараптың өзінен гөрі "неміс" екенін және соғыс қылмыстарына көбірек жауапты екенін мәлімдеді; бұл Германияның қайта бірігуімен жойылған, өзара байланысты қарым-қатынас құрды. Бойердің сөзіне қарағанда, Батыс Германияның пікірі Батыс-Шығыс қарым-қатынасы туралы пікірталас жүргізілісінде басымдық танытады және бұрынғы Шығыс Германия азаматтарының пікірлерін қабылдаудан бас тартады. Бойер, остальгия Шығыс Германияның "болмаған жерін" жасады деп жазады, ол тек Батыс Германияның көзқарасынан ғана "шындыққа" жақын. Шығыс Германияның көзқарасы (жеке тарихы, саясаты, құрылымы, өмір салты және көзқарасына қарамастан) жарамсыз және Шығыс Германияның "Батыс" бейнесін сынға алуға құқығы жоқ. Эннс Энтони, остальгияны түсіну үшін "ГДР-ді кімнің бейнелегені дұрыс немесе шынайырақ деген қарапайым сұрақтан асып түсу керек" деп жазды; маңыздысы – ГДР-дің бұрынғы тұрғындарының нақты жағдайы.