Кіріспе

Қабырғадағы сәулеттік ойық. Архитектурада ниша (CanE, /uk/'/n//iː//ʃ/ немесе /us/'/n//ɪ//tʃ/) – мүсіндер, бюсттер, урналар және вазалар сияқты әсемдік заттарды орналастыру үшін қабырғаның қалыңдығында жасалған ойыс немесе қуыс. Классикалық архитектурада бұл экседраның немесе апсиденің кішірейтілген нұсқасы болуы мүмкін, апсиденің әдеттегі жартылай күмбездік жабыны сақталған. Б.з.б. I ғасырында нишалар туралы нақты мәліметтер болмаған, оның орнына зотека немесе кішкентай бөлмелер болған. Бұл бөлмелер нишаға ұқсас, бірақ сәл үлкенірек альковтарға ескеретіндей. Әртүрлі өлшемдер мен мүсіндеу әдістері ниша терминінің түсінікті болғанын көрсетеді. Гректер мен римдіктер, әсіресе, маңызды отбасылық қабірлер үшін нишаларды пайдаланған. Нишаның жоғарғы бөлігін әдетте шұбар қабықпен безендіреді, сондықтан жартылай күмбезді білдіретін "конка" деген де ат бар, ол көбінесе үлкен экседрлар үшін қолданылады. IV ғасырға қарай, мұндай сәулеттік элементтер немесе оларды қоршаған жақтаулар табернаклдер деп аталды. Бұл анықтама есіктер, терезелер және нишаларды қоршаған әшекейлерге немесе жақтауларға да қатысты.

Түрлері

А – өте жақсырақ ойық, көбінесе мүсіндерге арналғандай терең емес, және ашылмайтын терезеге (соқыр терезеге) немесе жабық есікке ұқсауы мүмкін. (Салыстыру: соқыр аркада) Готикалық сәулетте ниша, монументтерді сақтауға арналған, әсем әшекейленген кішкентай үй (эдикула) сияқты, шатырдың шеңберіне орнатылуы мүмкін. Шіркеулердегі алтарьлардың (рередо) артқы жағына мүсіндер орналастыру үшін нишалар қойылуы мүмкін. Ниша классикалық немесе готикалық стильде болса да, бос болуы мүмкін және қабырғаның бөлігіне әртүрлілік пен нақтылық қосуы мүмкін, бірақ нишаның діни маңызы оны мүсінмен толтыруды қажет етеді. Энциклопедия Methodique-де авторлар нишаларды түрлі классқа бөледі. Класс түрлері жоспардың және жоғарғы және төменгі бөліктерінің, әшекейлеудің және антаблатураның пішініне байланысты. Олар қарапайымнан өте әсемге дейін сипаттамалары бойынша әртүрлі болады.

Мысалдар

Сыртқы нишаларда мүсіндер орналасқан ең алғашқы ғимараттардың бірі – 1380 және 1404 жылдар аралығында салынған Флоренциядағы Орсанмикеле шіркеуі. Флоренциядағы Уффици сарайы (1560–81) нишаны қабырғаға енгізу арқылы концепцияны өзгертіп, оның сыртқа шығып тұрмауына қол жеткізді. Уффициде осындай екі ондаған ниша бар, оларда маңызды тарихи тұлғалардың мүсіндері орналасқан. Англияда Уффици стиліндегі нишалар Монтакут үйінде (шамамен 1598 ж.) қолданылды, онда тоғыз сыртқы нишада тоғыз қасиетті тұлғаның мүсіндері орналасқан. Фра Филиппо Липпидің «Мадонна» картинасындағы trompe l'œil нишасы оны орта ғасырдың соңы мен Жаңа заман Еуропасындағы маңызды тұлғаның үстіне қойылған шатырмен қоршайды. Сонымен қатар, Мадонна керемет түрде «өмірге келген» бейнелі мүсін ретінде бейнеленеді. Иранда, михраб – мешіттің қабырғасындағы, Меккеге ең жақын жерде орналасқан ниша, оған қауым намаз оқу үшін бет бұрады. Бұл – Кордобаның Ұлы мешіті, оның михрабы кішкентай, шыны плиткалар мен гипстен жасалған мозаикадан тұрады. Нишалар тек бір жақты ғана емес, мысалы, Porta Maggiore-де қақпаның екі жағында нишалар орналасқан және бұрын мүсіндер қойылған. Римдіктердің «Эдикула» деп аталатын шағын ғибадатханалары көбінесе нишалармен әсемделген. Мысалы, Италиядағы Альбано көліндегі эдикуланың алты нишасы әртүрлі биіктікте, бұл мүсіннің биіктігіне дейінгі кез келген затты орналастыруға болатынын көрсетеді.