Кіріспе

Көне гректердің қажеттілік құдайы

Көне грек дінінде Анаңке (/ə/'/n//æ//ŋ//k//iː/; Ἀνάγκη), жалпы атаудан (ἀνάγκη) туындаған орфикалық бейне, сөзсіздік, мәжбүрлеу және қажеттіліктің символы болып табылады. Ол көбінесе өрім ұстаған күйде бейнеленеді. Гректердің алғашқы құдайларының бірі Анаңке мен оның інісі әрі жұбайы Хронос (уақыттың бейнесі, Титан Кроноспен шатастырылмау керек) дүниеге келгені хаос дәуірі мен космостың басталуы арасындағы шекараны белгіледі деп есептелген. Анаңке тағдыр мен жағдайдың ең күшті билеушісі саналады. Оның күшіне өмір сүретін адамдар да, құдайлар да құрметпен қарап, оған табынған. Ол Тағдырдың анасы деп есептеледі, сондықтан олардың шешімдерін жоққа шығара алатын жалғыз күш – ол (кейбір деректерде Зевстен басқа). Дэниел Шоуолтер мен Стивен Фризеннің сөзіне қарағанда, ол және Тағдырлар "грек мифологиясымен тығыз байланысты, сондықтан олардың грек тегі болуы мүмкін". Көне грек саяхатшысы Паусания ежелгі Коринфте Анаңке мен Бия (күш, зорлық немесе асыққыш зорлық) құдайларына арналған ғибадатхана болғанын жазған. Анаңке көбінесе Афродитамен, әсіресе Афродита Ураниямен (абстрактілі аспан сүйіспендігінің бейнесі) байланыстырылады немесе онымен теңестіріледі; екеуі де өмір бағытын анықтайтын, антропоморфтық емес күштер ретінде туыс саналған. Оның римдік аналогы – Нецесситас ("қажеттілік").

Этимология

"Ананке" ежелгі грек тіліндегі жалпы есімшеден шыққан, "күш, шектеу немесе қажеттілік" мағынасын береді. Осы жалпы зат есімнің этимологиясы нақты белгісіз. Гомер оны қажеттілік ретінде сипаттайды, ал қазіргі аудармаларда көбінесе (ἀναγκαίη πολεμίζειν, "соғысу қажет") немесе күш (ἐξ ἀνάγκης, "күшпен") деп түсіндіріледі. Ежелгі грек әдебиетінде бұл сөз "тағдыр" немесе "жайдар" (ἀνάγκη δαιμόνων, "пейілдердің немесе құдайлардың тағдыры") мағынасында да қолданылады, сондай-ақ "жоғары күштің мәжбүрлеуі немесе қиындық тудыруы" дегенді білдіреді. Ол поэзияда жиі кездеседі, мысалы, Симонид айтқандай: "Тіпті құдайлар да Ананкеге қарсы күреспейді". Бұл ежелгі түсінік, азайту арқылы, "қажеттілік", "логикалық қажеттілік" немесе "табиғат заңдары" деген қазіргі заманғы философиялық мағынаға аударылады.

Морайлардың анасы

Грек философы Платон өзінің "Республика" еңбегінде Морайялардың немесе Тағдырлардың тегін келесідей жолдармен талқылаған: «Әрі тағы үш құдай, тең аралықта, әрқайсысы өз тағында отырды – Морайя (Морай, Тағдыр), Ананке қыздары, ақ киім киіп, бастарына лента оралған, Лахезис (Лахезис), Клото (Клото) және Атроп (Атроп). Олар Сейрендердің музыкасымен үйлесімде ән шырқады: Лахезис – болған нәрселерді, Клото – қазіргі нәрселерді, ал Атроп – болатын нәрселерді әндетті. Лахезис – Ананке (Қажеттілік) қызы». Айнұрдың танымал трагедиясы "Прометейдің зынданында" еңбегінде Морайлар үш Эриниямен бірге Ананке құдайының бағытшылары деп сипатталады: Прометей: Мойра (Тағдыр), барлық нәрсені аяқтауға міндетті, осы жолды осылай толықтамайды. Мен тек шексіз ауыртпалықтар мен азаптардан кейін ғана құлдықтан босап шығамын. Шеберлік Ананкеден (Қажеттіліктен) гөрі әлдеқайда әлсіз. Хор: Ананке (Қажеттілік) бағытшысы кім? Прометей: Үш түрлі (триморфои) Морай (Морай, Тағдыр) және есі бар (мнемоны) Эриния (Фуриялар). Хор: Зевстің олардан артық күші бар ма? Прометей: Иә, себебі ол да болжамдалғаннан қашуға шамасы келмейді. Хор: Зевс үшін мәңгілік билік етуден басқа тағдыр не бар? Прометей: Бұл туралы әлі білуге асықпаңыз. Хор: Әрине, сіз құпияға орап отырған нәрсе – үлкен сыр. Мұнда Прометей Ананкемен сөзсіз болатын жасырын болжам туралы айтады: Зевс пен Тетистен туған кез келген ұл құдайды тақтан алады. (Шындығында, Тетистің кез келген ұлы әкесінен күшті болуға тиіс еді.)

Философиялық ойлауда

Тимейде Платонның Тимей (Сократ емес) кейіпкері ғаламның жаратылысында қарама-қарсы элементтердің, интеллектінің ('nous') және қажеттіліктің ('ananke') бірігуі бар деп айтады. Басқа жерде Платон абстракцияны өзінің мифтік шығармашылығымен үйлестіреді: "Өйткені бұл реттелген әлем (космос) аралас туған: ол Қажеттілік пен Интеллектің одағынан туған ұрпақ. Интеллект Қажеттіліктің үстінен басып, оны пайдалы нәрселердің көпшілігін жақсылыққа бағыттауға көндіру арқылы (Пейтодан, көндірудің құдайынан) жеңіске жетеді, ал Қажеттіліктің даналыққа бағынуының нәтижесі – ғаламның бастапқы қалыптасуы". Виктор Гюгоның "Нотр-Дам соборы" романында "Ананке" сөзі Дом Клод Фроллоның қолымен Нотр-Дам соборының қабырғасына жазылған. "Toute la Lyre" еңбегінде Гюго Ананкені махаббаттың символы ретінде еске алады. 1866 жылы ол былай деп жазды: Зигмунд Фрейд "Цивилизация және оның дискомфорты" (140-бет) еңбегінде былай деді: "Сондықтан біз тек қана цивилизация процесінің Эрос қойған және Ананке бастаған міндеттің ықпалымен тіршілік процесінің өзгеруі екенін мойындағанда ғана қанағаттана аламыз; және бұл міндет – либидолық байланыстармен байланысты қоғамға жеке тұлғаларды біріктіру болып табылады". Уоллес Стивенс 1930 жылдардағы өлеңінде: "Сендегі жыланның сезімі, Ананке, / және сенің бұрылып кеткен қадамың / Бетің мен шашыңда жарқыраған аяздың қорқынышына ештеңе қосқан жоқ". Бұл Стивенстің кейінгі туындыларындағы, әсіресе "Күзгі ақпараттар" жинағындағы қажеттілік немесе тағдыр сезімімен байланысты. Роберт Бёрдтың "Ежелгі террор" атты эссесі Леон Баксттың "Terror Antiquus" картинасынан шабыттанды. Ол грек дінінің эволюциясы туралы болжам жасайды, оны бастапқыда бір ғана жоғарғы құдайға сенуге байланыстырады. Вячеслав Иванов ежелгі адамдардың барлық адамзатты және қастерлі нәрсені салыстырмалы және өткінші деп қарастырғанын айтады: "Тек Тағдыр (Эймармен) немесе жалпы қажеттілік (Ананке), сөзсіз 'Адрастея', белгісіз Тағдырдың бет-әлпеті мен бос дыбысы ғана абсолютті болды". Сүйіспеншіліктің құрып кетпес күші және абсолютті Тағдыр, жойғыш, өмір беруші және Тағдыр – Өлім, сондай-ақ Мнемосина (Естелік) және Гайяны (Жер-Ананы) біріктіретін құдайдың алдында еркектік батылдық пен соғыс әлсіз және өткінші, ал Зевс пен басқа олимпиялық құдайлардың енгізген еркектік тәртібі жасанды.