Кіріспе

1896 жылы Альфред Жарридің пьесасы – талисман иті

«Убу Рой» (yby ʁwa; «Убу патшасы» немесе «Патша Убу») – француз жазушысы Альфред Жарридің, сол кезде 23 жаста болған пьесасы. Ол алғаш рет 1896 жылы Парижде, Орельен Люгне-Поның «Театр де Л’Эвр» театрымен «Ноуво Театр» сахнасында (қазіргі Париж театры) қойылды. Бұл қойылымның жалғыз ғана көрсетілісі көрермендерді өрескелдігімен және әдепсіздігімен таңқалдырып, наразылық тудырды. Бұл пьеса жабайы, ерекше және комедиялық туынды ретінде қарастырылады, ол мәдени ережелерді, нормаларды және қағидаларды құлатқандығы үшін маңызды. 20 және 21 ғасыр ғалымдары оны 20 ғасырда модернизм деп аталған және Дадаизм, Сюрреализм мен Абсурд театрының пайда болуына жол ашқан туынды деп санайды.

Шолу

Ubu Roi алғаш рет 1896 жылдың 10 желтоқсанында Парижде Аурелиен Лугане Поның «Театр де Льовр» театрында (қазіргі «Театр де Париж»), 9-шы округтегі Бланш көшесі, 15-ші үй мекенжайында қойылды. «Индустрия» өкілдері шақырылғаннан кейін, келесі күні жалпы жұртқа көрсетілген бұл пьеса көрермендердің наразылық тудыратын реакциясына және кейінгі күндері жазбаша сынға ұшырады. Бұл пьеса – мәдени ережелерді, нормаларды және конвенцияларды күрт бұзатын, ерекше, эксцентрикті және комедиялық туынды. Ашылу кешінде болған көрермендердің арасындағы В.Б. Йейтс және ақын, эссеші Катуль Мендес сияқтылар үшін бұл оқиға революциялық маңызға ие болды, бірақ көптеген адамдар туындының балалық, ұятсыздыққа толы және құрметсіздік танытуынан қатты ашуланды. Қазіргі кезде бұл пьеса ХХ ғасырда модернизм деп аталған жаңа бағыттың есігін ашқан деп есептеледі. Ол – дадаизм, сюрреализм және абсурд театрының алғы күші. Бұл – Джарридің билік, ашкөздік және олардың зиянды салдары туралы сатиралық тұрғыдан бейнелейтін үш стильді пародилердің біріншісі, әсіресе, табысқа жеткен буржуазияның өкілдерінің билікті теріс пайдалануға бейімділігін әжуалайды. Атауы кейде «Парша Терт» деп аударылса да, «Убу» сөзінің өзі француз тіліндегі «Геберт» есімінің айтылуынан пайда болған. Геберт – Джарридің ұстаздарының бірі, оның сатиралық шабыты және пьесаның алғашқы нұсқаларының негізі болған. Джарри пьесасын қалай қоюға болатыны туралы бірнеше ұсыныс жасады. Ол Патша Убудың кейбір сахналарда «ескі ағылшын театрындағыдай» ат басын киюін қалады, себебі ол «гиньол стилінде жазуды» көздеген. Ол «қосымша киім киген адам қуыршақтар театрындағыдай, әртүрлі көріністердің орналасқан жерін көрсететін тақтайшаларды іліп қоюы керек» деп ойлады. Сондай-ақ ол костюмдердің жергілікті ерекшеліктерге немесе тарихи дәлдікке ең аз сілтеме беруін қалады. «Ubu Roi» пьесасынан кейін «Ubu Cocu» (Аяқталған Убу) және «Ubu Enchaîné» (Шынжырланған Убу) пьесалары жарық көрді, бірақ олардың екеуі де Джарридің 34 жылдық өмірінде сахнаға қойылған жоқ.

Қысқаша мазмұны

Бұл оқиға Шекспирдің «Макбет» және «Гамлет» пен «Король Лирдің» кейбір бөліктерінің пародиясы болып табылады. Пьеса басталғанда, Убудың әйелі оны революция жасауға көндіреді, содан кейін Польша королін және патшалық отбасының көп бөлігін өлтіреді. Корольдің ұлы Бугрелас пен патшайым қашып құтылады, бірақ соңғысы кейінірек қайтыс болады. Өлген корольдің рухы ұлына келіп, кек алуға шақырады. Патшалық сарайға оралғанда, енді король болған Убу халықтан ауыр салық жинай бастайды және байлықтары үшін ақсүйектерді өлтіреді. Убудың қолбасшысы түрмеге тасталады, ол Ресейге қашып, онда патшаға Убуға соғыс жариялауын өтінеді. Убу Ресейлік шабуылдарға қарсы аттанғанда, оның әйелі сарайдағы ақша мен құндылықтарды ұрлауға тырысады. Оны Бугрелас қуады, ол Убуға қарсы халықтың көтерілісін жетекшілік етеді. Ол күйеуі Убуға қашады, ол осы уақытқа дейін ресейліктерден жеңіліп, ізбасарлары оны тастап кеткен, және аю шабуыл жасаған еді. Убудың әйелі оны ұрлық әрекеті үшін кешіруге итермелеу үшін, Убуды қорқыту мақсатымен періште Габриэль болып көрінеді. Олар төбелес жасайды, және Бугрелас оны құтқарады, ол Убуды қуады. Убу шабуылдаушыларды өлген аюдың денесімен ұрып түсіреді, содан кейін ол әйелімен бірге Францияға қашып, пьеса аяқталады. Оқиғада Шекспирдің пьесаларында кездесетін мотивтер бар: «Макбеттегі» корольді өлтіру және оның қастандық құрған әйелі, «Гамлеттегі» рух, «Гамлеттен» Фортинбрастың көтерілісі, «Ричард III-тен» Букингемнің сыйлығынан бас тарту және «Қысқы ертегідегі» қулықшы аю. Сондай-ақ, басқа да мәдени сілтемелер бар, мысалы, Софоклдің «Эдип патшасы» (француз тілінде «Эдип король») пьесаның атауында. Ubu Roi француздық комик-гротеск жазушысы Франсуа Рабле және оның «Гаргантуа мен Пантагрюэль» романдарының мұрагері саналады. Пьесаның тілі – жаргондық кодты сөздердің, каламбурлардың және жақын жердегі тілдің ерекше қоспасы, ерекше сөйлеу үлгілерімен үйлесімде.

Даму

"Түпнұсқадағы Убудың бастауы француз театр мәдениетінде аңызға айналды", - деп жазады Джейн Тейлор. 1888 жылы он бес жасында Ренн қаласындағы лицейде оқып жүргенде, Жарри өзінің досы Анри Морин мен Анридің ағасы Шарль жазған қысқа, сатиралық пьеса, "Les Polonais" кездесті. Бұл пьеса студенттердің физика пәнінің мұғалімі Феликс Фредерик Хеберді (1832–1917) қысымға алу науқанының бір бөлігі болды. "Les Polonais" пьесасында мұғалім қиял жетегімен құрылған Польшаның патшасы ретінде бейнеленген, олардың қатыгездігі мен төменгі деңгейдегі комедиясы, сондай-ақ әдеби тұрғыдан жетілмегендігі көрсетілген.

Убу

Джейн Тейлордың айтуынша, "басты кейіпкер әлеммен балашана қарым-қатынасымен танымал. Убу – шексіз өзімшілдік пен ашкөздіктің мекені". Джарри "Убу Ройды" жариялап, сахнаға қоюды қалағанда, Мориндер мектеп балаларының әдемі еместеріне деген қызығушылықтарын жоғалтқан, ал Генри Джарриге олармен қалағанын жасауға рұқсат берді. Бірақ кейін Чарльз өзіне еңбектің құрметін тануға тырысты, алайда оның ең алғашқы нұсқаға қатысы бар екені ешқашан жасырын болған емес. Музыканы Клод Террас жазды және премьерада орындады. Пьесаның бірінші сөзі ("мердре", француз тілінде "намыссыздық", қосымша "r" әрпімен) Париждегі пьесаға деген реакцияның себебі болуы мүмкін. Көрсетілім соңында төңкеріс болды, бұл оқиға кейіннен "Жарри өмірбаянының тұрақты элементі" атанды.

20 ғасыр

1936 жылы польшалық ұлы модернист, көп еңбек сіңірген жазушы және аудармашы Тадеуш Бой Желенский польша тілінде Ubu Król czyli Polacy ("Убу патшасы, әйтпесе поляктар") пьесасын жазды. Пьесадағы кейбір тіркестер тілге қалып қойды. 1990 жылы Мюнхен операсының шақыруымен Кшиштоф Пендерецки Джарри тақырыбында опера буффасын жазды. Опера 1991 жылғы 8 шілдеде Мюнхен опера фестивалінің ашылуына арналған қойылым ретінде сахналанды. Кейіннен 2003 жылы опера Польшада да қойылды. 1964 жылы Стокгольмдегі қуыршақ театры Майкл Мешке режиссерлік еткен, Франциска Темерсонның декорациялары бар Ubu Roi пьесасының өте танымал нұсқасын шығарды. Ubu Roi 1964 жылы Любомир Драшкич аударған серб тілінде Белградтағы Atelje 212 театрында 20 жыл бойы, Père Ubu рөлін ойнаған Зоран Радмилович қайтыс болғанға дейін қойылды. Пьесаның сәттілігіне байланысты 1973 жылы одан фильм түсірілді. Ubu Roi чех тіліне Jiří Voskovec және Jan Werich Král Ubu деп аударды және 1928 жылы Osvobozené divadlo театрында тұңғыш рет сахналанды. 1968 жылы Кеңес әскерлерінің Чехословакияға басып кіргенінен кейін пьесаға тыйым салынды. Бұл пьеса Ян Леницаның 1976 жылғы Ubu et la Grande Gidouille анимациялық фильмінің негізі болды. 1976-1977 жылдары Оукли Холл III Ubu Roi (Ubu Rex деп аталды) және оның жалғастарын аударып, бейімдеп, Нью-Йорктегі Off Off Broadway және Лексингтон консерватория театрында режиссерлік етті. Литвада (сол кезде КСРО құрамында) 1983 жылы режиссер Йонас Вайткус бұл пьесаны "Каралиус Убас" деп өңдеді. Пьеса Майкл Финнисси мен Эндрю Тоуви либреттосымен және Тоуви музыкасымен операға айналдырылды. Опера 1992 жылғы мамыр айында Канаданың Банф Орталық Театры мен Music Theatre Wales бірлесіп, Кит Тернбулл режиссерлік етіп қойды. Ubu Rock музыкалық бейімделуінің авторы Андрей Белградер мен Шелли Берк, музыкасы мен сөздері Расти Маги, 1995 жылы Американдық репертуарлық театрда тұңғыш рет сахналанды және келесі жылы ART-те қайта қойылды. Пьеса 1996 жылы Ф. А. Брабек режиссерлік еткен чех фильмі "Крал Убу" ("Краль Убу") түрінде бейімделді. Фильм үш рет Чехияның "Арыстан" сыйлығына ие болды. Шерри К. М. Линдквисттің бейімделуі 1996-1997 жылдары Чикагода, Нью-Йорктегі Қоғамдық театрда, Халықаралық қуыршақ театры фестивалінде және Миссури штатының Сент-Луистегі Эдисон театрында Хистополис Продакшн, Чикаго қойылымында көрсетілді. Джейн Тейлор Ubu Roi пьесасын 1998 жылы Ubu and the Truth Commission деп бейімдеді, бұл драма апартеид кезінде жасалған қылмыстарға жауап ретінде құрылған Оңтүстік Африка Шындық және Татуласу комиссиясы процесінде ашылған эмоционалдық күрделіліктерді көрсетеді.

21 ғасыр

Польшада пьеса Пётр Сзулкиннің Ubu Król (2003) фильміне бейімделді, ол коммунизм құлағаннан кейін Польшадағы саяси өмірдің гротесктік сипатын көрсетті. Пьесаны 2013 жылы Vena Cava Production-ның негізгі маусымының бөлігі ретінде Dash Kruck бейімдеді және қойды. Брисбенде (Австралия) қойылған бейімделу Квинсленд премьер-министрі Кэмпбелл Ньюманға мәдени-саяси сілтеме жасады, тіпті оны шоудың жарнамалық плакатына енгізді. 2013 жылы Cheek by Jowl халықаралық театр компаниясы француз тілінде Ubu Roi қойылымын жасады, оны Деклан Доннелан режиссерлік етті және Ник Ормерод безендірді. Қойылым Еуропа, Ресей, АҚШ және Мексикада көрсетілді. Ол 2015 жылдың 26 шілдесінде Нью-Йорктегі Линкольн орталығынан тікелей эфирде көрсетілді. The New York Times газетінің мәлімдеуінше, "Cheek by Jowl" қойылымы бізден Жарридің пьесасын ашулы, мұңды, сексуалдық проблемаларымен күрескен жасөспірімнің көзімен қарауды сұрайды, ол өзден кішілерін аяусыз сынап бағалайды. 2014 жылы Торонтодағы One Little Goat Theatre Company Ubu Mayor: A Harmful Bit of Fun атты пьесаны қойды, онда Ubu Roi-дың лас сезімталдығы Торонто мэрі Роб Форд пен оның інісі Дагтың халықаралық деңгейде танымал әзіл-қалжыңдарымен, абсурдтығымен және әдепсіздігімен үйлестірілді. 2016 жылы Джаред Стрэндж пьесаны UBU ROY: An American Tale деп өзгертті, бұл 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауының призмисі арқылы түпнұсқа пьесаның жаңартылған нұсқасы болды. Шоу 2016 жылдың 3 қарашасында Техас штатының Люббок қаласында, Люббок қауымдық театрының "LCT After Dark" маусымындағы алғашқы пьеса ретінде ашылды. 2020 жылы пьеса бейімделіп, қазіргі Тасманияда, Катаракта шатқалында арнайы салынған сахнада қойылды. 2020 жылы Kneehigh Theatre компаниясы пьесаны музыкалық қойылымға айналдырды. 2020 жылдың ақпан айында Vernal & Sere театры Атланта қаласында UBU деп аталатын әлемдік премьераны ұйымдастырды, онда Патша Убу кейіпкері американдық мектептің дәліздерімен жүретін директор ретінде бейнеленді және Америка Құрама Штаттарының өзінің азаматтарын басқару және оқыту жүйесіне күмән тудырды.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

1923 жылы дадаизмнің негізін қалаушы Макс Эрнст «Ubu Imperator» атты сурет салған. 1952 және 1953 жылдар аралығында Сан-Францискодағы 3119 Fillmore көшесінде «Король Убу» галереясы жұмыс істеді. Роберт Дункан, Джесс Коллинз және Гарри Джейкобс құрған бұл галерея, Аллен Гинзберг алғаш рет «Ұлы салады» (Howl) өлеңін оқыған «Алты галереямен» алмастырылғанға дейін маңызды орын болды. Альфред Жарри Андре Жидтің «Қалтагерлер» (Les Faux Monnayeurs, 1925) романындағы көптеген әдеби кейіпкерлердің арасында кездесетін нақты тұлғалардың бірі. Романдағы үшінші бөлімнің сегізінші тарауында Жарри әдеби кешқазанда болады, онда граф де Пасаван оны «Ubu Roi» пьесасының авторы ретінде таныстырып, әдеби орта туралы: «Олар оны гений деп атады, себебі жұртшылық оның пьесасын жақтырмады. Бірақ бұл ұзақ уақыттан бері сахнада қойылған ең қызықты туынды» дейді. Жоан Миро 1940 жылы «Барселона сериясы» деп аталған 50 литографиясында «Ubu Roi» тақырыбын пайдаланған. Бұл суреттер «Ubu Roi» болуы мүмкін, бірақ Испания азамат соғысында жеңіске жеткеннен кейін генерал Франко мен оның генералдарының пародиясын да көрсетеді. Линда Маккартни «Линда Маккартнидің 60-шы жылдары: бір дәуірдің портреті» кітабында Полдың авангардтық театрға қызығушылық танытып, Жарридің еңбектерін зерттегенін айтады. Осылайша Маккартни «патафизикалық» сөзін ашып, оны «Maxwell's Silver Hammer» әнінің мәтінінде қолданды. Американдық эксперименталды рок-тобы Pere Ubu басты кейіпкердің құрметіне аталған. Олардың 2009 жылғы «Long Live Père Ubu!» альбомы Жарридің пьесасының бейімделуі болып табылады. Dead Can Dance тобының вокалисі Брендан Перри «The Bogus Man» (оның екінші жеке альбомы «Ark») әнінде «Hail, Father Ubu, here comes the Grand Guignol» деген жолдар арқылы Père Ubu-ге сілтеме жасайды. Ubu Roi кейіпі, әсіресе Жарридің ксилографиясы, Тим Бертонның «Рождествоға дейінгі қорқынышты түс» анимациялық фильміндегі Oogie Boogie кейіпіне шабыттандырған сияқты. Телевизия продюсері Гэри Дэвид Голдберг өзінің итіне Ubu және өзінің өндіріс компаниясына Ubu Productions деп ат қойды. Австралиялық Methyl Ethel тобының «Ubu» әнінде пьесаға сілтемелер бар. Уолтер Джон Уильямстың «Ангел станциясы» романының басты кейіпкері Убу Рой деп аталған. SCP Foundation ұйымының 001 нұсқауларының бірі «Күннің соңғы саяхаты» аталатын және Ubu Roi кейіпімен байланысты SCP UBU деп аталатын жаратылысты қамтиды. SCP UBU – мың жылдар бойы адамзатты азаптаған, жеңілмейтін және қатыгез тіршілік иесі.