Кіріспе

Аналитикалық тіл — грамматикалық қатынастарды жалғаушы морфемаларды пайдаланбастан көрсететін табиғи тілдің бір түрі. Бұл тілде түбір/көк сөздер тізбегі препозициялармен, постпозициялармен, бөлшектермен және анықтауыштармен беріледі, ал қосымшалар өте сирек қолданылады. Бұл синтетикалық тілдерге қарама-қарсы, олар көптеген ұғымдарды үнемі қосымшаларды пайдалана отырып, бір сөзге біріктіреді. Сөздерге синтаксистік рөлдер негізінен сөздердің реті арқылы беріледі. Мысалы, латын тіліндегі "fēl is pisc em cēpit" ("мысық балықты ұстады") фразасындағы жеке сөздерді "fēl em pisc is cēpit" ("балық мысықты ұстады") деп өзгерту арқылы балық жонелгіш болады, ал мысық толықтауыш болады. Бұл түрлендіру аналитикалық тілде сөздердің ретін өзгертусіз мүмкін емес. Әдетте, аналитикалық тілдерде сөзге шақ морфемаларының қатынасы төмен, әсіресе жалғаушы морфемаларға қатысты. Дегенмен, табиғи тілдің ешқайсысы да толығымен аналитикалық немесе толығымен синтетикалық болып табылмайды.

Өмірбаян

Аналитикалық термин абсолюттік емес, салыстырмалы мағынада қолданылады. Ең танымал және кеңінен қолданылатын индоевропалық аналитикалық тіл – қазіргі ағылшын тілі. Ол ғасырлар бойы протоиндоевропалық, протогермандық және ескі ағылшын тілдерінен мұра еткен инфлекциялық морфологияның көп бөлігін жоғалтты, ал осы аралықта жаңа инфлекциялық морфемалар қосылмады. Бұл оны көптеген басқа индоевропалық тілдерге қарағанда аналитикалық етеді. Мысалы, протоиндоевропалық тілде грамматикалық жіктелу, грамматикалық роддар, екілік сан және есімдерде, есімдіктерде, сын есімдерде, сандарда, қатысушыларда, артық сөздерде және анықтауыштарда сегіз немесе тоғыз жағдайдың инфлекциялары болған. Стандартты ағылшын тілінде олардың барлығы дерлік жоғалды (есімдіктер үшін үш өзгертілген жағдайды қоспағанда), сондай-ақ родтар мен екілік сан да жойылды және жіктелуі жеңілдетілді. Латын, испан, неміс, грек, орыс және еркін сөз тәртібімен сипатталатын көптеген славян тілдері синтетикалық тілдер болып табылады. Орыс тіліндегі есімдер кем дегенде алты жағдайда өзгереді, олардың көпшілігі протоиндоевропалық жағдайлардан тараған. Ағылшын тілінде олардың функцияларына сөздер, сөз тәртібі және иелік сияқты басқа стратегиялар қолданылады. Қазіргі иврит тілі есімдер мен етістіктерде классикалық ивриттен әлдеқайда аналитикалық. Аналитикалық тілге қарай бұрылыс тілдік үрдістердің уақыт өте келе кеңінен өзгеруін көрсетеді. Классикалық иврит грамматикалық қатынастарды білдіру үшін инфлекциялық морфологияға көп сүйенеді, ал қазіргі ивритте инфлекциялық морфологияны қолданудың айтарлықтай азаюы байқалды.

Тілді оқшаулау

Осыған байланысты ұғым – тілдерді оқшаулау, яғни сөзге шаққан морфемалардың саны аз тілдер (соның ішінде туынды морфемаларды да ескере отырып). Таза оқшау тілдер, анықтама бойынша, аналитикалық болып келеді және иілгіш морфемалары жоқ. Дегенмен, керісінше дұрыс емес, тілде туынды морфемалар болуы мүмкін, бірақ иілгіш морфемалар болмауы мүмкін. Мысалы, мандарин қытай тілінде көптеген күрделі сөздер бар, бұл сөзге шаққан морфемалардың орташа деңгейде жоғары болуын қамтамасыз етеді, бірақ грамматикалық қатынастарды білдіруге иілгіш жұрнақтар мүлдем жоқ болғандықтан, ол өте аналитикалық тіл болып табылады. Ағылшын тіліндегі есімдер толыққанды аналитикалық емес, себебі ол санға қатысты (мысалы, "бір күн, үш күн; бір бала, төрт бала") және меншікке қатысты (мысалы, "баланың добы" және "баланың добы бар") иілгіш формаларды қолданады. Мандарин қытай тілінде есімдерге иілгіш формалар тән емес: мысалы, 一天 yī tiān 'бір күн', 三天 sān tiān 'үш күн' (сөзбе-сөз 'үш күн'); 一個男孩 yī ge nánhái 'бір ұл' (сөзбе-сөз 'бір ер бала'), 四個男孩 sì ge nánhái 'төрт ұл' (сөзбе-сөз 'төрт ер бала'). Сонымен қатар, ағылшын тілі нашар иілгіш және басқа үнді-еуропалық тілдерге қарағанда салыстырмалы түрде аналитикалық болып саналады. Парсы тілінде агглютинация белгілері бар, ол етістіктер мен есімдердің түбірлеріне қосылатын префикстер мен суффикстерді пайдаланады, осылайша оны аналитикалық емес, синтетикалық тіл етеді. Парсы тілі SOV тілі, демек, сөз тіркесінде басы соңында тұрады. Парсы тілінде түрік тіліне ұқсас есім түбірі + көптік жұрнағы + жай жұрнағы + кейінге қойылатын жұрнақ синтаксисі қолданылады. Мысалы: "Мен олардың машиналарын қарап отырдым" деген мағынаны білдіретін "Mashinhashunra niga mikardam". "mashin+ha+shun+ra" (көлік+тар+олардың+қарай) деген сөзді талдасақ, оның агглютинативті екенін және парсы тілінің түбір морфемаға (осы мысалда, көлік) белгілі бір сандағы тәуелді морфемаларды қоса алатынын көреміз.