Кіріспе
Мысыр перғауыны, аты Тутмос (Тутмосс). Тутмос I (кейде Тутмосс немесе Тутмосс I деп оқылады, латын тіліндегі көне тарихи еңбектерде Тотмес деп аталған; "Тот туылды" деген мағынаны білдіреді) – Мысырдың 18-ші династиясының үшінші перғауыны. Ол бұрынғы патша Аменхотеп I қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Өкіметтік кезеңінде Левант және Нубияға жорықтар жасап, екі аймақта да Мысыр шекарасын бұрынғыдан әлдеқайда кеңейтті. Сондай-ақ Мысырда көптеген ғибадатханалар салдырды және Патшалар аңғарында өзі үшін мазар тұрғызды; мұны жасаған алғашқы патша осылай белгілі (дегенмен Аменхотеп I одан бұрын жасаған болуы мүмкін). Тутмос I-нің билігі шамамен б.з.д. 1506–1493 жылдарға дейін созылған деп есептеледі, бірақ бірқатар ғалымдар – ежелгі Мысырдың жылнамасын есептеу үшін қолданылған астрологиялық байқаулар Теба емес, Мемфис қаласынан алынған деген пікірде – оның билігін б.з.д. 1526–1513 жылдарға жатқызады. Одан кейін таққа ұлы Тутмос II отырды, ал оның орнын Тутмос II-нің қарындасы Хатшепсут иеленді.
the name Thutmose (Thutmosis)
Thutmose I (sometimes read as Thutmosis or Tuthmosis I, Thothmes in older history works in Latinized Greek; meaning "Thoth is born") was the third pharaoh of the 18th Dynasty of Egypt. He received the throne after the death of the previous king, Amenhotep I. During his reign, he campaigned deep into the Levant and Nubia, pushing the borders of Egypt farther than ever before in each region. He also built many temples in Egypt, and a tomb for himself in the Valley of the Kings; he is the first king confirmed to have done this (though Amenhotep I may have preceded him). Thutmose I's reign is generally dated to 1506–1493 BC, but a minority of scholars—who think that astrological observations used to calculate the timeline of ancient Egyptian records, and thus the reign of Thutmose I, were taken from the city of Memphis rather than from Thebes—would date his reign to 1526–1513 BC. He was succeeded by his son Thutmose II, who in turn was succeeded by Thutmose II's sister, Hatshepsut.
Отбасы
Тутмоздың әкесі Аменхотеп I болған деген болжам бар. Оның шешесі Сензенаб патша әулетінен емес еді, сондықтан ол төмен дәрежелі әйел немесе сарай қызы болуы мүмкін. Тутмоздың Ұлы патша әйелі болған Ахмез патшайым, шамасы Ахмез I-нің қызы және Аменхотеп I-нің қарындасы болған; алайда, ол ешқашан «патша қызы» деп аталмаған, сондықтан бұл туралы күмән тудырады, ал кейбір тарихшылар оның Тутмоздың өзінің қарындасы болғанына сендіреді. Егер ол Аменхотеппен туыс болса, онда ол Тутмозға мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін үйленген болуы мүмкін. Дегенмен, екі себеппен бұл дұрыс емес екені белгілі. Біріншіден, Карнак құралысында Аменхотептің есімі Тутмоздың өлімінен бұрыннан-ақ Тутмоздың есімімен байланыстырылған. Екіншіден, Ахмезден туған Тутмоздың тұңғыш ұлы Аменмоз, Тутмоздың таққа отыруынан көп бұрын дүниеге келген. Ол Тутмоздың билік еткен төртінші жылында Мемфис маңында аң аулап жүргенін көрсететін стелада бейнеленген, және ол өлімінен бұрын, Тутмоздың билік еткен он екінші жылына дейін «әкесінің ұлы қолбасшысы» болған. Тутмоз Ахмезден тағы Уаджмоз деген ұл және Хатепсут пен Нефрубити деген екі қызды дүниеге әкелді. Уаджмоз әкесінен бұрын қайтыс болды, ал Нефрубити нәресте кезінде қайтыс болды. Тутмоз басқа әйелі Мутнофреттен бір ұл табады. Осы ұлы кейін II Тутмос болып таққа отырды, және I Тутмос оны өзінің қызы Хатепсутқа үйлендірді.
Билік ету мерзімі мен ұзақтығы
Сотистің гелиакті көтерілуі Тутмос І-нің алдыңғы билеушісі Аменхотеп І билік құрған кезде тіркелді, бұл байқау Фивада жасалған деп есептегенде, б.з.д. 1517 жылға дейін есептеледі. Аменхотептің қайтыс болған жылы мен Тутмостың таққа отыруы осыған сәйкес анықталады және қазіргі ғалымдардың көпшілігі оны б.з.д. 1506 жылға жатқызады. Алайда, егер байқау Гелиополис немесе Мемфисте жасалған болса, ғалымдардың аз бөлігінің пікірінше, Тутмос б.з.д. 1526 жылы таққа отырған болар еді. Мането Тутмос І-нің билігі 12 жыл 9 ай (немесе 13 жыл) болғанын жазған. Бұл дерек оның билігінің 8 және 9 жылдарына жататын, Карнактан табылған, оның ат жазуы бар екі мәтінмен расталады. Осыған сәйкес, Тутмос әдетте б.з.д. 1506 жылдан б.з.д. 1493 жылға дейін билік еткен деп есептеледі (төменгі хронология), бірақ ғалымдардың аз бөлігі оны б.з.д. 1526 жылдан б.з.д. 1513 жылға дейін билік еткен деп санайды (жоғары хронология). Жеңіске жеткен соң, ол Нүбия патшасының денесін кемесінің мұртына іліп, Тебаға қайтып келді. Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасы Ахеперреге өмір берілсін, үшінші жыл, үшінші маусымның бірінші айы, 22-ші күні. Оның Әлдешеңізі бұл арнаны тастармен толып қалған жерін тауып, ешбір кеме жүрмеу үшін қазуға бұйрық берді. Үшінші жыл, үшінші маусымның бірінші айы, 22-ші күні. Оның Әлдешеңізі осы арнамен жеңіспен және құдайсыз Кушты жеңіп қайтқан күшімен жүзіп өтті. Тутмос І-нің билігінің екінші жылында патша Томбоста стела қашап, онда үшінші шатқақтың жанында Томбоста бекініс салғанын жазды, осылайша екінші шатқақта тоқтаған Египет әскерінің қатысуын тұрақты түрде кеңейтті.
Year 3, first month of the third season, day 22. His Majesty sailed this canal in victory and in the power of his return from overthrowing the wretched Kush. In the second year of Thutmose's reign, the king cut a stele at Tombos, which records that he built a fortress at Tombos, near the third cataract, thus permanently extending the Egyptian military presence, which had previously stopped at Buhen, at the second cataract.
Левант пен Сириядағы науқан
Тутмостың Томбос стеласы оның Сириядағы жорыққа қатысқанын көрсетеді; сондықтан оның Сириядағы жорығын оның екінші билік жылдың басына жатқызуға болады. Бұл екінші жорық – египеттік билеушілердің бұрынғысы ешқашан жетпеген ең солтүстікке жасаған жорығы болды. Бүгінде табылмайынша, ол Евфрат өзенін кезіп өткенде стела орнатқан болуы мүмкін. Бұл жорық барысында Сирия князьдары Тутмосқа адалдықтарын білдірді. Бірақ ол елге оралғаннан кейін, олар салық төлеуді тоқтатты және болашақ шапқыншылықтарға қарсы бекіністерді нығайта бастады. Леванттың көптеген жерлері б.з.д. 16 ғасырдың ортасында қиратылды, және бұл қиратулар көбінесе Тутмос I немесе оның ізашары Аменхотеп I-нің әскери науқандарымен байланысты болды. Бастапқыда бұл жорықтар бұл аймақта бұрын күшті болған гиксостардың билеуін жоюға бағытталған болуы мүмкін. Бұл египеттік үстемдіктің ең оңтүстік шегі. Сондай-ақ, Эль-Каб вице-патшасының Нубиядағы храмдарда патшаның өкілі ретінде орындаған белгілі бір діни рәсімдер туралы жазбалар сақталған. Ол сондай-ақ "Куш патшасының ұлы" деп аталған Тури деген адамды Куш вице-патшасы етіп тағайындады. Патшаның Нүбияда тұрақты түрде орналасқан өкілі болғандықтан, Нүбия бұрынғыдай жиі көтеріліс жасауға батыл болмады және оны келесі египеттік патшалар оңай бақылай алды. Тутмосқа дейін Карнак, басымдықпен, күн баржасына арналған бірнеше киелі орындары бар орталық платформаға дейінгі ұзын жолдан тұрған болуы мүмкін. Тутмос храмды едәуір кеңейткен алғашқы патша болды. Ол храмның басты жолы бойында бесінші пилонды, ішкі киелі орынды қоршаған қабырғаны және қақпаның екі жағына екі ту тіреуін тұрғызды. Бұл бөлменің жиегінде ол Жоғарғы және Төменгі Египет тажын киген алып мүсіндерді орнатты. Дегенмен, оның қабірі KV38 болып анықталды. Оның ішінде Тутмос I-нің есімі жазылған сары кварцит саркофаг табылды. KV20 орналасқан жері, егер оның бастапқы иесі болмаса, 1799 жылғы Наполеон экспедициясынан бері белгілі болды, ал 1844 жылы прус ғалымы Карл Рихард Лепсиус оның жоғарғы дәлізін ішінара зерттеді. Бірақ оның барлық дәліздері "су тасқынынан қабірге әкелінген қаттыланған қирандылар, ұсақ тастар мен қоқыстармен тосылып қалған" және тек 1903–1904 жылдарғы қазба маусымында Говард Картер, екі жылдық қажырлы жұмыстан кейін, оның дәліздерін тазартып, екі қабірлік бөлмеге кіре алды. Тутмос I-нің есімдері мен лақаптары жазылған басқа ыдыстарды оның ұлы және мұрагері Тутмос II, сондай-ақ Хатшепсут патша болғанға дейін жасалған тас ыдыстардың сынықтары, және оның патшалық есімі "Мааткаре" жазылған ыдыстар да табылды, олар тек ол таққа отырғаннан кейін ғана жасалған. Бірақ Картер қабірлік бөлмеде екі бөлек табыт тапты. Хатшепсуттің әсем өрнектелген саркофагы "ашық, ішінде дене жоқ, қақпағы еденге тасталған күйде табылды"; ол қазір Каир мұражайында сары кварциттен жасалған қораппен бірге сақталады. Дэвис оны Бостонның Көркем өнер мұражайына сыйлады. Екінші кварцит саркофагына "Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы Мааткаре Хатшепсут" деген жазу қашалған. Бірақ Хатшепсут қайтыс болғаннан кейін Тутмос I-нің оның қасында жатуға тағдыры болмады. Хатшепсуттің мұрагері Тутмос III оның әкесінің сүйегін одан да сәнді қабірге, KV38-ге қайта жерлеуді шешті, онда Тутмос I-ге арналған тағы бір сары саркофаг және осы фараонның қайтыс болған әкесіне деген сүйіспеншілігін жариялаған мәтіндер болды. Алайда, 20-шы династияның соңында KV38 тоналғанда Тутмос I-нің сүйегін қайтадан бұзып, саркофагтың қақпағы сындырылып, осы патшаның барлық құнды зергерлік бұйымдары мен қабірлік заттары ұрланды. Мүсін, шамамен б.з.д. 1294–1279 жылдары, оның өлімінен екі ғасырдан астам уақыт өткен соң, оны құрметтеу үшін құрбандықтар мен рәсімдер жасалып, құдайлық статусын көрсететін қара түспен бейнеленген.