Кіріспе

"The Colour Out of Space" – американдық қорқыныш жазушысы Х.П. Лавкрафттың 1927 жылғы наурыз айында жазған ғылыми-фантастикалық/қорқынышты әңгімесі. Бұл әңгімеде аты-жөні айтылмаған баяндаушы, жергілікті тұрғындар "шалқыған дала" деп атаған (вероятно, Милтонның "Жоғалған жұмақ" немесе Шекспирдің "Макбет" шығармаларындағы бір шумақтан кейін) аймақтың тарихын жинастырады. Бұл аймақ, құбылалық Массачусетс штатындағы Аркхэм қаласының батысындағы төбелерде орналасқан. Баяндаушы көп жыл бұрын метеорит құлап, оның салдарынан жақын маңдағы барлық тіршілік уланғанын біледі: өсімдіктер іріп өседі, бірақ дәмсіз болады, жануарлар ақылдан адасып, қияметтік пішінге айналады, ал адамдар бірінен соң бірі ақылсыздыққа ұшырайды немесе қайтыс болады. Лавкрафт "The Colour Out of Space" әңгімесін алдыңғы қысқа романы "Чарльз Декстер Уордтың ісі" аяқталғаннан кейін, сондай-ақ "Әдебиеттегі үркініштің табиғаты" атты қорқынышты әдеби очеркінің соңғы редакциялануы кезінде жазды. Ол шынымен ғарыштан келген жаратылысты жасау үшін көптеген көркем және ғылыми еңбектерден шабыттанды. "The Colour Out of Space" алғаш рет 1927 жылғы қыркүйек айында Хьюго Гернсбектің "Amazing Stories" ғылыми-фантастикалық журналында жарияланды және Лавкрафттың ең танымал туындыларының біріне айналды, сонымен қатар оның сүйікті әңгімесі болды. Осы әңгіме негізінде бірнеше фильм түсірілді: "Өл, монстр, өл!" (1965), "The Curse" (1987), "Colour from the Dark" (2008), "The Colour Out of Space (Die Farbe)" (2010) және "Color Out of Space" (2019).

Қысқаша мазмұны

Баяндаушы, Бостоннан келген атын атамаған геодезиялық зерттеуші, Аркхамның батысындағы төбелерде тұратын жергілікті тұрғындар "құрдымды дала" деп атаған, жасырын жердің сырларын ашуға тырысқанын сипаттайды. Қала тұрғындарынан ешқандай ақпарат ала алмай, басты кейіпкер есімi Әми Пирс деген қарт және ақымақ деп есептелетін адамды іздейді, ол өзінің Нахум Гарднер есімді фермермен және оның отбасымен бірге өмір сүрген тәжірибесі туралы айтады. 1882 жылы маусым айында Нахумның жеріне метеорит құлаған болатын. Сол кезде жергілікті ғалымдар метеориттен үлгі алады, және оның бірнеше таңғажайып мінез-құлқынан таңғалады. Үлгі шыны ыдысқа салынғаннан кейін бір түн ішінде жоғалады. Метеориттен екінші үлгі алуға тырысқанда ғалымдар ғажайып түсті шығаратын метеоритке салынған глобулды байқайды. Бұл "тек қана аналогия арқылы олар оны түс деп атады", өйткені ол көрінетін спектрде белгілі кез-келген нәрсенің шегінен тыс тұрды. Ғалымдардың бірі қантамырды балғамен соққылайды да, ол ыдырап кетеді. Түнде метеоритті найзағай соққылағаннан кейін жоғалып кетеді. Пирс төбе басына көтеріліп, Гарднер ханымның қорқынышты күйде екенін көреді. Пирс оны мейірімділікпен өлтіреді. Ол баспалдақтан төмен түсіп, Нахумның да қатты қисыққанын көреді. Нахум бір сәтке ақылға келіп, Пирске метеоритке түскен түстің себепкері екенін және оның қоршаған аймақтан өмірді алып жатқанын айтады. Алайда, ол әңгімені жазып жатқанда, "Әдебиеттегі табиғаттан тыс қорқыныш" атты қорқынышты көркем шығармасының соңғы жобасын да жазып жатқан. Автордың өзі оның әсерін Род-Айлендтегі жаңадан салынған Сцитуат су қоймасы деп мәлімдегенімен, Лавкрафт зерттеушісі С. Т. Джоши Массачусетстегі жоспарланған Куаббин су қоймасы оған да әсер еткен болуы керек деп санайды. Америка жазушысы және пульп-фантастиканың әуесқойшысы Уилл Мюррей паранормальді зерттеуші Чарльз Фортты және "жарық тастары" (аспаннан құлаған тастар) метеориттің мінез-құлқының мүмкін шабыттандырылуы ретінде сипаттайды. Энди Трой бұл оқиғаның Нью-Йорк Таймс газетіндегі Радиум қыздары туралы ахуалдың аллегориясы екенін, Гарднерлердің симптомдары газеттің радиум некрозы туралы сипаттамасына сәйкес келетінін айтады. Эдвард Гимонт пен Хорас А. Смит 1926 жылы наурыз айында Роберт Х. Годдардтың Массачусетс штатының Оберн қаласындағы фермада жасаған зымыран сынақ ұшуы да оқиғаға әсер еткен болуы мүмкін деп болжады. Лавкрафт басқа көркем шығармаларда ғарышкерлерді адам секілді бейнелеуден қорқып, "Түс" шын мәнінде ғарышкер тұлғаны жасауды мақсат етті. Ол көзге көрінетін спектрден тыс түстерді сипаттайтын бірнеше көзден сурет салған. Джоши Хью Эллиоттың 1919 жылы шыққан "Заманауи ғылым және материализм" атты кітапта адамдардың "өте шектеулі" сезімдерін атап өтті, мысалы, көзге әсер ететін көптеген "эфирлі толқындар" туралы: "Көпшілігін торшамен мүлдем байқауға болмайды". Лавкрафт бұл ұғымды 1920 жылы "Алыстан" атты әңгімесінде қолданған. Бұл әңгімені журналға кейде сурет салып тұратын суретші Ж. М. де Арагон суреттеген.

Қабылдау және мұра

"The Colour Out of Space" Эдвард О'Брайеннің "Үздік американдық қысқа әңгімелер" антологиясына енген "Құрмет оқиғаларынан" жалғыз туынды болды, ол 1928 жылы "Roll of Honor" журналында жарияланды. Сыншылар "The Colour Out of Space" туындысын оның ең жақсы жұмыстарының бірі деп санайды және ғылыми фантастика мен қорқыныштың ерекше үйлесімін алғаш рет көрсеткен туынды ретінде бағалайды. Джоши бұл шығарманы Лавкрафттың ең жақсы және ең қорқынышты туындыларының бірі деп атап, әсіресе әңгіменің атауымен байланысты қорқынышты сипаттаманың түсініксіздігіне назар салады. Ол сондай-ақ бұл туындыны Лавкрафттың адамдық тәжірибеден толығымен тыс жаңа нәрсе жасауға жасаған ең сәтті әрекеті деп бағалады, себебі аталмыш құбылыстың ниеті (болған жағдайда) белгісіз және "түс" эмоционалды, моральдық немесе тіпті саналы ма екенін анықтау мүмкін емес. Э. Ф. Блайлер "The Colour Out of Space" туындысын "тамаша әңгіме, Лавкрафттың ең жақсы туындыларының бірі; менің ойымша, Amazing Stories журналында жарық көрген ең жақсы түпнұсқа әңгіме" деп сипаттады. "The Colour Out of Space" мәтіні, Лавкрафттың көптеген туындылары сияқты, қоғамдық мүлікке айналды және автордың шығармаларының бірнеше жинағында, сондай-ақ Интернетте қолжетімді. Бұл туынды Брайан Олдисстің "Салива ағашы" шығармасына зор әсер етті, ол Лавкрафт ертегісінің қайта жазылған нұсқасы ретінде қарастырылады. 1984 жылы Майкл Шидің "The Color Out of Time" романы алғашқы повестьтің жалғасы ретінде жарық көрді.

Киноға бейімделу

1965 жылы түсірілген Дэниел Халлер режиссерлік жасаған «Өл, монстр, өл!» фильмі «Ғарыштан келген түс» туындысына негізделген. Фильмде Ник Адамс, Сюзан Фармер және Борис Карлофф ойнайды. Лавкрафт зерттеушісі Дон Г. Смит Лавкрафт еңбектерінен алынған сахналардың «шөл даласы Лавкрафт сипаттамасына сай келмейді» деп мәлімдейді және фильм Лавкрафттың «адамдардың қиялына келмейтін жаңа өмір формасы туралы оймен ойнау» ниетін толыққанды жеткізбейді деп санайды. Смит Халлердің жұмысын Лавкрафт ертегісін бейімдеуге жасалған тымырлы әрекет емес, Роджер Корманның Эдгар Аллан По фильмдерінің үлгісі деп есептейді. 2008 жылы Иван Зуккон режиссерлік еткен «Colour from the Dark» фильмі Италиядағы оқиғаларды бейімдеу болып табылады. Фильмде Майкл Сегал, Дебби Рошон, Марисия Кей, Джерри Шанахан және Элеонора Джеймс ойнайды. Bloody Disgusting басылымы фильмді жоғары бағалап, Зукконның «танымал жазушының көрінбейтін қорқыныштың бұрмаланған хикаясын бастапқы материалдың қараңғы, жағымсыз және қорқынышты атмосферасын өте жақсы жеткізіп, әділдікпен бағалағанын» айтады. 2010 жылы Хуан Ву режиссерлік еткен «Die Farbe (The Color)» фильмі Германияда түсірілген. Фильм көбінесе қара-ақ түспен түсірілген, тек «Colour» бөлігі ерекшеленеді. С. Т. Джоши оны «Лавкрафттың ең жақсы бейімделуі» деп сипаттады. 2018 жылғы «Аннигиляция» фильмі – Джефф ВандерМирдің 2014 жылғы осы аттас романының негізінде түсірілген және Лавкрафттың оқиғасымен көптеген сюжеттік ұқсастықтарды қамтиды, ең бастысы – Жерге құлап, жақын маңдағы өсімдіктер мен жануарлардың өмірін өзгерте бастаған түрлі-түсті шетелдік тіршілік. Жаңа нұсқасын жазушы-режиссер Ричард Стэнли бейімдеп, 2019 жылы «Color Out of Space» деген атпен шығарды. Фильмде Николас Кейдж және Джоли Ричардсон ойнайды, ал продюсері – Элиджа Вуд. Стивен Кинг өзінің 1987 жылғы «Томмикнокерлер» романында Мэн штатының ауылдық аймағындағы шағын қала тұрғындарының жақын жердегі орманнан табылған шетелдік кемеден шыққан сәулелердің әсерінен физикалық және психикалық түрде зардап шегетінін, сондай-ақ Гарднер есімді маңызды кейіпкердің бар екенін айтады. Ол, оның көптеген туындылары сияқты, 1993 жылы телесериал ретінде бейімделді; 2018 жылы ол толық метражды фильм ретінде дамытылып жатыр деген хабар тарады.