Кіріспе
Оңтүстік Азия шахмат шебері
Оңтүстік Азия шахматшысы
Сұлтан Хан (пәнджәби және, 1903 – 25 сәуір 1966; көбінесе қате құрметті атақтармен – Мир Сұлтан Хан немесе Мир Малик Сұлтан Хан деп аталады) – британдық үнді пәнджәби шахматшысы, кейін Пакистан азаматы, және Азиядан шыққан өз заманының ең күшті шахмат шебері саналады. Мұсылман жер иесі және уағызшының ұлы Сұлтан Хан полковник Наваб Сэр Умар Хаят Ханмен (Сэр Умар) бірге Ұлыбританияға сапар шекті, онда ол шахмат әлемін дүркілдетті. Бес жылға жетпеген халықаралық шахмат мансабында (1929–1933) ол төрт рет қатысып, үш рет (1929, 1932, 1933) Ұлыбритания чемпионатында жеңіске жетті, сондай-ақ турнирлер мен матчтардағы нәтижелері оны әлемнің үздік он шахматшысының қатарына қойды. Сэр Умар оны туған жеріне қайтарды, онда Сұлтан Хан шахматтан бас тартып, Пәкістан болған аймақтағы ата-бабаларының егістік жерлерін өңдеуге кірісті. Ол сол жерде өмір сүріп, алпыс жасында Саргода қаласында қайтыс болды. Дэвид Хупер мен Кеннет Уайлд оны "мүмкін, қазіргі заманның ең ұлы табиғи шахматшысы" деп атады. 2024 жылы ФИДЕ оған постүнді түрде Құрметті Грандмастер атағын берді.
the South Asian chess player
Sultan Khan (Punjabi and , 1903 – 25 April 1966; often given the erroneous honorific Mir Sultan Khan or Mir Malik Sultan Khan) was a British Indian Punjabi chess player, and later a citizen of Pakistan, who is thought to have been the strongest chess master of his time from Asia. The son of a Muslim landlord and preacher, Khan travelled with Colonel Nawab Sir Umar Hayat Khan (Sir Umar), to Britain, where he took the chess world by storm. In an international chess career of less than five years (1929–33), he won the British Championship three times in four attempts (1929, 1932, 1933), and had tournament and match results that placed him among the top ten players in the world. Sir Umar then brought him back to his homeland, where he gave up chess and returned to cultivate his ancestral farmlands in the area which became Pakistan. He lived there before dying in his sixties in the city of Sargodha. David Hooper and Kenneth Whyld have called him "perhaps the greatest natural player of modern times". In 2024 FIDE posthumously awarded him the title of Honorary Grandmaster.
Ерекше ойындар
Сұлтан ханның ең танымал ойыны – 1930 жылы Хастингсте Капабланкаға қарсы ақ түспен жеңіске жеткені: 1. Nf3 Nf6 2. d4 b6 3. c4 Bb7 4. Nc3 e6 5. a3 d5 6. cxd5 exd5 7. Bg5 Be7 8. e3 0-0 9. Bd3 Ne4 10. Bf4 Nd7 11. Qc2 f5 12. Nb5 Bd6 13. Nxd6 cxd6 14. h4 Rc8 15. Qb3 Qe7 16. Nd2 Ndf6 17. Nxe4 fxe4 18. Be2 Rc6 19. g4 Rfc8 20. g5 Ne8 21. Bg4 Rc1+ 22. Kd2 R8c2+ 23. Qxc2 Rxc2+ 24. Kxc2 Qc7+ 25. Kd2 Qc4 26. Be2 Qb3 27. Rab1 Kf7 28. Rhc1 Ke7 29. Rc3 Qa4 30. b4 Qd7 31. Rbc1 a6 32. Rg1 Qa4 33. Rgc1 Qd7 34. h5 Kd8 35. R1c2 Qh3 36. Kc1 Qh4 37. Kb2 Qh3 38. Rc1 Qh4 39. R3c2 Qh3 40. a4 Qh4 41. Ka3 Qh3 42. Bg3 Qf5 43. Bh4 g6 44. h6 Qd7 45. b5 a5 46. Bg3 Qf5 47. Bf4 Qh3 48. Kb2 Qg2 49. Kb1 Qh3 50. Ka1 Qg2 51. Kb2 Qh3 52. Rg1 Bc8 53. Rc6 Qh4 54. Rgc1 Bg4 55. Bf1 Qh5 56. Re1 Qh1 57. Rec1 Qh5 58. Kc3 Qh4 59. Bg3 Qxg5 60. Kd2 Qh5 61. Rxb6 Ke7 62. Rb7+ Ke6 63. b6 Nf6 64. Bb5 Qh3 65. Rb8. Сұлтан хан бұл ойынды 1930 жылы Лиежде орыс-бельгиялық Виктор Султанбейфке қарсы қара түспен жеңіске жетіп, күшті жеңіс ретінде танылды: 1. d4 Nf6 2. Nf3 b6 3. c4 e6 4. g3 Bb7 5. Bg2 Bb4+ 6. Bd2 Bxd2+ 7. Nbxd2 0-0 8. 0-0 c5 9. Qc2 Nc6 10. dxc5 bxc5 11. e4 Qc7 12. Rfe1 d6 13. Rac1 h6 14. a3 Nd7 15. Qc3 a5 16. Nh4 g5 17. Qe3 Qd8 18. Nhf3 Qe7 19. h3 Rab8 20. b3 Ba8 21. Nb1 Nde5 22. a4 Nxf3+ 23. Bxf3 Nd4 24. Bd1 f5 25. exf5 Rxf5 26. Rc3 Rbf8 27. Rf1 Rf3! 28. Bxf3 Rxf3 Ақ түспен ойнаған ойыншы жеңіліске мойын бұрды. Лиежде 1930 жылы өткен бұл ойында американдық чемпион Франк Маршалл (қара түспен) өзінің керемет ойындарының тізімін толықтыруға тырысады, бірақ Сұлтан хан салқынқандылықпен қорғанады. Оның өмірбаяуын жазған автор оның ойынын «қысым астында салқынқандылықтың тамаша мысалы» деп сипаттайды: 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. Qxd4 Nc6 4. Qe3 Nf6 5. Nc3 Be7. Коулз былай деп жазады: «Сұлтан ашық ойындарда керемет нәтижелер көрсеткен шеберге қарсы қауіпті ашылудың бірін таңдады, және Маршаллдың тәжірибесіз қарсыласына қарсы керемет ойын жасауға психологиялық тұрғыдан қарсы тұруға шамасы келмейді». 6. Bd2 d5 7. exd5 Nxd5 8. Nxd5 Qxd5 9. Ne2 Bg4 10. Nf4 Qd7 11. f3 0-0-0 12. 0-0-0 12... Bh4+ қиындықтарын болдырмау үшін. 12 Rhe8 Маршалл епископты кері қайтарудың орнына бір фигураны құрбан етуге дайын. 13. fxg4 Bb4 14. Qf2 14. Qb3 Qxd2+! 15. Rxd2 Re1+ және мата. 14 Bc5 15. Qf3! Қара патшаны d1-ге араластыруға мүмкіндік беру. 15 Re3 16. Qd5! 16... Bxe3?? жеңіске жеткізбейді. Енді 16 Qxd5 17. Nxd5 Rxd5 18. Bc4! ақ түспен бір фигура артық. 16 Qe7 17. Qf5+ Kb8 18. Nd3 Rdxd3 «Жеңіліске тең». 19. Bxd3 Nd4 20. Qxh7 a6 21. Bxe3 Qxe3+ 22. Kb1 Nc6 23. Qe4 Qh6 24. c3 Bd6 25. h4 Ne5 26. Bc2 Qe6 1-0. Қара түспен ойнаған ойыншы уақыт жетіспеуінен жеңіліске ұшырады.