Рапунцель: Немецкая народная сказка

Кіріспе

"Рапунцель" (немісше Rapunzel) – неміс ертегісі, ең алдымен Гримм ағайындары жазып, 1812 жылы «Балалар және үй шаруалары туралы ертегілер» (KHM 12) жинағында жариялаған. Гримм ағайындарының әңгімесі Шарлотта Роза де Камон де Ла Форстың (1698) француз әдебиетіндегі «Персинет» ертегісінен дамытылған, ол өзі Джанбатиста Базильдің итальяндық «Петросинелла» ертегісінің басқаша нұсқасы болып табылады. Бұл әңгіме Аарне-Томпсон жүйесінде 310-шы түрге («Мұнарадағы қыз») жатады. Оның сюжеті түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылып, пародияланды. Оның ең әйгілі сөзі: «Рапунцель, Рапунцель, шашыңды төмен түсір».

Сюжет

Бірде бір ерлі-зайыпты көп жыл бойы бала тілеген соң, балалы болады. Ерлі-зайыптылар бір сиқыршының үлкен, кең, биік қабырғалы гүл және шөп бағының жанында тұрады. Әйел бақшада өсіп тұрған рапунцельді (дәндік салаты немесе рапунцель) қатты қалайды. Ол басқа ештеңе жеуден бас тартып, дені салмақтан төмендей бастайды. Күйеуі оның өмірі үшін қорқады, бір күні түнде бақшаның қабырғасынан түсіп, оған рапунцель ұрлап әкеледі. Ер адам үйге оралғанда, әйелі рапунцельді салатқа салып жейді. Бірақ келесі күні әйелі тағы да рапунцельді аңсайды, сондықтан күйеуі сол түні баққа барып, тағы да ұрлайды. Ол бақтың қабырғасынан төмен түсіп бара жатқанда, сиқыршы оны ұстап алады және оны ұрлықпен айыптайды. Ол кісі мейірімділік танытуды өтінді де, әйелінің жағдайы қандай екенін түсіндірді. Сиқыршы қыз бала туылғаннан кейін оған беріледі деген шартпен, оған қалағанша рапунцельді алуға рұқсат береді. Ол да келіседі. Әйел қыз туғанда, сиқыршы оны өз баласындай етіп өсіреді және анасы аңсаған өсімдіктің атымен "Рапунцель" деп атайды. Рапунцель ұзын, алтын шашы бар әдемі бала болып өседі. Он екі жасқа толғанда, сиқыршы оны ормандардың ортасындағы мұнараға қамап қояды, онда баспалдақ та, есігі де жоқ, тек бір бөлме мен жоғарғы жақтағы бір терезе ғана бар. Рапунцельді көру үшін сиқыршы қыз мұнараның түбінде тұрып, былай деп шақырады:

Рапунцель осы рифманы естіген сайын, ол ұзын тоқылған шашын терезедегі ілгекке бекітіп, оны жерге жиырма метрге түсіреді, ал сиқыршы оған көтеріледі. Бірнеше жылдан кейін, бір ханзада орман арқылы жүріп бара жатып, Рапунцельдің мұнарадан ән шырқағанын естиді. Оның әдемі дауысына таңғалған ол оны іздеп, мұнараны табады, бірақ оған кіре алмайды. Ханзада Рапунцельдің әдемі әнін тыңдап, мұнараға жиі оралады, бір күні сиқыршы әйелдің оған әдеттегідей келіп, оған қалай кіру керектігін біледі. Сиқыршы әйел кеткенде, ханзада Рапунцельге шашын түсіруді бұйырады. Оны қайтадан сиқыршы шақырып жатыр деп ойлап, Рапунцель шашын түсіреді, ал ханзада жоғары көтеріледі. Содан кейін екеуі бір-біріне ғашық болып, жасырын түрде үйленеді. Сиқыршы қыз Рапунцельді күндіз кездестіргенде, ерлі-зайыптылар қашудың жолын жоспарлайды: ханзада әйеліне күміс жібек алып келеді. Жұптың қашу жоспары жүзеге аспас бұрын, бір күні сиқыршы әйел келіп, Рапунцель одан неге барлық киімдері белді айнала тығыз екенін сұрайды (бұл бөлім 1812 жылғы «Балалар мен үй шаруасы туралы әңгімелерде» кездеседі, ағылшын тілінде көбінесе Гримм ағайдың ертегілері деп аталады; кейінгі басылымдарда Рапунцель «Дам Готэльден» ұмытшақтық сәтінде неге оған ханзаданы өзінен гөрі оңай тартатынын сұрайды). Ашулы сиқыршы Рапунцельдің шашын кесіп алып, оны өздігінен күтіп-бағу үшін шөл далаға айдап салады. Сол түні ханзада шақырғанда, сиқыршы қыз Рапунцельдің шашын ұстап, оны жоғары қарай сүйретеді. Принстің қорқынышына орай, ол Рапунцельдің орнына сиқыршымен кездеседі. Сиқыршы қыз ашуланып, Рапунцельді енді ешқашан көрмейтінін айтқаннан кейін, ол өзін мұнарадан лақтырып, тікенді жерге құлайды. Патшаның көзі тірі қалса да, тікендер оны соқыр қылып қояды. Бір айдан кейін Рапунцель принцпен бірге екі ұл мен қызға дүниеге келеді. Бірнеше жыл бойы соқыр ханзада елдің шөл далалары арқылы жүріп, ақырында Рапунцель балаларымен бірге тұратын жабайы далаға келеді. Бір күні Рапунцель ән айтып жатқанда, ханзада оның дауысын тағы да естіп, екеуі қайтадан қосылады. Олар бір-бірін құшақтағанда, Рапунцель көз жасын төгіп, оның екеуі ханзаданың көзіне түсіп, дереу оның көруін қалпына келтіреді. Ханзада Рапунцельді және олардың балаларын өз патшалығына алып кетеді, онда олар өмір бойы бақытты өмір сүреді. Әңгіменің басқа нұсқасы, патшазада мұнарадан секіріп түскеннен кейін сиқыршы қыз Рапунцельдің шашын шешкенін, ол оның қолынан шығып, төменге түскенін, оны мұнарада тұтқындап қалғанын білдіреді.

Whenever Rapunzel hears that rhyme, she fastens her long braided hair to a hook in the window before letting it fall twenty yards to the ground, and the sorceress climbs up it. A few years later, a prince rides through the forest and hears Rapunzel singing from the tower. Entranced by her ethereal voice, he searches for her and discovers the tower, but is unable to enter it. The prince returns to the tower often, listening to Rapunzel's beautiful singing, and one day sees the sorceress visit her as usual and learns how to gain access. When the sorceress leaves, the prince bids Rapunzel to let her hair down. Thinking it is the sorceress calling her again, Rapunzel lets down her hair and the prince climbs up. The two then fall in love and secretly marry. As the sorceress visits Rapunzel by day, the couple plans a means of escape: the prince will bring his wife a strand of silk every night until she has enough to make a ladder for her to climb down the tower and ride away with him on horseback. Before the couple's escape plan can come to fruition, however, the sorceress visits one day and Rapunzel innocently asks her why all her clothes are tight around the waist (this part comes from the 1812 original edition of Kinder und Hausmärchen or Children's and Household Tales, most commonly known in English as Grimms' Fairy Tales; in later editions, Rapunzel instead asks "Dame Gothel", in a moment of forgetfulness, why it is easier for her to draw up the prince than her). In anger, the sorceress cuts off Rapunzel's hair and banishes her into the wilderness to fend for herself. When the prince calls that night, the sorceress hooks Rapunzel's severed hair and lets it down to haul him up. To the prince's horror, he finds himself meeting the sorceress instead of Rapunzel. After the sorceress tells the prince in a rage that he will never see Rapunzel again, he throws himself from the tower, landing in a patch of thorns. Although the prince survives, the thorns blind him. A month later in the wilderness, Rapunzel gives birth to her twin children with the prince – a boy and a girl. For some years, the blind prince wanders through the wastelands of the country and eventually comes to the wilderness where Rapunzel has been living with their children. One day, as Rapunzel sings, the prince hears her voice again, and they are reunited. When they fall into each other's arms, Rapunzel sheds tears, two of which fall into the prince's eyes, immediately restoring his sight. The prince leads Rapunzel and their children to his kingdom where they live happily ever after. Another version of the story ends with the revelation that the sorceress had untied Rapunzel's hair after the prince leapt from the tower, and it slipped from her hands and landed far below, leaving her trapped in the tower.