Кіріспе

Түрбиль (көне француз тілінен, орта ғасырлық латын тілінен turibulum) – тізбектерге ілінген металл ыдыс, онда құлшылық қызметтері кезінде құрбандық түтетіледі. Ол христиан шіркеулерінде қолданылады, оның ішінде Рим католик, Шығыс православие, Ассирия және Шығыс православие шіркеулері, сондай-ақ кейбір лютеран, Ескі католик, Біріккен методист, реформатор, АҚШ-тың пресвитериан және англикан шіркеулері (англо-католик англикан шіркеулерінде оның қолданысы кең таралған). Рим-католик, лютеран және англикан шіркеулерінде түрбильді алып жүруші адам түрбильші деп аталады. Бұл дәстүр ежелгі яһуди дінінің екінші ғибадатханасы дәуіріне дейін жетеді. Шіркеулік қолданысынан өзге, түрбиль түрлі рухани және рәсімдік дәстүрлерде де қолданылады, оның ішінде кейбір гностикалық шіркеулерде, масондықтарда (әсіресе жаңа ложаларды қасиеттеп беру кезінде) және Ко-масондықтарда. Кейде түрбильдер рәсімдік сиқырда қолданылады. Түрбильдің жұмыс істеу принципі өте қарапайым. Әр түрбиль құрбандық бөлімінен, тізбектерден (әдетте үш немесе төрт, бірақ бір тізбекті түрбильдер де бар), тізбектерді қоршаған металл сақинадан (құрбандық бөлімінің қақпағын бекіту үшін) және көбінесе (бірақ әрқашан емес) жануар көмірі салынатын алынып тасталатын металл ыдыстан тұрады. Көптеген түрбильдер тұрақпен жабдықталған, ол түрбильді ыстық күйінде, бірақ қолданылмай тұрғанда қауіпсіз түрде ілуге мүмкіндік береді. Жануар көмірі металл құрбандыққа, тікелей ыдыс бөліміне немесе егер ыдыс болса, алынып тасталатын ыдысқа салынады, ал құрбандық (оның көптеген түрлері бар) көмірге салынып, хош иісті түтін шығарады. Хош иісті зат тез жанып кететіндіктен, бұл рәсім қызмет кезінде бірнеше рет қайталанады. Құрбандық көмірге салынғаннан кейін түрбиль жабылып, түтетіп беру үшін қолданылады. Рим дәстүріндегі Қасиетті Тағаланың батасында және Евхаристиялық құлшылықта да құрбандық қолданылады және егер Қасиетті Тағала киелі үйде емес, киборда болса, онда міндетті түрде қолданылады. Католик шіркеуінің Рим ритуалдарында діни қызметкердің құрбандық үстеліне бағышталуы кезінде де құрбандық түтетіледі. Адамдарды немесе заттарды түтетіп жағу кезінде қолданылатын түрбильдің айналмаларының саны Римдік Миссальдың жалпы нұсқаулығында көрсетілген:
Үш қос айналма: Ең қасиетті Тағала, қасиетті Кресттің реликвиясы және Иеміздің бейнелері, құрбандыққа арналған заттар, құрбандық үстелі, Ізгі хабарлар кітабы, Пасхалық шам, діни қызметкер және жұртшылық. Екі қос айналма (және тек мерекелеудің басында, құрбандық үстелі түтетілгеннен кейін): әулиелердің реликвиялары мен бейнелері. Бірнеше бір айналма: құрбандық үстелі. Діни қызметкер үш айналманың орнына түрбильмен құрбандыққа арналған заттардың үстінен крест пішінімен жүруіне рұқсат етіледі. Түрбильшінің міндеттеріне мыналар жатады:
Діни қызметкерге құрбандық салуға мүмкіндік беру үшін түрбильді ашық ұстау, содан кейін ол ешқандай сөздерді қолданбай, крест белгісімен бата береді. Құрбандық кезінде түрбильді алып жүру (көмірді жандыру үшін қажет болса, оны ақырын шайқау). Діни қызметкерге немесе диаконға қажет болғанда түрбильді ұсыну. Діни қызметкер құрбандықты түтетіп болғаннан кейін (диакон болмаған жағдайда) діни қызметкерді түтетіп беру. Бұрын қайықшы бала деп аталған, ал қазір көбінесе қайықшы деп аталатын тағы бір қызметші, олар киелі үйдің артқы қабырғасына бекітілген құрбандық үстелінің 29 белгіленген нүктесінде және еркін тұрған құрбандық үстелінің 22 нүктесінде бір айналмамен түтетіп беруді бұйырады.

Амброзиялық рәсім

Амброзиялық ғұрыпта түркіде жоғарғы қақпағы болмайды және адамға немесе затқа түкірту алдында сағат тілі бойынша айналдырылады.

Англикандық

Англия шіркеуінде хош иіссуды қолдану 19 ғасырдың басында тоқтатылды және кейіннен ол заңсыз деп есептелді. Бүгінде англикан шіркеуінде хош иіссудың қолданылуы – шіркеудің дәстүрге қаншалықты жақындығын, яғни католиктік сипаттамаға қаншалықты ұқсас ("жоғары") немесе протестанттыққа қаншалықты жақын ("төмен") екенін көрсетеді. Англо-католик шіркеулерінде хош иіссуды көп мөлшерде қолдануға болады. Соңғы жылдары кейбір орташа англикан шіркеулері арнайы жағдайларда жылына бірнеше рет хош иіссуды қолдануға көшкен. Жыпар иіс пен қоңыраулардың бірге қолданылуын жоғары дәстүрлі шіркеулердің жамағаттары "иіс пен дыбыс" деп атайды, кейбіреулері бұл әзіл ретінде, ал енді біреулері оны сыни тұрғысынан қарастырады. Англикан шіркеуінде хош иіссу қолданылатын литургиялық сәттердің саны әртүрлі болуы мүмкін. Егер хош иіссу кіріс процессиясында қолданылса, онда темекі тартатын құралды (турбиль) ұстаған адам процессияны жетектеп, ал құрбандық тақтасына келгеннен кейін епископ немесе дін қызметкері оны интроиттан кейін немесе "Gloria in excelsis Deo" әні орындалғанда хош иіспен түтетеді. Інжіл оқылған кезде де хош иіссу қолданылуы мүмкін: жақсы жаңалық жарияланғаннан кейін кітап сол, орта және оң жақтан хош иіспен түтетіледі. Егер англикан шіркеуі хош иіссуды қызметтің тек бір сәтінде ғана қолданса, онда ол сонда ғана қолданылады – құрбандықтар мен құрбандық тақтасы алдымен хош иіспен түтетіледі; содан кейін дін қызметкерінің түтетуі (турбильдің үш қозғалысы), басқа дін қызметкерлерінің (бір қозғалыс ізгі хабар жағына, екіншісі хат жағына), хордың (бір немесе үш қозғалыс екі жаққа) және жамағаттың (бір қозғалыс ізгі хабар жағына, тағы біреуі хат жағына, тағы біреуі ортаға) түтетіледі. Хош иіссу Әулеттік Кешкі Қызметте де қолданылады, ол өз анықтамасы бойынша хош иіссумен бірге орындалатын кешкі құлшылық.