Кіріспе

Габор Сеге (20 қаңтар 1895 - 7 тамыз 1985) - венгрлік-американдық математик. Ол өзінің буынының ең көрнекті математикалық талдаушыларының бірі болды және ортогональды полиномиялар және Топлиц матрицалары теориясына, өзінің замандасы Отто Топлицтің еңбектеріне сүйене отырып, маңызды үлес қосты.

Өмір

Сеге Австро-Венгрияда (қазіргі Венгрия) Кунгегиес қаласында еврей отбасында Адольф Сеге мен Гермина Нойманның ұлы болып дүниеге келген. 1919 жылы химияшы Анна Элизабет Неменьиге үйленді, екеуінің екі баласы болды. 1912 жылы ол Будапешт университетінде математикалық физиканы оқуды бастады, жазғы демалыста Берлин және Геттинген университеттеріне барып, Фробениус пен Гильберттің лекцияларын тыңдады. Будапештте ол негізінен Фейер, Беке, Кюршак және Бауэрден сабақ алды, сондай-ақ болашақ әріптестері Джордж Поля мен Майкл Фекетені танысты. Оның оқуы 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда тоқтап қалды, сол кезде ол жаяу әскерде, артиллерияда және әуе корпусында қызмет етті. 1918 жылы Венада тұрғанда, ол Вена университетінен Топлиц детерминанттары жөніндегі жұмысы үшін докторлық диссертациясын қорғады. 1921 жылы Берлин университетінен жеке доцент атағын алды және 1926 жылы Кёнигсберг университетінде Кнопптың орнына тағайындалғанға дейін онда қалды. Нацистік режим кезіндегі қиын жұмыс жағдайлары салдарынан 1936 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінде уақытша қызмет етті, ал 1938 жылы Стэнфорд университетінің математика кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды. Ол зейнеткерлікке шыққан 1966 жылға дейін кафедраны дамытуға көмектесті. Ол Калифорния штатының Пало-Альто қаласында қайтыс болды. Оның докторанттарының арасында Пол Розенблум және Джозеф Уллман бар. Габор Сеге сыйлығы, Сеге Габор атындағы бастауыш мектеп және Сеге Габор математикалық олимпиадасы (оның бұрынғы мектебінде өткізілетін математикалық жарыс) оның құрметіне аталған.

Шығармалары

Сегеңнің ең маңызды еңбегі талдау саласында болды. Ол өзінің буынының ең көрнекті талдаушыларының бірі еді және Топлиц матрицалары мен ортогональды полиномиялар теориясына маңызды үлес қосты. Ол бірнеше тілде 130-дан астам мақала жазды. Оның төрт кітабының әрқайсысы, олардың бір бөлігі басқа авторлармен бірлесіп жазылған, өзінің саласында классикалық туындыға айналды. 1939 жылы жарық көрген «Ортогональды полиномиялар» монографиясы оның көптеген зерттеулерін қамтиды және теориялық физика, ықтималдық процестер және сандық талдау сияқты қолданбалы математиканың көптеген салаларына терең ықпал етті.

Фон Нойманның сабақ беруі

15 жасында математикалық дарын ретінде танылған жас Джон фон Нейман жоғары дәрежедегі математикалық анализді Сегеңнің басшылығында оқуға жіберілді. Алғашқы кездесуде Сегең фон Нейманның математикалық қабілеті мен ой шешу жылдамдығына настолько таңырды ki көздерінен жас шықты. Кейіннен Сегең аптасына екі рет фон Нейман үйіне барып, осы дарынды балаға жеке сабақтар берді. Сегең берген математикалық есептерге фон Нейманның жылдам тапқан жауаптары, оның әкесінің кеңсе тұрақты құралдарына сызылған күйінде, қазір Будапешттегі фон Нейман мұрағатында сақтаулы.